https://editor.nepalikitab.org/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Prakash 2026-04-18T12:58:28Z User contributions MediaWiki 1.41.5 https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A4_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&diff=46 2024-06-09T08:50:11Z

<p>Prakash: </p> <hr /> <div>Source book: https://nepalikitab.org/kamal-mani-dixit-jungbahadur-ko-belyat-yatra/<br /> ==पुस्तक परिचय==<br /> जंगबहादुरको बेलायत यात्रा<br /> प्रकाशकः मदन पुरस्कार पुस्तकालय नेपाल। <br /> <br /> जंगबहादुरकोबेलाइत यात्री<br /> संपादन र भूमिका : कमल दीक्षित<br /> <br /> प्रकाशक-मदन पुरस्कार पुस्तकोलय,<br /> श्रोदरबार पुनचोक,<br /> नेपाल<br /> २०१४<br /> <br /> मुद्रकः--पशु्पति छापाखाना <br /> फ्रसिकेव, काठमाडौं |<br /> <br /> सर्वाधिकार सुरक्षित<br /> <br /> पिपहिलो पटक१०० थान मात्र <br /> मोल १।२०<br /> <br /> == ‍‍भूमिका ==<br /> नेपाली भाषामा श्रमण वृत्तान्त लेखिएकै थिएन भन्ने घारणाख्राई त चिरञ्जीवी पौड्यालको “आफ्नु कथा छे काटिदिसकेकोछ) तर समुद्रपरिको बयान पनि हाम्रो भाषामा लेखिएको छ भन्नेहामीलाई थाहा थिएन । ऐले, सय वर्षे अघिको युरोपको बर्णनपढ्न पाउँदा यस विषयमा हामी ञअ&amp;्‌ भारतीय अभ -षाहरूभन्दापत्ति अघि रहेछौं भन्ने छाग्दछ ।प्राइम मिनिष्टर जङ्गबहादुर राजदूतको हैसियतले महाराजा-घिराज,मुरेन्द्रको खलितापत्र लिएर भिबटोरिया महारानीलाईभेट्न, बेशाइत गएका, थिए भन्नेसम्म सवैलाई बाहाछ । यो० किताबले जङ्गबहादुरको बेलाइउ मात्राको मुख्य उद्देश्य के थियो“अन्त देखाउछ । उनी बेलाइत जाको कारण आफ्नै आँखालेहेरी अँग्रे जहरुको बलको बतता पाउनु थियो । महत्वाकांक्षी जङ्ग-बहाँबुरल्ई अँग्रेजहरू घरम,कमजोर देखिए, उनीहरुसँग टक्करलिई सुगौली-संघि काटेर राज्य बढाउने हौसला थियो होला ।बेलाउत गई हेर्दा अंग्रेजहरुको णक्ति: र बल ठलो देखे उनीहरुसँगलड्ने विचार छाडी मित्रता गर्ने उनको लश्य थियो भन्ने बुभिन्छ।छरने कुरा जे भए प्नि, अँग्रे जहरुको बल पर'क्रम वारे उनीहरुलेनै भनेका र छापेका कुराले मात्र चित्त नबुझी आफैँ गई जाँचन्रफ गर्ने उनको ध्येय थियो भन्ने कुरा यो किताबको पहिल्यै पेजबाटस्पष्ट हुन्छ । लेल्लेको छु: &quot;आजतक हिन्दुस्थानका मानिस्‌लन्डन्‌ बेलायत्‌ पुगी आयाको कोहि छैनन्‌, इन्का मुष जर्मान्‌अक्वारको वेहोरा सुन्दा सारा हिन्दूस्थान्‌का राज: नवाव पात्‌-साहाकी मुलुक लिदा पनि अँग्रे ज्को 'वस्थान अंग्रे जका वादसा-हाक। बलपराक्रम्‌ तहकित्‌ गरि चिन्ह हिन्दूयान्‌, मध्येस, पहाड,भोर, चीन कमैले सकेनन्‌ । अव श्री भगवानको कृपा भया चार घामपनि गरुला हिन्द्रस्थान्‌ वेलायत्‌ ११ तापूका पातसाहाहरूका बेहोराकार्षाना क्यारहेछ बुझुला । वेहोरा बुझी दोस्ती पनि गरुँला” यसक्रिसिमशँग, पूर्वी देशका शासकहरू कसैले विचार नगरेका दिशा-तिर जङ्गबहादुरले कूटनीतिक पाइलो, चालेका रहेछन्‌ भन्नेबुझिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपालको निमित्त यो तानु गौखकोकुरा होइन ।<br /> <br /> जङ्गबहादुरको राजकाजी जेहेनकोभन्दा पनि उनको व्यक्ति-त्वको, रहनसहन र चालचलनको बारेमा धेरेँ कुरा हामीलाई योकितावले बताउँ दछ र साधारण इतिहासका पुस्तकमा पाइनेभन्दाभिन्नै किसिमका तर घेर महत्वपूर्ण कुराहरू जङ्गबहादुरकोविषयमा हामीलाई थाहा हुन्छ।<br /> बेलाइत जाँदा जहाजमा भएका अँग्रेजहनले जङ्गबहादुरकोधारेमा गरेको कुराको जुन उल्लेख यो किताबमा भएको छ( पेज ८ ) त्यो र ध्यारिसक्रो राजनी तिक क्षेत्र-कौसलमा उनलाई&quot;हाम्रा अघिका वादसाहा” ( नेपालीयन ? ) सँग दाजेर गरिएको त रिफबाट ( पेज ५४ ] उनको: व्यक्तित्व कस्तो, रहेछ भन्ने बुझ्नइतिहासकारहरुलाई मदेद हुनेछ ।<br /> <br /> ब्रेलाइतमा जङ्गबहादुरले त्यहाँको सामाजिक संसारमाएक किसिमको भेचालो नै ल्याइदिएका थिए; उनको चालढाल,रहनसंहनले उनी बेलाइतबासीका साह्रै प्यारा भएका थिए भन्नेकुरा त 5.र इतिहासका पुस्तकबाट पनि देखिन्छ, तर बेलौइतबसुन्जेलका तीन महिनासम्म जुन स्वागत जङ्गबहादुरले पाएत्यसको निरालः बन यस कितबिमा छ । यो किताबबाट अरूकुराभन्दा पनि बेलयातका आइमाईहरुको समाजमा त जङ्गबहादुरकमदेवनै ठहरिएका रहेछन्‌ भने जस्तो बुझिन्छ । स्वास्नीमानिसहरू उनीमाथि त्यसै आसक हुन्थे ( पेज ३७ ) जङ्गबहादुरउनीहखपष्दि कत्तिको आर्कषित भएका थिए त्यो यो किताबबाटखुल्दन । तर “बरू नआयाको भया हुन्थ्यो, अब जान्छौं भन्दाहामीलाई मुटुमा तीर हानेको जस्तो छाग्छ” ( पेज ३७) भन्नेमायाठु रमशीप्रति उचित भाव व्यक्त गर्ने शिष्टाचार जान्नेजङ्गबहादुर अवइरै चुकेन होलान्‌ । यता, यसरी आसक हुनेहरुमाठूलै ओइदाका आइमाई थिएक्ति भन्ने शङ्का लाग्दछ । किनभने,तल्ला खालका स्वास्तीमानिसले उनौसँग त्यसरी बोल्ने साहसगरेकै भएउनि त्यस कुरालाई यति महत्व दिएर अवश्य वर्णनगरिदैन थियोहोला ।<br /> यस किताबको महत्व खालि जङ्गबहादुरको व्यक्तित्वकोबारेमा मात्र छैन । बेलाइत-बृटेनको पालियामेण्टको जो वर्णनयहाँ गरिएको छ, त्यसबाट बेलाइत गएको यो प्रतिनिधिमण्डल<br /> <br /> <br /> (जसमा जङ्गबह। दुर पनि शामेल छन्‌, निश्चय ) कतिको प्रभावितभएको थियो भन्ने बुझ्न सकिन्छ । हुकुमी शासनंकी एकोहोरोराजकाज मात्र देखेका नेपालीहरुले त्यहाँको संसदीय ' प्रणालीदेख्दा एकदम आवाक्‌ भएकी रहेछन्‌ भन्ने यसको: अक्षर-अक्षेरमादेखिन्छ । जस्तो कि राजाको शाक्त सीमित भएको कुरामाआश्चर्य मानेर लेब्नेको छः “आफ्ना दर्वीरको दौलथ, म. राजाहुँ, मेरै घन हो भनी वादसाहा पनि आफुखुशी गर्न पाउदैनन्‌&quot;( पेज २३ ) राजाका शक्ति 'छाँ।टएको त नेपालीहरुले त्यसै बखतदेखिसकेका थिए, त्यसमा ठूलो कुरो केही भएन; तर प्रागमितिष्टर त सर्बेसर्वा हुनुपर्ने, सो पनि छैन भन्ने कुरा दर्शाडदछेखेको छः “मेरो दर्जा ठुलो छ भनि प्राइम मिनिए्टले अतरीत्‌गन्या पारमेष्ट कौसलबाट सजाय हुन्छु&quot; ' ( पेज २१ ) प्राइममिनिष्टरको अधिनायकादमा चलेका नेपालीहरुलाई त यस कुराछेआँखै खोलिदिएको थियो होला । जङ्गबहादुरले पति यो हृदयंगमगरेको हुनुपर्छ । किनभनै त्यसपछि नेपाल फर्केर आएपटिकोजङ्गबहादुरको शासन प्रणाली केही मात्रामो कंम आतंकवादीभएको, थियो भन्ने इतिंहासकारहरुछै मानेको कुरा हो । त्यो यहीसबै कुराका प्रभाव. परी भएको हुनुपर्छ ।<br /> पा्लियामेण्टबाट यिनीहरू कत्तिको प्रभाबित भएका थिएभन्ने कुसलाई यो कित बमा पाखियामेण्टको कति लामो वर्णतगरिएकोछ त्यसँबाट पनि अनुमान गर्ने सकिन्छ । यो क्ितात्रमात्यति बिस्तारसाथ अछ कुनै कुराको पनि ब्यान गरिएको छैन ।सर, पाखियामेण्टको तारीफ गर्दा, एक दुइ कुरा विशेष नदुभिद्वनलेखेको जस्तो लाग्छ। लो कुरा त के भने बे्ाड्रतको पालिपा-<br /> छु भन्ने गलत्त धारणा“क्तिब&quot; मा यस्तो लेखेकोछ,<br /> रोक म। भनेको छ । बेजाइतको चनकुनै लिखित संविधान छैन, त्यस' हुँदा त्य “किताव भनेको केहोला जप्तो लाख्छ । तर त्यसै निठजिशामा एक ठाउँमा१ जिज्यूक्यत” या जीजस क्राइट्ट_ 4 पेअ ८७ |को नाम परेकोलेदुइ कुरा मिलाए: “ भन बपक्टलाई नै होकिभन्न अड्कल । त्यसो झाएमा प्जद्ढ् माभ्एको भविच्यवाणी कुन चाहि किताबको होन्टा खुल्दैन ।<br /> कम एक ठाउँमा पालियामेण्टलाई &quot;दिइएको छ। यसरी: “यो पाग्लमील्ट कचहघर्मेसासत्र, नीतिर्सासत्र, बुढाको चल;जैन हो&quot; ( पेज २१ ) । हुन न यो कृ्ठमजस्तो देखिन्छ । किनकि एउटा संस्थालाई कर्सेलेऐन या कितिग्ब कसरी वगाउला ।<br /> भन्ने संज्ञा,। कस्तो हो भन्यासिक्री दनायाको पालियामेण्टको बारेको यस्तै एक दुइ गलत धारणा बाहेकैअरू कुरामा त यो किताव छेल्ने मानिसको ठेखाइमा सूक्ष्म:निरीक्षणका अनेक नमूना पाइन्द्न्‌ । जस्तो फ्रान्स पुगेपछिको .एउटा वाक्य छ '“पृथ्वीको। पीठमा कालिगढ अकखबन्द फान्सीसको.बराबर कौन मुलुवमा छैनन्‌ ( पंज ४६ ) । सय बर्षे अघि बैज्ञा-निक र कलात्मक विषयमा सबैमा चढे बढेको मुलुक फ्रान्स नैथिग्रो, हो,, तर एक फेर) नजर घुमाउँ दैम। भन्न शक्ति कुरा योहोइच--सरृक्षम टृष्टि चाहिन्छ । जस्तो लङ्ख।) टापूको बसान गर्दा,व्यहाँको इतिहासको आफूले बुझेसम्मको कुरा संक्षिउ रूपमा पेश गरिएको छ । त्यस्तै जहाज बनाउने ठाउ ( ।पंगला ? ) कोबयान गर्दा एउटा ठूलो जहाज बनाउन लाग्ने समय र ज्यामीकोहिसाब: इत्योदिको पति, उल्लेख भएको छ । अरुमा, लण्डनसहरको वर्णन, बेलाइत र फान्सका बिभिन्न क्यासलहरुको वयान,विम्वाका पार्टीको वर्णन दत्यादिमा चाख राग्दा उल्छख छन्‌ ।त्यो सबैलाई यो कितावका छेरुक वरपरका, कुरामा पनि निकैचाख राख्दा रहेछन्‌ भन्ने देखिन्छ ।<br /> <br /> , यी लेखक रसिक पनि रहेछन्‌ । आइमाईको बयान गर्नु पर्दासबै ठाउँमा यिनीले मन फुक्राएर गरेका छन्‌ । मेडिटरेनियनसुन्दरी--माल्टाका रमणीहरू देखेदेखि यिनले गोरा छाला भएकासीमहेछ देरुनथाले । त्यसपछि, यिनी उनीहरुको चन्द्रबिम्ब जस्तोमुख, कमलपत्र जस्ता आँखा र तेलका घारा जस्तो ( लाम्चीलो ?)नाकको बयान गर्दा कैले अघाउँ देनन्‌ । बेलाइत पुगेपछि कन्‌«जो देछ्यो राम्रो, ज्या देख्यो राम्न” हुँदा इन्द्वासन या स्बग नैयहीहो कि जस्तो लागेको कुरा अति रसीलोसँग बयान गरेका:छन्‌ । सुन्दरीहरुकी यस्तो वर्णनबाट, यो किताबका लेलकलाईसंस्कृत साहित्यको ज्ञान रहेछ भन्ने लाग्दछ । यिनले जङ्गबहादुरका,/तीन भाइ अँग्रे जका सभामा जाँदा जरासन्धका समामा कृष्णअजुँ न्‌ भीससेन गए जस्तै देखियो पनि भनेका छन्‌ ( पेज २२ )त्यसबाट र बीच-बीचमा यिनले दिएका पुराणका अरू उपमाहरुबाट यिनको संस्कृततर्फ राम्रो दखरू रहेछ भन्ने कुराको पुष्टिहुन्छ ।<br /> <br /> सी लेखक वकालछती पनि गर्ने जन्ने चलाखहेछन्‌ भन्ने कुरा पिनको ठेखाइको एक खासारं मामूली ढङ्गबाट निकै महत्वपूर्ण रि<br /> पूर्ण कुरा&quot;कुरा भनेको हौ कि होइन जस्तो परिदिनु सार ट्छौ पारखीकोकाम हो | त्यो यिनले गरेकाछन्‌ । बेलाइत गएका प्रतिन्तिधिमण्डललेआइमाईको बिषयमा आफूलाई अलि छाडा छाड्का थिए भन्नखोजेर, अनि त्यस कुरामा उनीहरुको विशेष दोष पनि थिएन“भन्ने कुरालाई उतले एउटा मात्र वाक्य लेखेर सिध्याएका छन्‌ ।म्बेलाइतका ठूला घरानाका आइमाईहरुको वर्णन गरेपछि उनलेलेखेका छन्‌ &quot;तीनको छूप देषी र जोभन, भारी गहना-पोसाक,तिनका, सफाइ, मुषको श्री, देषदा दसै इद्रिय जिती रहन्यो सुकदेव-स्वामीलाई पनि मोह गराउन्या, अति सुरी, अति चंचली, तील्का&quot;रूपको वर्णेन गर्ने ।सकीदैन” ( पेज २१ ) । दश इन्द्रिय जित्नेव्युकदेवजी त सस्तो ठाउँमा पुगेका भए आद्रमाईमा लट्ट हुन्थे“भने बेलाइत पुगेका प्रतिनिधि-मण्डलका अर्घीहरुलाई के भन्न“भग्न खोजेको जस्तै छ, लेखकले ! त्यसमा अझ तरुनी मीमहेरुसँग-जङ्गबहादुरले भेटेको कुराको सिलसिलामा छेखिएको हुँदा योप्याक्य अरू अर्थ पूर्ण लाग्दछ ।<br /> यो किताब पढ्दा मनमा उठ्ने भाषहरुमा सबभन्दा टडकाराएउटा छ, त्यो के भने यसमा वर्णेत गरिएका सबै कुरा नेपालीआँखा हेरर नेपाली ( सय वर्ष अघिको नेपाली समाज ) को&quot;निमित्त बयान गरिएका छन्‌ । नेपालमो नभएका) नदेखेका चीज-बीज देख्दा साँचै नै अचम्म लागेको कुरा नलुकाई स्पष्ट लेखेको छ। नेपालीहरुले कँल्यै नदेखेको चीज, रेल, देल्दा त्यसको करामत देख्दा जुन भाव त्यहाँ गएका नेपालीहरुको मनमा एकदमनिस्क्यो त्यसलाई त्यही छपमा कागजमा उतारेको छ: “४० कोसबाटो रेलगाडाम। चडी जाँदा ५ घडीमा पुग्याछन्‌&quot; ( पेज १४) 1टूछा-ठूल। पयाबटरी, मिल, मेसिनरी नदेखेका नेपाली;फ्याक्टरीहरुमा राम्नरी काम भएको देख्दा भने होलान्‌ :काम गर्दा राम्रो पनि, बलियो ननि, चाँडो पनि हुँदो रहेछ&quot;,त्यही कुरा केही तल माथि नपारी यहाँ लेखिएको छ ( पेज ३५ )।यो सबै भन्नाको मतलब के हो भने--यो किनाब लेख्ने म।निसबोबर्णनको सत्यता र इमान्दारी तारीक लायकको छ।<br /> <br /> नपालीहरुको छागि लेखिएको यो किताब ( यो किन छुहालेन, विचार गन कुरा छ ) मा बुझ्दै नदुभिनेनाम दिएर चीजबीजको बगान गरिएको भए उति काम लाग्नेथिएन । यो कुरा लेखकले राम्ररी बुझेका थिए । कोड्ला नबनेनेपालीछे “पत्थरको गोल” र त्यस्तै “टाइल”&quot; नबुझ्नेछे “पत्थरकोभिङ्गटी ' अवश्य बुझ्दथ्यो । लण्डनको कर्पोरेसनको तारीफ रसरसफाइको बेली विस्तार गरेर त्यो बेलाका नेपाडी जनतालाईबिशेष चाख लाग्ने थिएन होला, तर सल्ठी र नाल ले बेरिएकोकाठमाडौं खाल्डाका नागरिकले लण्डन सहरमा &quot;नाल देख्नु कहींछैन-। हिलो धुलो नर्क कसिङ्गर देख्नु केही छैन&quot; ( पेज १६]भनेको सुन्दा पक्कै प्रभावित हुँदा हुन्‌ । फेरि, वेलाइतमाविज्ञानको खुब प्रगति भएकोछ, सबै काम विज्ञानको मददबाट;हुन्छ भन्नुको . साटो,-“कमार| कमारीको चलन भएको नेपालमा आगो पानी बतास अँग्ने जल कमारो तुल्च'एको छ ' (पेज१७)भन्नु बढ्ता अर्थपूर्ण हुन्छ । त्यस्तै पालियामेण्टलाई “कौसछ&quot;“कचहरी भनी बयान गर्दा नेपाडीले केही न केही जरुर बुझ्थेहोलान्‌ । बेलाइतको राजकाजमा रती दुनियाँलाई पीर पिराउकेही हँदैन) त्यहाँ “कोतपर्व&quot; सधैं मज्रिर्ँदैन भनेर लामोव्याख्या गर्नाको सारो रामराज्यको सपना देख्ने नेपाठीहहुलाई“रामराज्य तेही मुलुकमा रहेछ” ( पेज १९ ) भनेर गागरमासाएर अटाइदिने लेखकको कलमको जति तारिफ गरे पनि हुन्छ ।<br /> <br /> नेपाली आँखाले हर्दा हुर्दै एक दुइ ठाउँमा भने छे:अँग्रेजी रिवाज नवमी भद्दा भूल गरेका देखिन्छ ! पर- पुरुषसँगवोल्नै नहुने नेपाली जननाको वानी परे छेवकलाई मीमहरुलेआई अफूहरुसँग बोलेको, मीठा कुख गरेको देख्दाहो न हो विनीहरू आफूहरू माथि असक परेन्‌ भवी गने झैछाग्छ । पेजर१ मा बयानमायस्तै भूल परेको जस्तो देखिन्छ । ले; “भारी गहना-बोसाक लायाका भारादारका स्वास्नी, छोरो, बृहारी सबैआउँछन्‌, श्री मिनिष्टर साहेबलाई हात्त समाति गुडमानी सलामगर्छन्‌ । सारा आंग सिर झुक्काइ बोच्छन्‌ । लोगून्याहरू बरपरलागि,बस्थ्या; स्बास्तीहरू अघिसरी षयर मिजास पुछ्न्या, गहेनाकपडा हेरी बडो षातिर गरि वोल्न्या । लौद डुक साहेनानहेरू प्निआफ्ना छोरी बुहारी राम्रा-राश्रा तस्खी-तरुणी अघि राषि इनलाई तपाइले प्रसन्द गःयौ कि गरेनौ भनि श्री सिनिष्टर साहेवलाईसोध्न्यी । दाहिन्या दाउ अघि पछि राषि दिस्या । यो लेखाइबाद<br /> <br /> &quot; पचि अझ सुब्बा सिद्धिमानमाथि नै बढ्ता श<br /> <br /> लाई नजर चढाउन ल्याएको जस्तो देहोईन:।, त्यसवाट यस. विषयमा लेखकस्प्रष्टे थाहा हुन्छ । तर माथि भनि सकिएको छल:<br /> कुरा नेपाली आँखाले हेरेर नेपाली मनले !। उनकोदोष छैन, सय वर्ष अजिको नेप ली समाजमा हुनेको जो सुकैलेअंग्रेजहरूको त्यो रिवाज देख्दा भट्ट त्यस्छँ ठाम्द्रा हुन्‌ । त्यसले,<br /> कुराको प्रामाणिकतमाभन्दा आफूले जै देख्यो, झ्ाफूलाई जस्तो&quot;लाग्यो त्यही काग्रजमा उततारी दिने बी लेक्खक्रको इमान्दारीतर्फ:हामीछे वदता ध्यान दिनुपर्छ । त्यो इमान्द,री तारीफ छायकको<br /> विय<br /> अफसोसका कुरा छ-्यस्ता लेखकको नाग हामीलाई थाहाछैन । यो यात्राको बगान लेह्ने को हो त्यो लेखिएको छैन ।अडकल मत्र काट्न सक्न्छि । त्म्रो.के भने यो छेख्ने मानिसनिश्चय पति सबारीसाथ बेलाइत भएको ब्यक्ति हो । बेलोइतगएकागज्ये पचि अँग्रेजी पढेका : ( पहिला नेपाली ? ) ठेपटेनलाँलख्िहँ खत्री र जङ्गबहादुरका विश्वेष जिइवांसपात्र भएका(“भक्त भानुभक्त नाटक्रमा आउने ) सुब्त्रा सिद्धिमाने राज:भण्डारी, यी बुझ जनामा बेसी अनुमान लगाउन सकिन्छ । त्यसमा<br /> त्यसका दुइ कारण छन्‌ । एक त लेख्नेतफेका सिद्धिमानलाई नै लगाद्वनु बढ्ता संभाव्य कुरा हो रमह्वाराजले आडर नदिईकन त्यस जमानामा कसले आफुखुशी<br /> [ई) _<br /> महाराजको सवारीको वर्णत लेल्न कलम समाय्रो होला भन्नमिल्दैन । दोल्रो कुरा, अँसेजी पढेनालेभन्दा संस्कृत पढेकाले नैकपछपत्र जज अखर द्व्वादि भनी आइ्णाई हो हारीफ गर्नेसक्तद्वन्‌ । फेरि अंग्रेजी पढेकः ले<br /> छे बण्टा र फ्निट नभनी प्रहर रधडी भन्देनथे हो त्यस ज हेक, कुतै पनि अंग्रेजी पढेकोमानिसले लप्डनबाट ५०० कोस. गाको उल्लेखगरी ३ ] अथवा लण्डन ई २०० कोस्‌,( ४०० माइछ ) छ भनी आएनो भूयी (पेज ष४)देखाउ दैन थियोहोला ।<br /> लेखक; जो भएपनि; यो पुस्तक लेखकको आफ्नै हस्ताक्षरमाहान्नो सामू आएको छैन । यो किदाप मूलकापीबाट कैले सारेकोहो भत्रे स्पट छ । पेज १५ म; र ५० मा अलरस: दोहरिएकापंक्तिउह नै गसशाई प्रम श ह्न्‌ । गो सान काम लेखक आफैंले<br /> गरेहोला १. किनभने, पससद “टर “त” ये&quot;शशुद्धि बाह्देक अरू धेरै छपजहरू पनि सःर्नाीको गलतीले गर्दीनबुभिने बएक छन्‌ । देजसले नै प्रतिलिपि बजाएकोमा यस्ता<br /> नराम्चा मूरहद अनःयँ रहने, थिएव होलान !<br /> मलकापी कतै<br /> छु । त्यसको पत्ता लागेमा शायद लेखकको नामकोपनि यकीन साथ थाट्दा हुन्थ्यो । हाल पाइएको यो प्रतिलिपिचाहि श्री सङ्ग विक राखाका घरबाट प्रत भएकोहो रयोपुरानो किशिम्रको तर रुछ भएको एक्सरसाइज चुकमा पेजकोदुजपटि गरी छैखउगे छ । माथिदेजि तलसम्मंका जम्मा! ५७;पेजमा प्याराग्राफ क्त छुद्धाइएको छिन, कतै कल चार चर्का<br /> <br /> -दिएर बिषय छुट्याइएका छन्‌ । विराम चिन्ह कतै पनि छैनत्‌अनावश्यक ठाउँमा: दुइ तीन लवजसम्म थोप्लोदिइएको छ । पदयोग र पद्दविच्छेदको केही ठेगान दैन त्यस्तैहस्व दीर्ध र झरू शब्द रच्तामा प्नि कुनै एकनासेपन छैन ।अक्षर सह ( उटैँबो जरता हैनन्‌ तर हेछाई पाको मसीमा बाँसकोदाँकाको जस्तो देखिम्छ ।यी त भए सरसरी हेर्दा देखा पर्ने माम्‌ली कुरा । यो कित बकोमहत्व त किताव समग्न नपढी बुझिदैन ! गहिरिएर पढ्नेले यसमाश्रेरे कुरा भेट्टा उनेछन्‌ । इतिह्वासकारलाई जङ्गबहादुरको विषयमापरेका धेरै श्रमहरू हटाउन यल्ले मदद दिनेछ, त्यो निःसन्देहभन्न सकित्छ॒ । अछ कुराभन्दा पति, जङ्गबहादुरको बेलाइतप्रोत्राले अन्तर्राष्ट्रीय क्षेत्रमा मानिसलाई पहिलो बाजी नेपालकोअस्तित्व मान्न कर लगायो भन्ने मान्नु पर्नेछ । नेपाल ( जोकित्यो बेछा “गोर्खा राज्य&quot; भनिन्थ्यो ) भन्ने एउटा ठूलो शक्तिरहेछ भन्ने अँप्रेज जनतालाई पनि पन्यो ! यस कुराको पुष्टिजङ्गबहादुर बेलाइत पुगेपछि वहाँका प्राइम मिनिष्टरले उनलाईभैद्न आउँदा भनेका कुराबाट र उनको विदाइको बखत महारानीभिक्टोरियाले भनेका कुरा ( पेज ४२ ) बाट हुन्छ । लेखेको छ :तपाँई याहा आउनाले बढ्िया भयो । वया अर्थले भन्या हिन्दुस-थानबाट तपाई जस्ता ठूला मानिस याँहाँ कोही आयाके। छैनन्‌ ।तपाई को रवाफ देपदा यहाँक्रा छोडा उडा सबेलइ गोार्षा भन्याकोठुक्लो रह्याछ भन्या घाक्‌ पनि भयो ।” ( पेज २०-२१ ) “नेपालीमात्रले नाक फुलाउने कुरा हो यो, जसके श्रय जङ्गबहादुरलाईनैछ।<br /> <br /> (छ)<br /> इतिहासकै विद्यार्थीलाईभन्दा वाहेक भषागास्त्रपट्टि चाख लिलै-लाई पति पो कितःबफो अध्ययन लाभप्रद हुनेछ । घेर कामका कुराफेला पर्नेछन्‌ । सम्बत्‌ १९१९ साल तिरको नेपाली गद्यको रूप हेनखोज्नेलाई त प्रतिनिधि ग्रन्थ नै पही हुनेछ। १० साछतिर नैंनेपाली गद्य य्रति बिक्रसित भँसकेको थियो भन्ने कुरा यो किताव -बाट जान्न पउँदा सर्वंलाई आश्चर्ग र आनन्द लाग्नेछ । गद्यमासाहित्य भर्ने सक्ने खूुवी पनि त्यो वेलामा नेपालीमा रहेछ । अक,ठेठ नेपार्छ'पनको साहित्यको समेत सिर्जना गर्ने हाम्रा साहित्यिकहरुले त्यही बेलादेखि थ!।लिसकेका रहेछन्‌ । त्यस किसिमको झर्रोनेपाली प्रयोगको एउटा नमूना हो &quot;तेलको घारा भै नाक&quot; ।ब्याख्या व्यर्थ छ । त्यस्तो अर्को प्रयोग छ “आगो पानी वतासअँग्रे जले कमारो तुल्पाएको छ । सय वर्षअघि लेखिएको योएउटा त्यस्तो बाक्य हो जुम लेख्न सक्दा आजभोलिका लेखकलेपनि घमण्ड गरे हुन्छ । यो बाक्यमा अर्थको एउटा संसार लुकेकोछु। गद्य लेख्नमा पोख्त भएका साहित्पिक कलम नम यी जस्ताअनमोल रत्नहरू निस्कने थिएनन्‌, त्यो ठोकुबा गरेर भन्नसफिन्छ।यस किसिमको अनमोल क्रिताव पनि आजसम्म नेपालीहरुलेपड्न पाएका थिएनन्‌ ' त्यो दुःखको कुरा हो । तर यतिका वर्षे-सम्म लुकेर बसी ऐले भुल्केको यो रत्नको झुल्क्याइ निरर्थकहो्चन---पारखीहरुको नजर पन्यो भने !<br /> नएकसल दीक्षिङ।श्री दरवार, पुल्चोक !<br /> २०१४-११-२३-१<br /> <br /> ‍‍==छपाइ बारेमा==<br /> यो किताबको कुनै नाम थिएन । त्यसैले यसलाई एउटा नामदिइयो--“ जङ्गबहादुरको बेलाइत यात्रा&quot; । 'बेलाइत” को अर्थयहाँ :इङ्गल्याण्ड मात्र होइन, ( जस्तो कि अचेल छ )।जञ्चबहादुरको समयमा, शायद. जे अध थिय्रो यो शब्दकोस्यह्ी अर्थमा यो यहाँ लिइएको छ । त्यो बेला यसको के अर्थथियो भन्नलाई यो शब्दको व्युत्पत्ति खोज्नुपर्छ । “ बिलायत&quot; भन्नेअरबी लबज हो । उढूमा आउँदा मसको मानै “विदेश' हुन्छ ।चढ्को लुगत (कोश) मा“बिजायती “ को यत्ति अर्थ द्विइएको छः-बिदेशी, युरोपियन, ड्ङ्गलिसः पशियून, टकिस या चाइनिज ! यसबाटनेपालीमा पोर्न त्यस ताका यी सै अर्थमा 'बरिल्लोवत” को प्रशोगहुन्थ्यो होछा भन्न नसके पनि यति त सजीहँ संग भन्न सक्तिन्छ्नकि समद्रपारिका मुलुकहरुलाई बेलाइत भन्ने रिबाज त्यो बेलाहुनुपरछे । यस कितावमा ११ टापु बेलाइत र १९ टोपी बेलाइत भनेरशुट्टाएकोबाट पति यो कुराको पृष्टि हुन्छ ।<br /> <br /> यस किताबल।ाई मृद्रित गर्दा गुरुकापी जस्तो हुबहु नगरीवाक्य, प्याराग्राफहरू ल्रुट्टाई विपयवस्तु अलग्ग छुट्टिने गरीशीर्षक र उपशीर्षक दिई पढ्न सजिलो बनाउन खोजिएको छ।विरामचिन्हको न.मै . नभएको लेख्लोट पड्न पाठकहरुलाई निर्कअसुविधा होला भनेर विरामचिन्हहरू हाल्ने साहरा गरिएको छ।तर इतिहासकार र भाषाशास्त्रीहुरुको खुक्खुहाकोअयालले बिराम<br /> <br /> चिन्ह इत्यादिको थपथाप बाहक भाषाको हकमा जंस्ताको-तस्तैउत्ता्ने कोशिज गरिएको छ । पद-न्यास २ पदे-बिन्यास बाहेकयसमाका अरू ह्रस्व, दीर्घ, ट र्‌ त इत्यादिको कुनै शाष्धि गरुङछैन । गन्दका हकमग रेफ छुटेका र्‌<br /> हुने ठाउँका रेक शिरविन्दु।इत्था दि थपिदिइएकोछ । त्यस्तै सातकोगफलतले मात्र भएका जस्ता भ जस्तो कि. “मुजिन्छ” कासट्टा भएको “सुनिन्द, “बाहाङ को सट्टा भएको “बाहाङ'<br /> इत्यादिछाई सच्याइदिड्रेएको छ । अछ, नेपाली उच्चारणले वयानगरिएका अंग्रेजी नामहरू छ (उदाहरणजिपार--जिंब्राल्टर; प्रिन्‌ सालबट--प्रिन्स अरबटे ६०) र कतैजस्ताको तस्वै छाडिदिइएको छ ( झचमण्ड टेरेग्रकोरिजिबन्त ब्यारेज घर; फ्तेब्लो को फाटन पुल $० ) ।<br /> जे जति गरिएको छ साधारण पाठकलाई सजीलोहोषस्‌ भनेर नै गरिएको छ । भाषाको इतिहासको खोजी गर्नेचाहनेहरुको छागि त गुस्कापी न प्क्रागकसंग सुरक्षित रहेको हुँदाकेही अपठेरो पर्दैन होला जस्तो रा:<br /> <br /> सम्पादक ।<br /> <br /> ==घन्यवाद‍‍==<br /> श्री बालकृष्ण समज्यूलाई यस किताबमा परेको जङ्गबहादुरकोतसबीर यसमा राख्न अनुमदि दिनु भएको मा,<br /> कुमारी ज्वाला समज्यूलाई उहाँले सो तस्वीरको यति राम्रोप्रतिलिपि उतारिदिनु भएको मा,<br /> पशुपतिनप्रे स-्परिबारलाई यो किताबमा राम्ररी चाख लिईकाम गरिदिएको मा, र<br /> श्री श्याम प्रसाद लामिछानेज्यूछ।ई प्रुफ सम्वन्धी सबै भारबोकिदिनु भएको मा<br /> मुरी मुरी धन्यवाद ! ! !<br /> पा्जकारजक ।<br /> <br /> ==जंगबहादुरको बेलोइत योत्रा==<br /> <br /> गोर्षा भन्याको ठुलो रह्याछ<br /> <br /> ==प्रस्थान==<br /> ===यालाको उद्देश्य===<br /> स्वस्तिश्वी मद्वाजकुमार कुमारात्मज श्री प्राइम्मीनिष्टर याण्डकम्योडर इन चिफ जनरल जङ्गबहादुर कुवर राणाजीबाट सम्बत्‌'१९०६ सालमा तजविज गर्नु भयाको अग्र ज पात्साहाको र हाम्रोसीबाना जोरियाको छ। इन्को फौज, पल्टन्‌,षजाना, हातृदृतियार:मुलुक; दौलथ, आम्दानि षरचे, थिति वन्दोबस्त क्या रहेछ पात्‌साहितषत्‌ वेलायेत्‌ काहा रहेछ, लन्डन्‌ सहर कस्तो रहेछ, ताहाका भा-:रावार दुनिजरा गेह्रको मीजाज कस्तो रहेछ, आजतक्‌ हिन्दूस्थान्‌कामानिस्‌ लन्डन्‌ बेलयेतृ पुगी आयाको कोहि छैनन्‌, इन्का मुषजमानू अकबारको बेहोरा सुन्दा सारा हिन्द्स्थानूका राजा नवाव,पात्साहाका मुलुक्‌ छीदा पनि अग्र ज्का अवस्यान अग्र जका बाद-साहका बल पराक्रम्‌ तहकीत गरि चिन्ह हिन्दूस्थान्‌, मध्येस, पाहाडभोट्रचीन, कसैछै सकेनन्‌ । अव श्रीभगवानुको कृपा भया.चार घाम .धनि गरला हिन्दुसंघानू बेलायेत्‌ ११ तापुका पातसाहाहरूका बेहोरा,कार्षाना क्या रहेछ बुझुला । बेहोरा बुझि दोस्त पनि गरूला भन्ग्रामनसुवा पनि गर्नु भयौ र आफ्ना माहिला भाई व्रीमृद्ाञ्कुमारकुमारात्मज श्री कम्यांडर इन चीर्फ जनरल बुंबहादूर कुवर रा:गाजिलाई मुल्कि कार्षाना, जँगि फौज पल्ट्नको आरा अपतीयार:गरिदिया । आफ्ना साथमा माई श्रीमद्राजकुमार कुमाराटमज थ्मैकर्णेल जगत सम्सेर जङ्ग कुवर रानाजी, श्री घीर सम्सेर जङ्गकुःवर राण:जी इ दुइ जना र बडा कपतान्‌ रणमेहेर अघिन [री<br /> २]<br /> कोजी करविर त्री, काजि हेमदल थापा, काजि डील्लीसिं वस्त्यात्‌लेफटेन्‌ लालसिं षत्री, लेफटेन करविर त्री, लेफटेन्‌ भिमसिं राना,सुब्वा सिधिमान्‌ राजभडारि, सुन्वा सिवनरसिं, षरिदार पृथ्वीधरपाध्या र-औ हुदा सिपाहि केटा स्मेत्‌ ज्मा जना २५ आदमीजीलीफमा ली मुलुक सयर गर्नालाई श्रीमद्राजकुमार कुमारात्मजश्री प्राइम मीनिष्टर याण्ड कम्यांडर इन चिफ जनरल जङ्ग वहाद्वरकुवर राणाजिवाट्‌ सम्बत्‌ १९०६ साल माघ मैन्हाका तारिष ४ कादिन: चिसापाशि कील्लाको वाटो गरि सवारि भै रवाना भैँ वक्सनुभयो । सिकार षेलबै प॒थरघट।का जंगलमा पुगि ४ हाति पक्रनुभयो ।२४४ वाघ र हरिन्‌हरूढेरै मानु भयो । ताहादेखि कडरबना गढिछाउनिमा प्राउला गर्नु भयो र ताहाका रैतीहरू आई सामेल भया ।सबहरूलाई षातिर गर्नु भयो । केहि रकम्‌ कलम्‌ पनि छोडी रैयतराजि राषी ताहावाट रबाना भै आफ्ना मुलुक छोडी अंग्र जकामुलुकमा ढाका भन्याको गाउमा फौज पलठन्‌ स्मेत्‌ ली छ्ाउनि डेरागरिवकसनु भयो |<br /> <br /> ===पटना र कलकत्ता===<br /> तेस्तै रीतले ७ दीनमा पटना सहर कील्ला कमरेमा श्री माहीलासाहेवका हवेलीमा वास डेरा पन्यो । ताहावाट दानापुर गोला घरउत्तर तर्फका कोठीमा डेरा पन्यो । ताहाको अंग्रेज बडा साहेवहरूआई वडा षातीर गत्या । फौज पल्टन्‌ षडा गरि १९ तोपकोसलामी गग्या । सबै वनिआा मुल्कीसाहेवान्‌हरूले षुसी भै मीजात्‌गया । अव हजुर विलायत जात पाउ लाग्नुभयो, अव दुइ सर्कार-को यक चित्त दोस्त रहला भनि पल्टन्‌ दुनीनादार सुष भोग गर्नन्‌सबै कुराको बढिया होला भनि वडा षुसि भै षापिर गर्य। । अव<br /> 1३]<br /> चाटालाई चाहीन्या मदत्‌ जो चाहीँछ फर्माउनुभया हामी ताकीनगर्छौ भनी -बीन्ती गःया । सबारिलाई घुवाव सको जाहाज र रसदचाहीन्या सराजाम्‌ तयार गरि १ कपतान पाउ रष.बारिमा घटाईदी रवाना गरिदियो । अग्निवोटमा सवारि भै सुन्दरववको बाटोगरि कलकत्ता तर्फ पाउ लाग्नुभया !<br /> ११ दिनमा कलकत्ता सहरका धानपाल घाट्मा उत्रनुभयो ।तेस वषतुमा कस्तो भयो भन्या कलकत्ता सहरका फौज पल्टन्‌तोपरेद्‌ षडा थीयो । बादसाहि वाजा वजाँउन लाग्याका थिय रतोपकाबढाइ हुन लाग्याको थियो । अंग्र जिका मुल्की साह्ेवान्‌, मीमसाहेव, लेदि साहेवहरू बगिका स.वारी भै आयाका थिया । सहर-बासी छोटा, वडा बिलकुल सामेल थिया ! सवा छाष आदमिकोभीड थीयो । तेसै बषत्‌मा वडा साहेवहरू आई टोप उत्तारि षातिरगया । वडा पुसिनामा भयो । अव लंडन्‌ बेलायेत पाउ लाग्नुभयापछि दुबै सर्कारको वढिया भपो । पछि परन्तुस्म्म यक चित्तरहन जाला, दोस्तमा षलवल हत्रेन। २ तका भारादार, फौज,पल्टन्‌, महाजन, दुनीदार सबै राजी रहनन्‌ । आजसम्म हिन्दुस्थान-का पातसाहा, नवाव, राजा, भारादार कसैले वेलायेतको मनसुबागन्याका थीयण । आज हजुर वडा प्रतापी अकलमन्द हुनाले वेलः-येत जानाको मनसुवा राष्नु भयो । बडो फाइदा हुन्याछ । क्याअयेंले भन्या, जस्तै महतारिका गर्भमा दस भास रहदा केहि देबि-न्दैन, जन्म भयापछि नजर घुल्दा पृथ्वी, आकास, चन्द्र, सुग्यैकोघर्म नपाउदा त्यो वालषलाई बडो आसर्य्य हुन्छ, तस्तै गरि पाउलाग्नु हुदा वाटामा समुद्रको वाहाड हुन्छ, नाना तहको जान वरदे्ीछन्‌ । समुद्रको स्वभाव बुझ्दा आफुलाई ढेरै अकल वढ्छ ।बीचमा ५।६ पातसाहाको मुलुक देषीहन्‌ ।<br /> 1४]<br /> वेछायत पुग्यापछि वाह सीपी बेलार्यतका रजीडन्ड, भारा-दार 'महाजन्‌ बस्याका छन्‌ । तीनहरुसित मेट मुंलाकात हुदा त्योमुलुक देषदा ढेर फाड्दा: हुन्याछ । अव उप्रान्त हेजुरलाई जोचाहीँछ सो माफिक् फर्माउनु मया हामी ताकीती गला ।सहर-कलकत्ताभा 'भयाको, चिर्जेवीज नजर हु भन्या नजरगराउला; औं गढि;! कील्ला, फीज, पल्टन्‌, षर्षजाना, हातत हति-बार,-कलषर,' मास, तमासा, नजर गँराउला। हंजुर जाहा पाउलाग्नुहोला : साहेवानूहरु बडो षातीर गर्नेन्‌ । वेलायत जादावाटामा चडावडा सहर छन्‌ । ताहा बडो साहावान्‌ लाठ डुक जर्गेककेर्णे बीच जगा जगाका पातसाहासिंत भेद्‌ मुलाकाट्‌ होला ।हजुरलाई १९: तोपको सलामी दिन्‌ । गढि, कील्ला, नाच, तमासाफौज, .पल्टन्‌ नजर गराउनन्‌ । जंगा जगमा जाफत गर्नेन्‌ । बडोषाक्तिर गर्नन्‌ भनिः लाठ डिपटि पारमीन्ट कौसलीया साहावानमैह्रले-बित्ती आप्या -। . डेरासम्म पु्याई डेरामा झारू वढारू गर्न्याटहकुबा-र डेहुलीमा पहरा राँषि बिदा भँगया ।<br /> भोलीपल्ट अँसि गोटा षसि, '१० मुरि चावल, यही भंसारच्यूरा, नुन्‌, घ्यू, तेल, बेसार, हलवाईका रोती, मोरा, अचार,दही, केराउ, षोर्साती, तमाषु, पान; सुपारि, फलफुल, मसला- जोचाहीन्या सराजामूसग भारि ज्याफत, दीया । नेपालदेषि पाउरष्बारी गयाका रैफरु पल्टन्‌ वादसाही बाजा वजाउन्या वाज;-बाल लाजिग गँह्न, ताहा रह्याक्रा टहठुत्रा गह, हेहुडीदार वारिकामाछि ६०५० जना सबैलाई २०२५ दीनसम्म षान्या सराजामपुग्यो यादै रह्या । तादेघि र गडी रात जादा श्री प्राइम मिनिष्टरसाहेव उनैका २ भाइ पगरि गैहरई नाच तमासा हेर्दै आउनु |<br /> [५1<br /> भन्या लाठबाट निंमता पढठाया र्‌ पाठाउ लगतुभयो ।सबै पगरि स्मेत्‌ दर्घारमा पाउ लाग्नुभयो । ताहाका साहवानहरूतिनका मीम लेडी साहेवहरू भौरि गहना पोसाक लाई हजार बाह्लसंय बादसाहि वाजाका चालमा बैठकमा नाच तमासा गर्ने लाग्या-काँ थिया । तेस वीचमा श्री प्राइम मिनिष्टर सहि पुग्नुभयो र्‌छाठ साहेव लेडी साहेवहरूले गुडमानी घातीर गरि कुसिम] वसाईनाच तमासा देषाया । ताहा पान्पा सराजाम तयार थियोरग्लि चान वस्या र सपँले हातमा 'श्रापक्का प्याला लि वस्या चक-सहेव टन्परो- र कुइन वीकटुरियाकि ७ रहे, प्रिन्‌सालबट्की ० जैरहे,लाठ दिलहुसिकी ” उ.रहे, नेपालका श्री प्राइम मिनिष्टर याण्डकम्याँडर इन चिफ जनरल जङ्ग बहादुर कुवर राणाजीकी जैरहेअनि चारका नाउ प्याला उठाई सवैले षाया । भोज षादामायस्तो रीत रहेछ ।<br /> ओल्िर कलमेःता सहर छाउनी, अडा, कील्ला, वाघवगैँचातलाउ, सहर, बजार, पातिका कलघर, कपडा बन्या, केप बन्या,रुपजाका ठ्क माया, पैसाका टक मार्न्या, चीटि कागजमा छापमार्न्यी कलले गया काम्‌ भीत्र बाहीर सबै अनौज काम देषाया ।ताहादेषी श्री प्राइम मिनिष्टर साहेववाट्‌ म श्री जगंनाथजीकोदसँन गर्नु जाँच्न । जगा जगा मियानाको डाक वसाई देउ भनिमर्जी भयो र वही घडी डाक्को रमाना भयो । कलकत्तादेषी ४दीतमा ठाकुरका पुरिमा पुगि दसेन गरि तित्य पुजालाई चारहजार रुपैजा अठका राषी चार दीतमा कलकत्ता दाषील हुनुभयो ।तीहादेषी २०।२२ दीन मुकाम भय्रो । जो चाहिन्या सराजामक नि निति की<br /> १. शराब ( रक्सी ) 1] ३, प्रिन्स अलबर्ट ।२. (?) ४. डलहाउसी ( ?)<br /> [६1]<br /> असवाव . हैटन भन्या धुवा कलको जाहाजमा भर्ती गरि तेसैजाह्ाजमा सवार भै वेलायेत तर्फ पालनुभयो ।<br /> <br /> ===जहाजमा‍‍‍===<br /> <br /> त्यो जाहाज कस्तो थियो भन्या २०० हात लामो, ४० हात्तगज, ७ हात उच्चा, हजार बाह्र सये मानिस वस्याका थिया । जिपीछ्छे पलंग, बीछ्याउना, षान्याकुरा १ दीनमा ३ वषत मे.वा पनिद्वार भात षाया सेटि, मासु, घ्यू, चिन, फलफुल ज्या इच्छा छसो पान दिँछन्‌ । जाहाजेमा वातसाहि बाजा तयार छन्‌ । अग्रेज-का मीमहरू, साहेवानूदरू नाच तमासा गर्दैन्‌ । कोही वन्दूककोतारा हाँछन्‌, कोही किताप पढदहन, कोही कीसिमा वर्सि हाढापाँछन्‌, कोहि देसदेसका कुरा कथाहा शास्त्रका कुरा की ताव हेर्छन्‌ ।बाह्न सये मानिस तेस जाहाज्मा रह्म का हनु, आफ्ना कःम गर्छन्‌,षल्यांमल्याँ कोही गर्दैनन्‌ । यक म।निस्‌ पनि वोलदैनन्‌ । घल सि-हरू कोही मर्देगान ट कछन, कोही घडीमा धन्‌, कोही जहजफर उल्या बलमा, वर्यका हन्‌, कोही दुर्वेत हेरि वस्याको छन्‌,कोही गोलव ल छ्न्‌, कोही कःन्या सराज/म तयार गर्छन्‌ । कसँछेजलका जन्तु, षसि, भेड, वोक. पत्याकलई अहःरा पतिदिंडन्‌। कोही दुहुना गाई, घोडा जाहःजका छगरमा वस्यक'छन्‌ ।: वेषतम/ तीनलाई घासदाता दिंछन्‌ । कोही जालगरमा वस्य का हन्‌ । गषतमा चढ: उद्न्‌, वषतम) षस लदटन्‌ ।त्यौ जहाजमा चर तोप रह्याका छन्‌ । ती तोपम- गोलंदाज,पलासिकाठी प्रहर तहय.र रह्मको छन्‌ । वपतम तोप हान्छन्‌ ।<br /> १.१)<br /> <br /> [७1<br /> जहाजी डाकुका भयले डाकुसंग लडाइ गर्ने भनि ति तोष रहकाछन्‌ । आफ्ना आफ्ना काममा रुजु रह्याका छन्‌ 1 कसैले अह्वाउनुपर्दैन, आपना पालासित आजै प्रहर षडा छन्‌ । यस्ता रितले जहजचलाउदा रात दीन गरि २ सये कोस हीडदछ ।<br /> यस्ता रितले हिड्दा निरालये समुद्रमा पुग्यो । डाडा, पाहाड,रूप, वृक्ष, जमीन कहि छैनन । जलमा सुर्य उदाउछन, जलमाअस्ताउछन। । जलका माछा तोरि चरा जत्रा २३ हजारका फौजगोलीका दरेससम्म उडन्या कोही माछा वल्देल जत्रा बेगालदागाल उड्दै भागन्या । ' बग्नल भन्प।को माछा नजिकमा देषीमेतडा कोस टाढ। तेस माछाले मुषको पानि बाहीर सास फेर्दाफल्पाको घरहरा जत्रो अछगो फोहरा छाङ्याको देषिंध्यो । त्योजाहाज चलदा पछिल्तिर होर्दी दहि मश्या जस्तो सपेत्‌ कोस भरसम्म ज हाजक; रूलक: जोरले समुद्र मथिजादा फीन उठ्न्या, हावाआउद; बड/ बडा पाहाड, जस्त: समुद्रको लहरि आउदा जाहाजकल ठाडो नैले तेह्लो हेदा कसलाई रिगटा छाग्त्या, कसैलाईबान्ता हुन्य , कसैलाई भ.त नस्चन्य, साङ्लो हाबाँ अ उद सुत्या-मा पलंगव ट षसाउन्य, थापलो ठोकीन्य: उडालन पलगका षुट्टोसमाती अउिनु पर्न्यी । हावा नलाग्दा भन्या वडा आनन्दसितकौसिम। हावा घाई समुद्रको तमासा हदै यस्ता रितले रहनुहुथ्यो ।<br /> रोजक, वन्दुकक गोली दुइ तीन्‌ संगै श्री प्राइम मिनिष्टरबाद्‌समुद्रम बोतल फ.छी कैल्है समृद्रेलम; बीतल फुदाईं चादमारिगर्नु हुथ्यो । अंग्र जहरू पनि हामी बन्दुक हानाम) घुव छौ भन्या<br /> १. ब्वे(?)<br /> <br /> [वय<br /> सेषि भाका जोरि आंउथ्या । कसैले सकेनन्‌ । सबैले वहुत वयानगया । ती अंग्रेज, मीम, सहिवानहरू आपसमा कुरा गयमिष्टर सहिव उमेर भन्या क्वा छ, काम भन्या नजान्याको केहीछैन। कुरा पनि बहुत हेस्यहार, दीलका पनि बहु सुरा भयाका छन्‌ ।कुरा गर्दामा भन्या सबैलाई मोह गराउने यस्तो मोहरूपी 'छन ।बादामा भन्या कसैलाई हेने दीदैनन, पनि छुनन्‌ दीदैनन । केहीमेवा, भाजी, तरकारि, फलफुल भडारवाट दील,ई छ,टलुट होलाभर्ति दीदा गड्त्‌ । गाइ पनि आफैँ दुहेछन्‌ । उमेर' भन्या वडाबडाव्रादसाह/का जस्तो राषछन्‌ । कुरा गर्दा बडो सेषिसित बोलछन्‌ ।हिन्दुस्थानूनी जस्तो लाचारि छैनन्‌ भनि आपस्मा कुरा हुदा जान्याजाँन्या भंग्रे जले भन्या--प्राइम मिनिष्टर सुतंतर राजका हुन्‌ । इन्कादर्बारमा राजादेषी मति इमाथी अरू कोहि छैनन्‌ । जंगि, मुलकिप्राइम्‌ मिनिष्टर कीसलदेखि माथीका हुन्‌ । यस अर्थले आफ्नासद्तुमा रह्योका छन्‌ भनि जान्याहरू भंछन्‌ ।<br /> कलकत्तादेषि ६ दिनका वाटा समुद्रको कौनारामा चिनापट्टनसहर भारि गुलजार रहेछ । तहा बडा--वडा महाजन वस्याकाछन्‌ । ताहा मेक लाठ साद्रेव चार पल्टन्‌ ली छाउनी हाली बस्या-का छनुँ । ताहो अगिनिबोट्‌ जाहाज यक दीन समुद्रम। मुकाम गरिईसद, पानि भजीतकोरि पथरका गोल जाहाजमा भरि लंका टापु-सम्म पुगत्या गरि चाहीन्या चीजवीजानु पर्न्या रहेछ र जाहाज!कीनएरा भयो । ताह! लाट साहबले नेपालका श्री प्राइम्‌ मिनिष्टरसहेवलाई लयनगडा गरि सलामी गत्या । १९ तोपको बढाई<br /> १. उमेद। २.?<br /> [९]<br /> सलामी गम्या । लाठ आफ्नु वगीमा चढि भेट गर्ने आपा । मुल.-कात्त भयो 1 वहुत षातिर गन्या । डेराडडा पान्या चिजको जाफतगर्या । ताह. गढि, कील्ल।, सहर, छाउनी, हाट्‌, दोकाउ , वजार;फौज, पल्टन्‌ सबै देषाया । ताहाका छोता बडा मातिस्‌ सामेर भैसलाम गस्या । लापौँ मानिसको भीडा भयो । ताहादेवी लकाटापुतर्फ स वारि भयो ।<br /> <br /> ===लंका र एड्रेन===<br /> <br /> ७ दीनम/ लका टापु पुगनुभयो । त हा पुग्दा कस्तो भयोभन्या सवा लाष मानिस सामेल थिया । वडा मानिस्‌ घोडामासवारी भै आयाका थिया । मर्दाना जनाना वरावर थिया । येकतर्फ छाउनी पल्टन्‌ षडा थियो । वातसाही बाजा बज्न लाग्याकोथिय्रो । तोपको सलामी हुन लाग्याका थीयो । तत्रै वीमा जाहालाठ्‌ सहिव स.बारिलाइ वगी ली भेट मुलाकात गर्ने आया । उनकासाठम)। अरू बडा साहेबहरू पनी थीया । ती नेप लका श्री प्राइम्‌मिनिष्टर साहेवसिंत आई हातमइ समाति गुडम/नि सलान गन्या ।घयेर भेट्मी प्याट्रै भयो । यक वंगीमा स.बारभै सहर,छाउनी, हट,बजार, गढि, कील्ला, फौज, पल्टन्‌, घर्षजाना सबै देषाया । परेट्म,सलामी गर।या । डेरामा लगी सव चिजको जाफ्त दिया ।आफ्नाआफ्न। घर गया ।<br /> त्यो मुलुक कस्तो रहेछ भन्या जंगल रहेछ । जंगलभित्र सहरछ। तेस सहरका बजारमा चिज वस्तु कोही - थाहा ठेगाना छैन।आडाको वजार, कपडाको वजार, पत्थर, काठ, गोलको वजार<br /> १. ताहा (?) २. गुड मनिङू ? ३.?<br /> भरिपुर्ण भयाको अति गुलजार छ । तेस जंगलमा मस ला च्वाच्‌सुपारिँ, मरिच, जायफ्छल; छोहरा, बदाम,' नरि बल, सुघमेछ,सपुन मसल छन्‌--मै.वा, आँप, कटहर, सुनतला, नासपाति,स्याउ, दाष, दासिम्‌, अंगुर, पेस्ता । तेस जंगलम, होती, गैजरायो, वाग, भालु पनि बहुत्‌ छन्‌ । चराहरू पनि जात- जातकाछन्‌ । तेस जंगलको त।पुमा १ दीनमा ३ काल छिन । बाल्न मात्‌बरोबर रहेछ । बेह्वान प्रहरमा जादो हुन्या, सितकाल मध्यानमागर्मी हुन्या, पुसकाल चौथा प्रहरमा वर्षा हुन्या, असारको मेघ भैगर्जेन्या, बीजुली चभकन्या, वाःहै मैत्ह। षत रोपन्या धान पाकडोरहेख । गडिको पर्माना रातदीन बरोव्रति घडि सबै हुन्‌ ।<br /> अधघि“तेस मुलुकमा राक्षेसकी राज रहेछ । राक्षसको प्रन्टवभयो पछि ४ सय वर्ष बेरान भयेछ । फेरी सिजाली मल्ल मनिम्‌ताहा आई रजाई गन्याछन्‌ । पद्ढी ति सिजाली राजा २ भाईलेमुलुक वार्डी दुई राजा भया हन्‌ । फेरी यक्ष भन्या अक्नै तापुःसावादसाहले त्यो मुलुक मारी जक्ष राजा भयाइन्‌ । जक्षलाई माडीअंग्रेजछै रजाई ग्याका रहेहन्‌ । अंग्रेजको यक छाठ्‌ सहिन,जणल,“गोरष पल्टनू, कोला पल्टन्‌ राषी छाउनी वनाई वस्याकारहेदन्‌ ।'त्यो जगा धेरै बेरान छ । गुलजार हुदैछ । तेस टापुमा२ दीन मुकाम गरी ० दीनलाई भारा, तर्कीरी, रसद, पानी,जाह जमा भरी ताहादेषी पस्चीम्‌ रम्ता चलां भयो!<br /> द दीन्मा'अइइन्‌-भन्यो तापुमा पुगीयो ताहा अग्रेजका चारपरल्टन्‌ गोरा रुह्या छन'। परक जर्णेल, यक्क कर्णेल ,मालीक रह्याद्टन्‌ ।ज,ज वीनारा पुग्दा तोपको सलामी दीया । पुतता तोप कुधि छाईसाना जाहाजमा चढी ती जर्णेछ, कणल मेट्‌--पुलाकाट्‌ गन आया ।<br /> [१]<br /> बहुत षातीर गन्या । तेसै जगाका बीस्तार बीन्ती गया । त्यो तापुकस्तो छ भेन्या पत्थर मात्र छ । ताहा रूप वृक्ष, झार पात केहीउन्ने दैन्‌ । माटो छैन । तेस जगामा अंग्रे जहरूको जाहाज आउदाजहाज दाकुखे लुती मागि समाती दिदा तम्हाक। वादसाहासितलडाइ गरि जीती तेस जंगामा ४ पल्टन्‌ राष्ठी गढी कीक्ला वनाईअंग्रेज वस्याका छन्‌ । ताहा भाजि, तर्कारि, साग पाट्‌, फलफुल्‌-को बधैचा बनाई भाजि, तर्कारि लाई नीर्वाह गरि वस्याका छन्‌ ।वरावर पहरा 'घोपि वारुद्‌ हाली पहरा घोपि गढी; बोह्ला बनाउनेलांयाको छ । अंग्र जका हीकमतलाई सारा जोहानमा सकदे नन्‌ ।<br /> <br /> ===इजिप्ट र मालूटा===<br /> <br /> ताहादेषी आठ दिनमा सुझ्ज वादसाहको मुलुकमा पुगीयो ।तेस जगामा जाहाज फिरिन्द्ो रहेछ । त्यो जाहाज वेलायत्‌ पुग्दन ।ताह्वादेषी ३० कोस जमीनमा वस्ति पनि छैन, -पानीपनि छैन । तेस जगामा सुइज वाछा&quot;लाई अंग्रेजले तीन लाषरुपमा दी त्यो ३० कोस जमीनूमा ६६ घाँडा लाग्याकी वगी ८डाक राष्याका छन्‌ 1. कलकतादेषी गयाको जाहाजका मानिस,असवाब ती डाकका वगिमा चढाई ६ प्रहरभ्मा &quot;अरुषजजरिनदीमापुन्याइदीया । ताहा १ बडो सहर छ। बदसाह। तेहि सहरमा बस्या-का छन्‌ । मुसलमानदेषी अर्को जात छैन्‌ । मातिस राम्रा-राम्राखुन्‌ । जनानाहरू मुष कपडाले छोपी हीडदछन ! तेस जागामाभाजि, तर्कारि, फलफुल, गहुकी पती गर्न्या सम जगा छ।हात, दोकान, वहुत्‌ गुलजार सहर छ । पर्षाल मजगुत जगावि 0 न न नी<br /> १, इजिप्ट (?) २. बादशाह ।३ प्रहरत३ वण्टा ४. अलेकतरजेड्रिया(?)<br /> <br /> [१२]<br /> सहेछ। ताहाका वादसाहाले श्री प्राइम्‌ मिनिष्टरल।ई मुछाकात्‌ गरिबहुत षातिर गरिया । मासिना चार्वल, आटाहरू, चीनि, मेवाप्रसस्त. गरि जाफ्त दि'.ताहा.. १ दिन मुकाम गरि नीलनदीका साना जहाजमा बहिता' गरि समुद्रमा पुगे र ताहावैवर्धतृवाट फिरोजा भन्याको ठुलो जाहाज आयाको रहेछ । तेसजाहाजमा स वारि मै चलान भया ।<br /> ७ दीतमा माल्टा भन्या सहरमा पुग्दा क्या तृमासा देपीयोमन्या समुद्वका तीरमा अनौठा घर, सहर, वजार, “गघी, कील्लाभरि वजार, अनौठो चलन, पोसाक, वाध-वगँचा, ताहाको षेती,ताहाकी जनावर मानिसहरू . देवदा अति सुन्दर जनानाहरू पनिआइ षचीतू्‌ भयाका भारी गहना, पोसाक लायाका चंद्रमा विच'जस्ता मुष, तेल्का घारा जस्ता नाष, झपालपज३ जस्ता नेत्र भया-का अति सुन्दरी जो देष्यो उस्तै । बोलायतको नजिक्‌ हुनाले केहिझलक देषदा पनि जयना जस्तो । बहादेषी छ ढीनमा जीवपार”अयाको सहरमा पुग्यो । १ पल्टन्‌ ताहा वस्याको रहेछ । त्यो जगादेषदा पनि केहि मोह गरायो । ताहा ५ घंटा बसि कुच भयो ।<br /> त न क 00 0 त१.(?) र्‌ गढी] ३. कमहपत्र (7)४. सपना ? ५, जिब्राल्टर्‌ ?<br /> <br /> ==बेलाइतमा==<br /> <br /> ===लडन प्रवेश===<br /> ४ दीतमा वोलायत्‌ उत्रन्या घाटमा पुग्दा कस्तो भयो भन्यासपनामा पो आज्यू की अथवा धर्म म्मायाको मया पछी इ द्र सनमा पुगीन्‌छ भंश्या इ द्वासन यहि हो की भन्या जस्तो लाग न्‌ । क्याअर्थले भन्या ताहा अति राम्रो सहर छ 1 हत, दोकान्‌, वाघ--बगैचा ताहाको मानिसको रूप देषदा ज्या देध्यो तसवीर देषिन्या ।ताहाका जनानाहरू श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेवर्का नजीक्मा आईसलाम गन्या । तीनका रूप देघदा मीज्याद, षातिर गत्याका सुन्दाइ अपसरा हुन्‌ की भन्या जस्तो लागन्त्र » चंद्रमाका विम्ज जस्ताउज्वर मोहडा, वडा--वडा तामा नेत्र, तेलका वारा झहि नाक्‌,घाटीमा तीन रेखा! भयाका, हातीके सुड्‌ जस्तो छाति, कम्वरछिन्याका, जांग फुग्याका, वडा 'पल्लेवर' उच्च, पान षायाजस्ता लाल ओषा२,मिल्याका दात । पोशाक --लहंग!, मोजा, पजा,सुमाल्‌,'कपलमा अति सुन्दर टोपी, गह२, कुचोन्‌, साटन्‌, रेसम्‌,काला धतुका झलर भयाको पोसाक आगमा रसाया जस्तामोल्याका, वडा हिसि भयाका, नम्र भै वोलन्या । १२ मात्र होइ-नन्‌, सबै उस्तै छन्‌ । यस्ता रीतका मानिस हजार वाह सय/आइपडा भया । नराम्रा दुवला देघनु कोहि छैन्‌ । जो मानिस देघ्यो<br /> १? २.ओठ (?) ३. गहुन (?)<br /> [शक]<br /> राम्रो, ज्या चिज देष्यो राम्रै देषिछ । यस्तो तमासा देषदा मत्रलाई मोह भयो। ,<br /> यस्ता जगाम। जाह,जदेषी उत्री यर्क वडा हवेलिमा डेरा भया<br /> रवबीहनको भान्साको तमारी हुन लग्याक' थीयो । श्री प्रइममीनिष्टर 1 मेगलोट्‌ भन्याका अंग्रेज जर्णेलका छोर १ थीया;_छेफटेन लालसिं ढूर अंग्रेजी पढताका हुसीयार थीया, इ २ जना-<br /> लाई ताहादेषी लेष्ैन सहर ४० कोस भोली हामी आउला तीमीहरू<br /> अल्है रेखगाडामा चढिजाउ वाहन सरकारबाट डेरा घटायाको भया<br /> हेरि क्वर ल्याउनु नेषटायाको भया यर्क असल्‌ घरको ठेकाना गरिआउनु भनि दुइ जना गरि आउनु भनि २ जनाल,इ पठउनु भपोरगया।<br /> ४० कोसकौ वाटो 'रेलग&quot;डामा सवारी भै जादा ४ घडिमापुग्या छन्‌ ! बाहाका कारीदाहरूलारई सोध्या र आहा डेरा तयारछ, श्री प्राइमू मीनीषटरको सवारी: अँल्है झीकाउछ्न भन्या छन्‌ रतारमा गै तारबाट्‌-ताहा गोर्षाका श्री प्राइमू मीनीष्टर साहब आईपुग्नु भपछ, गाहा रिवन्ट कारिज घरमा डेरा षटायाको छ, रेल-गाडाम। सबारी गराई चलाई ल्याउ भन्या कै.वरतर&quot; साट्रेबलाईतारमा कुरा तिनूँ,मीलीटमाः आयाका छन । त्यो साह्रेव डौडीआयो र लडन सहरदेषीः हुकुम आयो, अल्हे रेलगाडामा, सवारि भै५ घडीमा ४० कोस लंडन्‌ सहर क्यारिज चरस; आइपुग्नु भयो ।त्यो घर देषदः वहुत षुसि हुनुभयो ।<br /> १४1]<br /> ===ड्य र शहर===<br /> चीलायत सहरमा श्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेबलाई डेरा कस्तोषटायाको रहेछ, भन्या वहत्‌ रमाइला ठाउमा लंडन्‌ सहरका विच-माँ तीमस' नदिका तिरमा रीजबन्ट वयारिज भन्य,को नामोदघर रहेछ । त्यो घर कस्तो छ भन्या पत्थरको गाडा“ पथरैफोछाना; व्रजलेप लाग्याको, पतला भयको, उतरतिर, सुन्दर बगैचातीमस नदिको “पाहाड,पुबेतिर अएवलपाना, दक्षिणतिर मृल गल्लीकोबाहाङ, पेश्चिमगरि बडे पतागीरि' ग्यास बत्तीको रोसनी ज्ञल्य:-को, वाहाँडघर चीत्रेक्रार भयाको, कोठापीछे, झुल, चादनि,पफ्लंग, विछ्याउन्या, सतर जि, ग्छेचा विछ्याइ राष्याको । मेच,कबज जगो--जग,म राप्याका छान्‌ । काँचका झारि, कोपरातृयार छन्‌ । कोठाइपीछे तसबीर तास्याका --कोठा २०।२५ छन्‌ ।भारी वैठक, तसबीर भझःडवती चारै तरफ बडा-वडा आनालाग्याको मेच हाल्याको, भारी गर्छेबा बीछ्यायाको, अती सोभाभय,को. बैठक छ । गेस घरका सुसाप्या २ स्वास्ति“लाई र २ लोग-बन्यालाइ दर्माहा मेन्हाको चलीस रुपैजा स्वास्निलाई -असीरुप, तेस घरको. वाल मैन्हाका १२१०, तेस.घरमा वसछन्‌ उनैलेतीनु पर्छे ।त्यो सहर कस्तो छ भन्या वषान्‌ गरि सक्नु छैन । समेलक्षणले जुक्त भयाको । तिमस नदी उत्तरबाहिनि भै बह्याकी छन्‌ ।३०४० कोसको चौडा मीर्दा भपाको ज्यावद घर छन्‌ । पक्कि<br /> १. टेम्स | र, गाह्वा(?) ३. बाहाड(?)४, बटाङ्चिनी । २. स्वास्तीमानिस॑। ६. लास्नेमानित ।<br /> [१६]<br /> हूवेलि, सहरका बीमा वेकस्था, घर १ पति छैन । परधरैको गारोपर्रैको छाना, गारा, मीत्तौ व्रज लेप गप्याको छन । पथरकाऔगटि छानामा मील्याका,सीसा -ढाल्पा जस्ता । सारा सहरैँ घरअमाका झाँल ठाग्योका छैन्‌ । सारा सहरका घरमा सुन-खादीका-कीलिम्वा गरि चीश्षेकार भपाका छन्‌ । चोक, पटांगीनी, गल्िसारा. पधरैंले छारँभाका छन्‌ । नाल देघनु कही छैन । भीत्रभीत्र। दबाई तिमस नदिता निकाल्याका छन्‌ ।. हीलो, धुलो, नर्क, कसि-1.गर देघनु कहीँ छत घर घरै चोक, पटांगीनी, साना बगैँचा, फेल&quot; फुल; पानलता छोग्याका छन । रूषमा पहेलो पात छैन । भैमासुक्याकौ पात छैलशरसफा गरि राष्याकापछन्‌ । जात जातका फुफुली रह्याका छन्‌ । गल्िमा तिन्‌ सडक जोरि बन्याका छन्‌ । क्याअर्थ अन्या यक्र सडकमा पैदल मानीस्‌ हीडदछन्‌, यक सडकमाघोडा संकारि चछि हिड्छन्‌, यक सडक्‌ ,बगीका स.वार हिडदछन ।रात-दीन बराबर, लौषौ वगीका -स.वार बन्याकै छन्‌ । आठोप्रहर मानिस, दगि षाली हुदैन्‌ । क्या अर्चले भन्या रात दिन यकैउज्यालो छ । गास वत्ति गछिमा लयन्‌का लगन्‌ नल्याकै छन्‌ ।सारा घर-वेरका झयांल-इयाँलणा भररात वल्याकै छन्‌ ।ई चंद्रमाजोति जस्तो तेज भपाका सारा सहरमा तिहार दिपमालीका गन्याजस्तो---सदा कोठा, चोटा, कौसी, अटाली, भडार, जाजखान,अस्तवलघाना, चोक; प॒टांगीनी तिमस नदिका ,वारी-पारि पुरुसाधु, सहर भीत्र, वाहिर--सर्वत्र ग्यासबततिको रोसनि जल्याकैछ ।<br /> न<br /> ॥ 1 उँट पति दोहोरिएको छ।<br /> | १७]<br /> <br /> ===अति सुखी जीवन===<br /> <br /> 'यापानि भन्याका नदिका पानि तावाका ढुंग्राबाट तलाउमाबैचियाकोछ । तेस तलाउक। वरिपरि सबै घरमा नहरलाई तावाकाढुग्रावाट झीक्याको छ । चाहीयामा टुटी घुमाइदीयो, पानी लीयो,फेरि वंद गरिदीयो । दाउरा भन्या तेस मुलुकलाई चाहीदोरहे (न)छन्‌ । क्या अर्थले भन्या पथरको गोल हुदो रहेछ । तेल वलेझै वलदोस्दैछ। सुघर पनि,सस्तो पनि । तीमस नदिका क्कपाले जाहाजमाहाली ल्याउछ्न्‌, घर-घर पुग्यइदीछन्‌ । त्यो गोलको घानि लडन्‌सहरदेषी सय डेढ सय कोस टाढा छ । त्यो गोल्ले भात पकाउछन्‌ ।हापन्‌, मेगजीनको काम्‌, फलाम सिसा ढालन्या, घु वाका जाहाजचलाउन्या, ग्यासवत्ति जलाउन्या, नाना तहको कल चलाउन्यातेहि गोल छ । घर वन्याउना काठ, जाहाज- रेलगाडी बन्याउन्याकाठ ज्यावड्‌ १५ सय कोस समुद्र पारव्राट्‌ जाहाजमा हाली समुद्रछेख्याई दीँछन्‌ । आगो, पानि, बतास अंग्रेजले कमारो तुल्याईराष्याको छ।<br /> तेस मुलुकका मानिस्‌ भारी कोही वोक्दैन्‌ । भारी जाहाजरेलगाडा, वगि मात्र बोक्छन्‌ । ताहाका मानिस्‌ अति सु छन्‌ । ,मैला फाट्याका कपडा कोही लाउंदैनन्‌ । आगमा मयल कोहीराषदैनन्‌ । ताहा पाचिले सावुन घसि वुरुत लाई नुहाउत्या,सबैका मुष चंद्रमा जस्तो उज्यालो । पोश।क भन्या वादसाहदेितेली, घोवीसम्म यकै तर्फको पोसार्क लाउन्या सबै । बडार२कोमात्र मसिनु घोटाको पत्रो' मात्र छ, तलास सबैको यै छ ।<br /> 2.-लनाणणाणणणणणणिणिणिजणिणणिणाणणिण र णरणकललाइरुर<br /> १(१) २.१<br /> लोग्न्याहछका पोसाक्‌ तोप, कुर्थी, चुस्ता, गलेवंद, मोजा, जुत्तालायाका । स्वारिनहरू छिटका भया साटन्‌का लहगा, सटोटाप&quot;: साढ्नूुका छम।ल वढनीका पंजा, मोजा, जुता र₹ंगिचंगी पोसाक) स्वास्निहहको त.वर यक्रैछ । पोस्ताक लाउन, घान, थितीसग«रहँन्या, सुतन्या, उठ्न्या, कही जान्या सव घडीको प्रमाण छ।सबका साठमा घडी छन्‌ । घर--तरका भीत्तामा घडि राषन्या,; घरि टासीयाका छन । को गीर्ज, पर्घालमा पनी घडी टासियाकाछन्‌ । जाहा-जाहा हेर्नै मन लपयौं ताहा घडी देषींछ । छोटा- वडा&quot;कसैले ठुलो सोर गरि नबोल्ने, ठट्टा अर्काको : उत्तारनि नीन्दा1 कोहि गर्दैन्‌, झाडो गर्देनन्‌ । बडा सौलसीत्‌ बोलन्या, छोडा--वडासीत मीजाज राषच्या यक सै यक अकलमन्द छन्‌ । नाचन-त-मासा जगा-जगामा हु'छ ।. जाहा नाच- तमासा हुछ ताहोलाषौ मानित्‌को भीडं लाग्याकै हुछ।<br /> घाना, पुढीस्‌, रि.पाहरी पहरा हन्‌ । तर सिपाही बया गह्न्‌भन्या सारा सहर भौत्र, बाहिर, दोबाटा, डेउडी जगा-जगाम: षडिपहरा गड्दन्‌ । आठो प्रहर रम्न्‌ गर्छन । चोर, ढाँट, लुचा, झरगर्न्यी झगडियालाई पक्री ल्याउनु; दिनमा कटि मद्दन्‌, कति जन्म-छुनु, भड मुलुकका मुसाफेर कति आनट्टन्‌ त्यो षवर ल्याउनु;लुलो;-हँदारा, काना, षोरडा कोही पक्ष नभयाका आया गरिपषातालगी नौ छेषाई बंद गरिदीनु उदि छ । सहर हुलदंगा काहि भयोभन्या पैकरी छंयाउन्‌ । बलले नपुग्यां जलदि प॒बर थानामा ल्याउनुक न वि । यस्ता तह्ृसित पुलीसको पहरा सहरमा ।<br /> <br /> [१६]<br /> सव दुनीजा, फौज, पल्टन्‌, महाजन्‌, दोकानदार, भारादार,<br /> वादसाह, गरिबगुर्वा सारा जाहान्‌ वडा पुमि मान्‌ । आफ्नाथीतीमा रह्याका छन्‌ । इन दीनौम। समाराज्य तटी मुलुकमाखेछ । जौन गछ्निमा गयो हात दोकान्‌ भारी-भारि छन्‌ । जौनचीजवीज षोजो दोश्रो दोक'नमा जानु पढ्न । माल्को मोल नीरषगरि मोल माल लष्याको हुछ। रुपैया दियो, माल लीयो । मोलबीसाकस गरका भन पाउदैन्‌ । जो लेष्यःको सदर छ | यस मुलुकमायो माल छ, यो माल छैन्‌ भनु कैदी छैन्‌ । वाह बीलायेतृक्की चिजभयो जाहाजले बोकी ल्याउछ । छ वृक्ष, फलफुल, मेवा, अनाज,कपडा, भाडा, वर्तेन, मुना, चादी, नवन्त्न, जलका जानवर,घलका पशु-पक्षि) पृथीवीमा भय. चीज, नक्सा, बीलायतूमामहंजुदछ । अकलमन्द पनि इतै रदानडन्‌ । कारी ग९, बेपारि, माछ-को पारष जाँन्या पनि, सुघर पनि, घति पनि, धर्मतास्त्र निति-सास्त्रजान्या पत्ति, लक्षिमिले देष्याका पनि झनै रह्यापन्‌ । इनकोरीस गरि कसैको निर्वाह छैन्‌ । इन दिनौमा देजता, राक्षेस्‌, दातवस्वगँम। ग्य' छन्‌ । यस मन्द' लोकमा म्नुपैको मात्र राज्य रहेप्रस लो तमा पनि इलिण्ड-वेलायत्‌ -मानित धर्ग सत्य रद्याको ताहिरहेछ भन्या जस्तो अरू मुलुकवाट जान्या मा्नितहरू मान्दछन्‌ ।<br /> पृथ्वीको अंत कोहि पाउदैनन्‌ तापनि चलन्‌ वेहोरा सुन्दादेपीछ इनि दीनमा अग्ने जका अकल्‌ लीन्या वादसाह बलिया छन्‌ ।करा अर्थले भन्या इनका जाहाजको बाम्‌, तोप, बन्दुकका काम्‌,फौज-पल्टन्‌को अयन्‌--अकवायत मुलुक थियो । थिति, वैह्ीसीत-को धि/कैं, टकको सलतनत्‌ बाल्दै तोपीका वादसाहाले लुकी चोरीसलतनत गरिलीय,छन्‌ र्‌ मन मीलाई काम वलीयो गरी रहख्ुन्‌१, मय (0) २. इङ्गत्याण्ड ()<br /> <br /> [२०]<br /> टाट हेर--लाहुरमा जाहासम्म र जितसिं थीयो ताहासम्म अंग ज-लाई उनले चिन्हाको थीयो अंग्रेज नोकरि पनि थीया । अग्र जकोमतलब पनि घीयो । षजाना, तोप, वन्दुक, फौज, पल्टन भारीअयन्‌मा. रष्याको थियो । मुषले सलतन्‌ मीलाई पेट आफ्नावछ्ियो गरि रह्याका थिया र उनको मजगुत्‌, उनको सल,तनदेषदा अंग्रे जहरू गमन सक्तैनथ्या । रजितसि मम्सापछि लाहरमाआफ्ना घरमा सलतन्‌ बीग्यो । नमा कोही रहेनन । फौजलेमनपरि गर्दा लाहुर उड्यो। तसथ आफ्ना घर नमीली देस मील्दैन ।मुलुक ढेरै देष्यापछि बुधि ठेगौनामा आउछ ! तेस वेषतमा अ पतारजेको सजगुन”, वर्कत्‌ असार गर्नु पर्छे।<br /> <br /> ===जङ्गबहादुरको स्वागत===<br /> <br /> १९०७ साल्का जेष्ट मैन्हाकाँ दीन्‌ १५ जादा वेलायत्‌ लडन्‌सहरमा श्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेब पुग्नुभयो । ताह। रिज,वन्तक्यारिज घरमा डेरा गनु भयो । ताहाका प्राइम्‌ मीनीष्टर र कम्याँडरनइन-चिफ, ला'ठ साहिवहरू, टुकलिन्ट,« जणैँल, कर्णेल, कंपनिसाहवान्‌, पारमेन्ठ कौसलीया साइेचानुहुर, भैयाद, वादसाहकाकाँछ्ा वातुहरू वेलायत्‌ सहर म्यानासुदारहरू? श्री प्राइम्‌ मिनीष्टरसाहवलाई, भेट--मुलाकात गर्ने सवै आया । बहुत पातिर गन्या ।तपाई खौह आउनाले वढिया भयो । क्या अर्थले भन्या हिन्डुसथातबाट तपाऔःजस्ता ठुला मानिस्‌ आहा कोही आयाको छैनन्‌।तपाज्रीकोँ “रवाफ देपदा जाहाका छोडा-बडा सबैलाइ गोर्षा<br /> २,९) ३)<br /> [२१]<br /> भन्याकी ठुलो रह्या छ भन्या धाक्‌ पनि भपो । जहान भारादार,मर्कारसीत्‌ पनि प्रिती रह्यो । अव उप्रान्त दोश्तीमा पलवल मैल्द्ैहबैन्‌ भनि बडो षातिर वात गग्या । हि<br /> ताह्या उप्रान्त लंडन्‌ सहरका भारादार, बडा साहेववानहरूलेपालैँसीत्‌ आज यक्राले भोली यकाछे यस्तै रितले वेलायतमा वसं-ज्याल्‌ दीनहु' श्री मीनीष्टर साहेवलाई नीमतो गरि र.तमा आफ्नाघर लगी षातिर गर्न्यी | तेस दि ज्पावद साह्रेवानहरू तीन्क। मीमसाहेव, लेडी साद्ेव मीसि ज्मा मया । भारी गहना, पोसार्दू लाया-का भार दारका स्वास्नि,छोरि, बुह,री सबै आउछन्‌, श्रीमीनिष्टरसाहेबलाई हात समाति गुडमाती सलाम गर्छन्‌ । सारा आँग, सिरमुकाई वोलछन्‌ । लोगन्याहरू वरपर लागी वस्थ्या; स्वास्निहरूअघि सरि षयर मीजास्‌ पुछन्या, गहना-कपडा हेर्न्या, वडो घातिरगरि बोलन्या । लाठ, डुक साह्ेवान्‌हछ पनि आफ्ना छोरि, बुहारीराम्ना-राम्रा तरुणि-तरुणी अघि राषी इनलाई तप.जीले प्रसंदगयौ की गरेनौ भनि श्री मीनीष्टर साहेबलाई सोधन्या । दाहिन्याबाउ अघि--पछि राषिदिन्या । तीनका रूपदेषी र जोभन, मारी गह-नानपीसाक्‌, तिनका सफाइ, मुषको श्री देषदा दसै इन्द्रीय जितिरहन्गा सुकदेव स्वामीलाई पनि मोह गराउन्या, अति सुरि, अर्तिचचलि, तीन्का रूपको वर्णन गर्ने सकी दैन ।<br /> ती दैठक्‌ कस्ता छन्‌ भन्या चीत्रगुशरे लेषा जस्तो । ओना,तसवीर, झाडबत्ती, भारी बीछ्याउन्या, मेच, कवज जंगो-जग्यामाहाली अत्तरको घुसवी नाना तह्कका फूलको जगजगायमान गरि सुन-चादीका भाडा टीपीलमा झला.वर पारी राँष्याका छन्‌ । ताहाँबादसाही बाजा वजन लाम्याका, भारी कपडा-गहता लाई मीम<br /> [२२]<br /> साहेषहरू नाचन लाग्याका छन । यकतर्फ षान्पा सराजामशार छन्‌ । यकतर्फे जात-जातैका रोटि, सेबा, मसला, मोरवा,मासु सुत-चादीका भाडामा तपार छन । वेडा-बडा लाट, डकसाह्वानेहरू कुसिमा बस्याका; ताहा इ द्रका अपसरा, खंद्रमाकाकिब जस्ता मुष भयांको, कामकन्दछा, उर्बसी जस्ता परि वाचनलाग्याको; तेस वीचमा नेपाल्का श्री प्राइम मीनीष्टर साहैव जङ्ग&quot;बहादुर कुवर राणाजी तीनका भाई कर्णेल्‌ जगतसम्सैर जङ्ग, धीरसम्सेर जङ्ग कुवर राणाजी ३ भाइ तेस सभामा भारि गहतापोसाक्‌ लायाको । कस्ता पोसाक्‌ थीया भन्या पगरिमा हीराजडाउ भयाको, चंद्रमा मोतीका, सोनी पन्चाका, लडकते नोरत्न-का लाग्याका, कनकन मोतीकै सघवद गलामा हीराको हार,प्ना-मोतीको माला, हरिया मषमलमा समुर लाग्याको, मृजाईअंगमा अति मील्याको, मोती-हीरा जडाउ भयाको गलेवंद; हीरा,मातीकू, मोती, पन्ना जडीयाको ड्‌.वाल चपास्‌ कम्बस्चन्दि तासीकीनषावको पाइजामा, मोती काला बत, लाग्याका जुत्ता, कबुजा-मीषाँन्‌ सुतको भयाको, तरबार कम्वरमा लडक्पाको, हीरा जडाउअवाक्रो वाजुवन्द । यस्ता तहको पोसाक-गहता ०ही ई द्रीपुरीसभा'जस्ता सभामा ठाडा हुदा झाइवतिका तेजले इ तीन भाइकागहना बल्दा कस्तो सोभा देषीयो भन्या जरासिंघका सभामाश्रीक्रष्ण, भीमसेन्‌, अर्जु न जाहर भै जादा ति सभाका लोकले जोसोभा ,गायाब्या सोही सोभा ताहा लोकहरूले मात्या । यस्तै तह्न-सित्‌ सबै पादेबान्‌हरूले निमता गरि तीत महीतासम्म पस्तै न,च-तमासा देषाया ।<br /> १.७)<br /> <br /> | ३ |<br /> <br /> ===थिति--बन्दोनस्त===<br /> <br /> इलीन्ड बेलायतको थिति ॥ 1॥ बादसाहाका औन--बादसाहाले मुलुकको फोज-पल्ट्नूका थिती-वन्दोबस्त पनित्या-निराप प्राइम मीनीष्टरले ठहराइ ल्याको मंजुर गरी हुकुम<br /> दीनु, भारादारहरूलाई पत्रे-पर्वेमा डाकी घातिर गर्नु, भोज घानद्विनु, न.च-तमा जा हेनुँ , कसँछे रि गया भन्या सीरोपाउ दीनु,सदा पुसिमा रहनु, आफ्ना प्रजाल्ाई दया राघनु, कक्वैलाइ कुट-पीटगाली पनि नगर्नु । क्या अर्थ भन्या चुकमा सजाय गर्न्यौ अघीदेषीगरिचली आयाको भंनले पारमेन्ट कौसलले कसेको मोहवतराषदैन भन्या कीन सरले बुराई गर्नु , पप बोक्नु ? राजनिति,घर्म सांस्त्रमा रेष्याको कुरा नगप्या पनि पाप लाग्छन्‌; गज्या पनिपाप्छ; बढता गज्या पनि पाप छु । अघिदरि चलि अ[याको गर्नैपर्छअन्या पाप हो तापसि धर्म हो तापति जसले यो मिति बनापाउसलाइ छ भन्या मतलबले वातसाहा कसैको जीउ मादैनन्‌ ।<br /> झन हनु, कसैलाई डड गर्नु , कुटनु, याली गर्नु , कसैको जागीरषोसनु, कसैलाइ जागीर दीनु, आफ्ना दर्ारको दौलथ म राजा हु,मेरै घन हो भनि वादसाह पनि आफुषुसि गर्ने पाउदैनन्‌। क्या अर्थेलेभन्या त्यो दौलथ आजैन्सा भारादार, फौज, पस्टन्‌ब्दुनीना बेती गरिउपजाउन्या छन्‌; आधा राज/को भाग भनि दिन्छन्‌ । बेपार गरिउपजाउछ्न, जगात भनिसार भनि दीन्छन्‌ । बैरिको मुलुक मारिल्याउद्न्‌ तापनि त्यो राजाको घन हो भनि दिन्छन्‌ । जमीन<br /> 1१४]<br /> षोदी फलाम, तावो, सिसा, सुन, चदी, न.वरात्न, ज्वाहार ल्याउछन्‌ तापनि राजाको भाग पर सार्छैन्‌ । आफ्नु मुलुकमा घेरिहेमीचन्‌ आयो भन्या इनै भारादार- सिपाहीले आफ्नु जिउ मराईबैरिको ज्यू मारि मुलुक थामछन्‌ र आफ्ना मीहीनत्‌ अन्सारसानु भांग लाई मीली सबैले चीत्त बुझाई बंघान्‌ बाधि जःगिरभनि षान्छन्‌ । बैरि आयाका वेलामा राजा रणभुमिमा जादैनन ।अर्कालाइ पनि मार्दैनन्‌, आफु पत्ति: मदैँनन्‌ । मार्न्या- मरन्याभारादार हुन भन्या दर्वारका ढुकुटीको धन्‌ सबै साजाधनको कामू मुलुक्‌ घटदाका वषतमा' र वढदाका वषतम चाहीन्छ।यकाको फर्मायस्‌ त्या धनको काम चल्दैन्‌ । तसर्थ राजा भन्याकाथिति हुन । राजाले फटीकको पम्वा हुनुपर्छ । गर्न्या-गराउन्यासंत्ि-भारांदार हुन्‌ । कसले वीरित्‌ गर्यो भन्या आफैँ पेछन्‌,आफै मराउछन्‌ । राजाले मार्दैनन्‌, आफै अ।सरि काम गयाराजाले पनि माँनुपर्छे भन्या थिति वाढीयाको छ ! सो थीती नाघ्यापारमेन्ट कौसलबाट वादस।हा पशि वदला गर्छन्‌ ।<br /> भारादारहरूकी थिति ॥ मुक्तियार प्राइम्‌ मीनीष्टरले गर्न्या<br /> “ काम्‌--वादस।हा हेजुरमा रहनु, कहि साध सोध नम्जा कामकोअजमास अन्‌ सोधन आया; र पारमेन्ट कोसलवाट्‌ कहि हुकुम्‌बक्साउम्‌ आया; कम्यांडर-ईन-चिर्फले जंगी फौजको नआा अज-मास्‌ साधन गया देस--देसका बादस हा, राजा, न वाफहरूसीत्को सलतनत्‌ षलापपत्र, घा, टक्को; आफ्ना मुलुकलो ठेक्रदारमुलकीसाहेव, जज, कलकटर, जंगी-निजामतिको पजनी; देस--<br /> [२५ ]<br /> देसमा रजिडन्टको पजनि, नीजामति रकमीको दर्माहा, 'दर्वारकोमसलन्द परचेंको यति कामको नीक्सारि-पसारी साधसोध, तनषाहदिनु, पजनि गर्नु जति काम्‌ जो छ मिनिष्टरले ग्न्‌ । मेरो दर्जाठुलो छ भनि प्राइम मीतिष्टरे अनरीत्‌ गग्या परमेच्ट कौसलछबाटसजाय हुछ।<br /> कम्याँडर-इन-चिफले जंगी फौजको पजनि गर्नु । जंगी पल्टन्‌लाई मैन्हावारी--दर्माह दिनु । षजाना, बन्दुक, वस्दि, गोली,लडाईका हात-दृतियार तयारि राषनु । जहा लडाइ पन्यो ताहाँफौज पुग्याउनु । पल्टन्‌लाद्द वस्न्या आइ, गढि, कील्ला बैनाउनु ।तार, घाट, बाटो, सडक वनाउनु । फौजलाई रसद पुग्याउनु ।पल्टनूलाई कयायत्‌&quot; सीकाउनु, औन सुनाउ राजि राषनु ।औनदेणि बढ्ता रकम कछमू टंटा नलाउनु । रैयतका बारी-विरु वा,फलफुल केहि माछताल्‌ लुटपीत्‌ गर्ने नदीनु । पजनि गर्दा बलियाअंगका, तीरोगि छायकका, दिलका सुरा, अनमा रहन्य! यस्तालाईपल्टनमा जागीर दी नु । पल्टनमा पगरिको रोल बढाउदा पैले रोलजस्को छ उसलाई बढाउनु । सीपाहीको अमल्दार, अमल्दारकोहवल्दार, ह वल्दारको ज्मादार, ज्मादारको सुवेदार, सुवेदारकोछेफूटेन्‌, लेफ्टेन्‌को कपतान्‌, कपतानूको कर्णँल्‌, कर्णेलको जर्णैलयस्ता रितसँग पजनि गर्नु । क्या अर्थले भन्या छोटा-वडाकाबढौंला भन्या उमेद रहंछ । काम गरि आउदा साह्रो हुन्छ ।पक्षमा पजनि नगर्नु , छुला-छंगडा। काना-पोर डा, उमेर नपुग्याकाकेटाकेटीलाई जागीर नदीनु । बीना टक्‌सीर कसैको जागीर नषो-सनु। वुढो भयो, रोगी भयो, पल्टन्‌को काम्‌ गर्न सकेन्‌ भन्या<br /> <br /> [२६]<br /> ईंगीलस'&quot; दिनु । उस्को बान्गीमा अर्को भर्ति गनु । पल्टनमाबातगी षाली राषी आफुले नषामु । कहि लडाइ पर्दा वीना तज-बीजले फौज गाफीलमा राषी नमराउनु । यती काममा १ कामचुक्मा पनि 'कम्याडर-इन-चिफलाई पारमीन्ट कौसलवाट सजाप्ष.रेजी हुछ।<br /> <br /> ===पार्लियामैरट===<br /> <br /> पारमेन्ट कौसल घर कस्तो छ भन्या ३ कर वर रुपैना घच लाईबनायाको छ। हृवेली, औनाका छाना, अनाका झ्याल लाग्याका,सुनका पानिले घेर सिगारि चीत्रकार लेषीयाका; झाडबति,लालटेन्‌, फानस तह-बितहका लाग्याका छन्‌ । मेच, कबजजँगा-जगामा वरावर लयन मीलाई राष्याका छ्न्‌ । ताहाउच्चाठाउमा वादताहा गदि छ । त्यो गादिका दाहिना बाउ सपेत्‌भैदाह्वी-जुगा फुल्याको वुढा-पुर्खना, भयंकर ख्य लियाका अधिकालाठ, डुक, कम्पांडर-इन-चिफ, प्राइम मिनीष्टर, जणल्‌, कणल्‌,जज, कलकटर, इलिम लियाका मुलकी साहेवानहरू--कसैँको डरकेही मान्दैनन्‌--देषदा पनि डर लागदा यस्ता तहका मानिसहजार बाह्न समे कुचि, मेच, तषता वस्या। यस्ता साभाका बीचमाबोलनाको मकबुर कसैको नहुन्या। जौन झगडीया छ, तेसलाईबोलाउदाभुठा कुरा गर्नाको त क्या मकदुर, साचो कुरापुयाउने पनि कष्ट- सदेह हुन्या । यस्ता कचहेरीका विचमा मुनासीवको वोलछ भनि पहिचान्‌ मैरह्याका कसैले कहि बेमुनासीवगप्यो अन्या सजाय गर्न्या तयार छन्‌ । सभामा गुलुगफडा हुन<br /> <br /> [२३<br /> पाउदैँन्‌ । यौटाले बोल्यो उस्को प्रतिउत्तर अर्काले दिया । कुराकोमुदा पुग्यो भच्या सबैछे हो भन्ति सहि गन्या । कुराको मुदा पुगेनभन्या फलाफल गरि मुदा ठहराई औँनको कीताप हेरि जबाव दीया।पारमेन्ट कौसलले कसैको वीरीत सहदैनन्‌ । बादसाहाई बदलाईवदला गर्ने सकेछन्‌ । बीरीत गप्या प्राइम मिनिष्रलाइ घारैज गनसक्छन्‌ । विरित गन्य। कन्यांडर-इन-चिफलाड बदला गर्ने सक-छन्‌ । लाठ, डुक, जर्णेल अरू पगरिको त हीसापै हैन्‌ । पल्टन्‌छेदंगा गया तेस पल्टनूलाई अछ पल्टन्‌ लगाई तोपले उडाउछन्‌ ।<br /> यस्तो हुकुम्‌ वलियो भयाको षोदाको दर्वार वन्याको यो अनवनायाको अघिका अंग्रे जका पुर्षाली जीज्यूक्यासले' वनायाको औनहो । दुनिबाका थिती-&quot;झगडा नगर्नु । अर्काको नीन्दा नगनु !अर्काको वीगार्नेका पछि नलागनु । धनछे, मानले, रूपले, वलछेसानु छ भनी हेछाठट्टा नगर्नु । निर्घालाई दया गनु । वडालाईमान गनु । साँचो वोलनु; आफ्ना धनको सभार गर्नु । मैला कुरानछाउनु । घोया सुकीलो हु छ । षस्रा लाया भया पुगछ । आगमामयल नराघनु । इश्वरले वनाइदियाको मुर्ती बोइ सफाई गरि राषनुर तेसलाई लक्षिमले दी नुपर्छे । आफ्ना घर भो, षेति भयो, आफ्नाघर नजिकको वाटो भयो, पोनिघाट्‌ नजिकको बारि भया, आफ्नाघर वरिपरि भयो फुलका वीरू,वा, षान्या फलका वीरू वा लाइ-राषनु । वषतमा पेती गर्नु । गाइ, वाए्‌।, भेडा, वीरालु, कुकुर,चराचुरंगी पाली राषनु । आफ्ना भरमा रह्याका अभागी, मु,कोह्रौर, नराम्रा भया पनि पढाउनु, सधाउनु, सिकाउनु, पीयारोगरि राषनु । पति गर्नु । बेपार गर्नु । चाकरि गर्नु । जुनं कुराँद्धि<br /> १. जेस्रस आाइस्ट (7)<br /> (राभौफ्तु जीवतती हुछ सोही कुरा गर्नु । अर्काको जीठ नमानअर्कोको धनको छोभ नगर्नु । कौझो मन सोझो उद्यम गनु ।<br /> राजाको चिति--दुतीऔ सित वसीको दसावद महसुल छिन्‌!त्यो धन ग्रनुसार कौज पल्टन वनाउनु आड, कील्ला, छाउनीबनाउनु ! फौजलाई षात-लाउन वेसगरि दीनु; राजी राषत्‌।सबैको आत्मा वराबर देघन । प्रजालाइ दुष नदिनु । चोर, ढाट्‌,लुक्ष, अर्कालाई कुटन्या, अर्कालाई गाली गर्न्या, अर्काको हट्टा,इजत्‌, हुरमतसम्मको नीन्दा गर्न्पालाई भोलषानामा क्यद गनु ।धान-लाउनमा वेसगरि दी औने मात्र सुनाउनु । काम जस-जसकोजुन्‌ वृटि छ सोही काम सीकाउनु, सघाउनु । मीयाद पुन्यापछिछाडि दिनु ।' फेरि पनि उसै गया कुटनु, सासना गर्नु, दोबरकयव गरि छोडीदिनु । ३ पल्ट वीराया बीराउ गर्न्यालाइ कालापानि पुाइदीनु । जीउ मार्न्यौलाई बदला जी.वै मार्नु । राजालेपनि अर्काकी जीउ माया, गर्कीको घर्नेहन्या वीना तकसीर सासनागर्ने लाग्या औनमा रहि 'वेमनौसीव गर्न लाग्या भन्या पारमेन्टकौसलवबाट भारादार-फौज मीली त्यो राजालाई कयद गरि उसैराजाका वंसमा अर्को राजा यापन गर्नु ! राजा, भारादार,दुनिम्री, फौज, पल्टन्‌, परचक्रि, भुसाफेर, अनाथ) अजान, दैवचक्रपरिआयको वीबेक्‌ वीचार गरि कसैलाई पनि समभाउनु । सास्त्रसुलाईनु । राजनितिको औन सुनाउनु, सीकाउनु, सघाउनु पढाउनु।यक पन्टको वीराउ माफ गनु, दोस्रो वीराउमा डड-सासना गर्नु ।100 पगयामा कारलापाति पुस्याइदिनु । केतमुल षाई<br /> <br /> [२९]<br /> यो पारलमीन्ट कचहरि कस्तो हो भन्या धर्म गामत्र, नीतिसासत्र, बुडाको चलनको सार भिती वनायाको अग टो । पोजेनकीताप ली पंचले धर्म सीरमा राषी कसको मोहवत्तमा नपरीसोझो रस्ता ली नीसाव गर्नु र बडो पुन्य हु छ ! मात कुल तछँ ।स्वर्ग लोकको भोग पाउछन । त्यो. सभामा वमि अन्याये बोल्योभन्या लोभ-मोह्रमा परि अन्याय गन्या भन्या तेसलाई चत्र-सुज्येँउदाउ ज्याल्‌ पृथीवीमा रहज्याल्‌ तेसले त्रेमा यकदपा रहेछन्‌भनि तेही कीतापमा लेषीयाको छु । पारमेन्ट कौसल इश्वरकोदर्वार बनायाको छ । अन्यायमा मर्न्यी राज।-पर्जाको आघारभयाका सबैको फीराद गर्न्यी ठाउ धर्मीलाई घर्मीद्वारा छ; पापी-लाई जमद्वार छ ! वेलायतका आयुर्दा पहि पारमेन्ट कौतछ रहेछजहातक्‌ पारमेन्ट कौसल्को थिती रहला तहातक्‌ बेलागत्‌ रहला ।जाह्वा पारलमेन्ट कौसछको थिति नरहला ताह्वा छडन्‌-बेलायेत्‌आफ्सँआफ डुवला भनि कीतावमा लेषीपाको छ।<br /> यस पारलमेन्ट कौसछ कचहरिमा वादसपह बिकटुरियाले पनिआउनुपर्त्या थरीती, रहेछ । पारमेन्ट कचहरिमा जाउदा अगाडी,तुरुक्‌ सवारको ल्र्यन, विचमा भारादारको ६ घोडा छायाकोवगीका सवार, ताहापछि भाला बर्छा लागाका पक सय षास गोरापुतलि जस्ता पोसाक्‌ लागाका वादसाहका बगीका र्वारपरिलाग्याका छन्‌ । बादसाहका वगिमा षीन रंगका घोडा ८ लाग्याकाथिया । अरू भारादारका वगीको, हिसाब थियन । लाखौ बगीका,सबार चब्याङ्गै थिया । बादसाहले पैह्रयाका गहना- हीरा जडोउभयाका मुकुट सिरमा छायाका, हीराका हार गहना छायाका,<br /> _केयेनुर' हीरा छातिमा छप्याका । सपेत रुपेछा। काम भंयाका लहंगा<br /> १. कोहेनूर दिरा (!) 2000<br /> <br /> [[ $०]<br /> पैह्वयाको भारि गहना पोसाक लगाई बगीमा सवारिँ चल्यो । कृठन-को सवारी हुदा लन्डन्‌ सहरका मानिस्‌ जो कोही सवारि हुन्पागछ्ठीर्मा दुइ कोससम्म ठेलमठेले गरि दुतीया रह्याका थिया । टोपीउतारी दसँन गर््या वरेवरे . भनि जयेजय पुकारीन्या । कुइ्न रानिपन्नि सबैका मुषमुषमा हेरि ईदाहीना वाउ झ्यालझ्यालमा वस्न्यासबैलाई नजर दि सिर सबलाई भुक्राइ दीन्या । हस्याइल्या मुपगरि बडा सिलमा रह्याकी लक्षिमिको औतार लियाको जरित राम्रिसब दुनिनाले दसँच पाउदा घुसि भै घन्य हाम्रा वादसाहाको सिल्‌भन्या । यस्तै तह्ृसीत्‌ सबै भारादार कौसलिया सबैलाइ घातीरगरि भनिन्‌--तीमीहृछ वहृत निमक्‌ ।हलाली छौ ! काज कामगरेउ भनि षुसी भै अव ६ महिना तीमीहरू बहुत तहृसंग आफ्नापरि वारसंग वसि आया भनि कीताव पढि सुनाईर वीदा दीइन्‌ ॥<br /> <br /> ===महारानी मिक्टोरियासंग मेट===<br /> <br /> वादसाह वीक्टोरियासित पैल्है मुशाकात हुदा वादसाहाकाहेजुरमा रह्याका प्राइम्‌ मिनिष्टर कम्पाण्डर-इननचिफ, लाठ, ड्क्‌कंपनी सहिव चेरमीन्‌ प्रीन्‌ सालवट्‌ यति मानिस सामा थिया ।यत्ति मानिस साथमा ली कुइन्‌ बैठकमा षडा रह्याकी थिइ ।तेही वष्तमा नेपालका श्री प्राइम्‌ मीत्रिष्टर साह्ेव उन्का माईकर्णेलहरु, काजी, सर्दार, मुसाहँव साधमा ली गयार मुलाकात्‌भयो | नेपाल श्री ५ महाराजबाट पठायाको षरिता वादसाहाकाहातमा दिनुमयो र षरिता हातमा छी सिर भुकाइन्‌ । नेपालकोबैर-मिजीद पुछिन्‌ । चाहिन्या सम्मको वीस्तार गनु भयो । बाटामान,<br /> १,इर-बरे! ५;<br /> <br /> [1३१ |<br /> आउदामा जहाज-समुद्रमा कसो भयो, घानपीनामा तक्लीफ्‌ भयोकी भनि सोधीन र हजुरका अकबालले आनन्दसित आज्यौ भनुभयो र षुति भइन्‌ । तीमी आयौ, बढिया भयो, २ सर्कारको यक-चित्त भयो, पछि परटुसम्म प्रिति रहयो, दोस्तिमा षलवल कैँल्हेहेन भनि षातीर गरिन्‌ । नेपालका बजिर हुसिपार रह्घाछन्‌,देघनामा पनि वहुत्त होसियार रहयाछन, । देषनामा पनि, गहन!-कपडा लापाको सुहायाको पनि, राम्रा जवान रहयाछन्‌ भन्ति कुरागन्या । अव इनलछाई देराडंडा, साहँवेसाहाको ताकीती गर्ने होसि-यार मानिस रापी देउ; कौन कुराको तकलीफ्‌ हुन नपावस भनिप्राइम्‌ मीनीध्रलाई हुकुम दिइन्‌ । २ कपान्‌, पुलिसका सिपाहीनोकरि राषी दीया । पैले मुलाकात्‌को बेहोरा यहि भयो ।<br /> दोश्चा मुलाकातमा ज्यावद भारादार १५।१६ सये, उन्का मीससाहव भारि गहना पोसाक लाई आयाका थीया । वादसाहा कुइन्‌सिंगासनमा आड लागी घडा रह्याकी थिइन्‌ । तस्तै विचमा नेपा-छका श्री प्राइम मिनिष्टर साहेवहरु गया र कुइन्‌को सलाम्‌ गन्यार कुइन्‌ले वडा आदरसित अगाडी नजिकमा वस भनिन र नजिकमारह्याका थिया । ताहा रहचा भारादाराहरुले कुद्न्‌को दसेन यकयक गरि गर्न्या । कोह्कि टाढबाट सलाम गर्दै जादै गन्या, कोहीकुइन्‌का हातमा गुड्माने गर्न्या, कोही लेडीहरु हातमा गुडमाने गरिकुइनका गालामा चुम्वन गरि जान्या ! अघिबाट कुइनको दसँनगर्न्या; पर्छिबाट प्रिनसालबटको सलाम गर्न्यो । बाहाको प्राइम्‌मिनिष्टरले नेपालका श्री प्राइम्‌ मीत्तिष्टर साहेबलाई येक येक्र गरियो भारादार यो हो, यसलाई काम्‌ यो छ भनि यो फलाना साहेव-को लेडि हो, यसको कुइन्‌सित यो नाता छ भनि चिन्ह्ाइ<br /> <br /> [३२]<br /> दिंथ्या । यस्तै रितसित भाराद्धर लेडिहसुले कुइनको देन गरि(गया यो तमासा नेपौलका मुक्तियार जङ्गबहादुर कुवर राणाजी-“छाई देषाया । ती भारादार खैडिहरुले पनि बडो षातीर गनया<br /> भन्या संछेप येसमा-गयो॥ :॥<br /> ति :<br /> &quot;२ फेरि तेश्रो मुलाकातमा जाति वेलायत्‌ सहर भरका भारादार,लेडीहरुलाई नेपालका . वजिरलाई क्रुइ्न्‌ले निमटो गरिन्‌ । चारघडि रोत जादाँ सव. भाराद,रु्‌ लेडीहरु सामेल भया । त्यो दर्वार-नख् बैठक-कस्तो थीयो, भन्या बयान गरि सक्नु छैन । दुइ सय हातलमुका, पचास हात.चाकलो गज भयाको भारि गलैचा विश्लायाकोचारिँ तर्फ भ्रेता लास्याको । तसृवीर लयत लाग्याको छ । रंग रग-का झाइवतिले झलावर भयाको । छालटेन्‌, पानस, भैझाड, ग्यास-वतिले सर्वत्र उज्यालो भयाको । जात-जातका फुल झ्याल-झ्यालमाटिपीलमा राब्याका छन्‌ । अत्त्रका पुराचाईले वहुत सुगंघ चल्या-को छं। सुनेका गीर्छतिले चीत्रेकार भन्याकी । सुन-चादिका भाडालेजग जेगायमान भयाको । यस्ता बैंठकमा ज्यावद भारादार लालटोप,कुथि, पुतली टोप लाई हजार बाल्न सय गोरा साहेवान्‌हरू वस्याकाछन्‌ हीरा, पन्ना, मानिक, मोतीका गहना पहि भारि गहना-पोसाक लायाकी मानु इन्द्रका अपसरा जस्ता लेडीहृू हजार -बाहसय आइ .साहेवान्‌ र छेडीहरू पीचो भै बस्याका छन्‌ । पात्साह्ीबाजा“ बजन लाग्याको छ।<br /> :जेपालका- थी प्राइम्‌ मितिष्टर साइव उन्का भाइ कणैँल, काजीसर्दारे/- कसान्‌, लेफ्टेन्‌हरु पनि गयाका थिया । वादसाहबाटश्री सिलिष्टरलाई डाकीनू र केहि मेत्राहरु षात्छौ की भनि सोधीन<br /> [३२]<br /> &quot;र वादसाहा अगाडी हामीले घान हाम्रा रितले वेमुनासिब हखभनिश्री सिनिष्टर सहिवले भन्दामा हास्तिकन्‌ कुसिमा बस भनिन्‌ रकुसिमा वस्या । ताहा दर:वर नाच-तमासा हुन लाग्य को थियो । सबकेडीहरु, साहवानहरु नाचदथ्या । थोरा बेरमा आफैँ कुईन्‌, साइेवा-नहृदित वरावर नाचन लाग्यी मैले नाच्याको नेपालका मीनीष्टरसहिवले राम्रो मान्या को मानेनन्‌ भनि आपस्मा कुरा गर्दै नाचदैँ,हासदै गरि । साहेवःमूहरू, लेडीहरू कोही नाचदछन्‌ कोहीहिडिरहंछन्‌ । कोहि वसिरह्याका छन । ताहा छोटा-वडा कोहीनमान्यो, वेप्रभापसित रहन्या । यस्तो तमासा भयो 1<br /> यक दिप अपसरा जस्ता परिको नाच हेने कुइनछे मीतिष्टरसाहेवलाइ डाकन पठाइन र पाउ लागनु भयो । ताहा परिको नाचहुनलाग्याका थियो । ति परि कस्ता ठिया भन्या तिन्का छूपको,नाचको वयान, गर्ने सक्दैन । इन्द्रका अपसरा कामकन्दला,उरघसिको न;च, गाउना, रूप॒को बयान गर्ने सहस्न जिञ्रा मपाकोसेसछे पनि सक्दैदन्‌ भनि कोही कथाहामा सुनींछ तस्तै तमासाभयो । तेही वीचमा बुःनले, मितिष्टर साहेवलाइ यो नाच राम्रोलाग्यौ की भनि सोधीन्‌ र बहुत राम्रो लाग्यो भनि मजि भयो!<br /> “फेरि गरीदको अर्घ बुझदछ। को भन्दा गिदको अर्थ ता वुझादन्‌जस्तै बुलबुल चिडही वोल्दामा मानिसहरू राम्रो मानी सुन्छन्‌तेस्तै राम्रो सुनीन्छ भनि मजि हुदा घुस भइन । बहुत होसियाररह्माछन्‌ भनि आपसमा भन्रिन्‌ । ॥<br /> म ।<br /> <br /> ===स्वत ठूलो स्वागत===<br /> <br /> क दीन छमडिको अपसराको नाच हेर्ने जाउ भनि मौीनीष्टरसाह, कर्णेल २ भाई, काजि, सर्दार, वडे कम्तान्‌, लेफटेन , सुवाहरूसबै गया । नाच हेर्न्यी ठाउमा जादा क्या तमासा देषीयो भन्यासात तला अगलो भयाको चौघरा हृबेलीका बिचमा दाष-चोकजत्रो चोकमा ताहा कुसि, तेषता, -विछ्याउनामा लोगने ल्वास्नीगरी ज्मा चार हजारको अंदाजी मानीस्‌ः जनही यक मोहर तिरिनाच हेर्ने भनि सहरका भला मानिस्‌ आयाका थिया । ति चौघराहेवेलीमा पतला औँना लाग्याका झ्याल ५०।९० छन्‌ । ती झ्याल--झ्यालमा भारादार, साह्रेवानहरू उन्का स्वास्नि, छोरी, वृहारिहरूआरि गहना, पोसाक्‌ छाई-झ्याल-झ्यालमा, वस्याका थिपा । येकपंडक झ्यालमा नेपालका : श्री मीनिष्टर साहेव वस्याका थिया ।मितिष्टर -साहेवलाई :नाच'हेर्नआयाका आरादार॒ दूतिना सर्वैछटोपी झिकी सलाम्‌ गर्न्यी ।. गहना-पोसाक्‌ लायाको देषदा सवेलेबदी षुसि भै तमासा हेया । बडा षातीर गःया । तेसै वित्रमाबादसाही वाजा वजन लाग्याको थीयो । ताह्ा इद्रेजाली तमासाहुन लाग्याको थीयो 4 कैल्ह सुर्य उदाउन्या वेहान क.बछा घाम्‌,दोपहरको घाम्‌, वेलुकाको घामूः अस्ताइ' साज भरै अध्यारो हुन्या ।फेरि चंद्रमा,उदाइ तास लागन्या । वादल भै. बिजुली चमूकन्या ।कलाका जोरछे हाषको गर्मि पत्ति गराउन्या । कैल्हे समुद्रमाजाहाज चंल्याका देपीन्या । केल्है वडे सहर देषाउन्या । बैल्दे दडेवीद्रावन दैषाउन्या । कैल्है वढावडा फौजले लडाजी गयाक्रो,बुमेपाटले'५०-लाष फौज लि ९ तौपको मुलुक मार्दै रुसका हीउ,माटो; पाहाडमा फौजले चढाई गन्याको देविन्या । यस्तै तह्ृसितको,<br /> [३]<br /> तमासामा दुनीयाहरू ताजुब मानी मुलीरह्यांका थिया । अफ्रेस-मातुमा ३०४० वरिपरि इद्रका अपसरा जस्ता आई घडा हुदाकडो आसर्थ्य भयो । क्या अर्थ भन्या उनको रूप, पोसाक देषदाः१५१६ वर्षका उमेर, पुति उड्दा झै नाचको तह-वितहा देघदाँसबैलाई, मोह गरायो । तेस नाचका रिझमी १५ सये रुपैयाथी मीतीष्टर साहेवबट्‌ इनाम्‌ वकस्नुभयो ! तेस नाचलाईउमराउहरूले इनाम दीयाको १ मैन्हाको ज्मा रुपैया तिन लाषढुदोरहेछ । पस्ता सोपिन्‌ मानिस्‌ बेलायत्‌मा रह्म छन्‌ । सो नाचकोयुसुलार्ड डेढ लाषको दर्माहा रहेछ । नाचनेहरूलाई वाहन इजाररहेछ सर्कारको घरचे ।<br /> ग्रक दीन्‌ बेलायत्‌ सहरदेषी दर्घनूतर्फ सहर बहीर येकबगमाल रहेछ । ताहाका वडा साइँवले श्री मिनिएर साह्ेवलाई-निमीता गया । मेरा वगसालेको तमासा हेरिदीनु भयौ वढियाहोला भनि सानु घुवा जाहाज लि लीन फौज आया र जानुमयो।त्यो जाहाज स.बारि मै जादा अरू सहरवासिं लेडि-मिसिइरसाह्ेवा नहरूको जहाज साथ लाग्याका हजार-याह्व सय थिया।तोमस नदि वारिपरि घर हुन्या दुनियाले घरही ताना तोपकोःसलामी दिया । सबैले टोपी उटारि सलामी दीयौँ । जस्तो बीदेसाहबीक्टोरियाको स वारि हुदा धाक-रवाफ दुनिआलाई हुथ्यो ।-बहादेषी पर्नि नया मानिस्‌ भनि ठुलो रवाफ भयो ।' वगसाछमाबग्दा टोपक्री सलामी भयोः! ताह! लाषौ मानिसको भिड बियो।ःत्यो बयसार कंस्तो थियो भन्या सात तला भयाको चौघरा दृखेलीः“ड छ्ुटा हबेली, पाच बधैँचा, २ कोस गिर्दा भनाको बडो खरोमा,<br /> <br /> [उच्छु<br /> अयाक्रो (चीत्रका्‌रम- लेष्याको जस्ता सडक, समानु विद्रावनका( जा _भप्क्याका गाढा वगैँचा ! ताहा कोही जगामा घोडा चदन्याश्वला वन्याका छन । ताहा १५२० घोडा कसि तयार गरि राध्याःका छैन्‌ । कहिँ बन्दुक ह:न्पा थला बन्यार्क। छन्‌ । चन्दुक्‌, पेस्तवलक्वरी राष्याका छन्‌ । कहि घना' हाँच्य' थला वन्याका छन्‌ ।ताहीँ वनायाको छ । भोलटा ठृयारि राष्याका छन । कहि गतका-करिभ्त्यार छन्‌ ।. कहि पह्लमान्‌ लडन लाग्याका छन्‌ । फर्छिअपसरा जस्ता.परि डोरिमा नाइन लाग्वाका छन्‌ । कहि इ द्रजालीजा लाग्याको छ। काहीं बादसाही, बाजा वजन लाग्याकोङु। गोवारा उडन लाग्याको छ काहीं आतसबाजीको तमासाहुन्‌ छाग्याकोछ । ग्यास वतीः, मैन वतीको तमासा घरमा झारवत्तिभझाड, लालेटिन्‌, दे बालगीरीको झला वर छ । चैचामा रूकाहोगी-हागा पीछे वत्तिकदा लटक्याका छन्‌ । रासनीको वयानूगरिसक्नु छैन्‌ । षन्या सराजामृका हट्-दोकान्‌ मजकुत्‌ छ।उमराउंहरू जइन्छन्‌ । लाग्याको पंसाती-्या; कोही घोडाकीही वन्दुक्‌ हन्‌ छन्‌ । कोही घना हान्छन्‌ । कोही ह्रुदकोहात_षेल्छन्‌ । कोही नाचदछन्‌ । कोही बजाउदछन्‌ । यस्द स्तिलेशृतै-दिन्‌ सदासर्वेदा तेस ठाउंमा षुसिमा रहँछन्‌ ।<br /> हि » बन्धुक्‌ हान्या थलामा श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेदबाटहान्नु्रयो,र' चोट नविरिदा सवै लोकले ताजुव मान्पा । जौनतमासौ.हेने जानुहु थ्यो लस्करले बोह्र राषन्या । नेप!ल्का प्राइमूमितिष्टर' देषनामा षुवसुरथ; गहना पोसाक्‌ अति सुहायाकोघोडा चढन, वन्द्रक हान, घाना हान बाकीफ्‌ रह्याछन्‌ बोल चालमा<br /> ह््बबु(?) ३.६?)<br /> [१७]<br /> ढहुत्‌ होसियारी रह्याछन्‌ ।' वर्षतुको बुंखि ईश्वरले दीयाको रुदैछ।. पैश्तो मानिस्‌ मुर्लुक्‌मा पैदा&quot; हुन्या रह्याछन्‌ भनि आपसमा कुरागरि बडो तारिव गर्न्या । असल-असल्‌ षफसुरत्‌ँ - लाषा रुपैयाकोत,वर पोसाक्‌ लायाका लाठ, डुक साहेवका लेडी-मिसिहरू अत्तिसुन्दरि अघि सरि श्री मिनिष्टर साहेवका गहना, कपड। छामदै-हेदैगर्या । दोमास्या कुरा जान्या माविस्‌ षोजी ल्यायर बरावर कुरागर्न्या । हातमा चु मन गर्न्यी । कुरा गर्दे आषा, मुष रसिलो गर्दैमुषमा लाली चढाई निधारमा पसिना काटि आय फुराई कुरा गर्दागर्दै आसक्‌ भै लाचार हुन्या । अव अवेर भयो डेरामा जाउ भनिजान लगगदा जल्दी हातमा समाती अलि घेलम्‌ भन्ति बसाउन्या ।बडो षातिर गर्न्या । अव नेपाल केल्है जानुहुछ भनि सोधन्या !अव चाडो जान्छौं भन्दा कीन चाडो जानुहुछ; सक्या सबै यहीवसनु नसक्या दस बर्षे वसनु, नभया यक वर्षता वसन्याबडो षातीर गर्न्यी । बरू नआयाको भया हुथ्यो, अव जा:हामीलाई,मृटुमा तिर हान्या जस्तो लागछ भनि अध्यारो मुषलाउन्या । तपाइ गया पनि तपाइको यक तसवबीर छोडी गया सधैतसदीर हेरि मनमा समफना राषौला । हामीलाई तपाइ पुग्नु भयापछि घर पुग्यौ भन्या चिठि पठाइदीनुभया हामीलाई संतोष होलाअनि गहभरि आसु गरि मुटुमा गाठो पारि वोछव पनि नसकुन्या ।यस्तो षातीर गर्न्या हाहाको मानीस्‌को वयान्‌ गर्ने. सएजमा कोही<br /> छैनन्‌ । सहर जिञ्ना भयाकलि पति सकन्य। छैन्‌ ॥ ॥<br /> <br /> ===लण्डन बाहिर, पनि===<br /> <br /> यक दिन वेलायेत्‌ सहरदेषी.. पश्चिमतर्फ, समुद्रका तीरमा यकपिंगला&quot; भन्याको सहर, किल्ला, छाउनी अत्ति सुन्दर वडो मजकुत्‌हज न वलि<br /> <br /> 1१६३<br /> अती रमाईलो जया. लडन ,'सहरदेषी पा्तसय कोसमा' रहेछ ।वाहाका मानिस्‌ बहुत राम्जा मी जायस्‌ भयोग । चीजवीज फलफुलआरि तर्कारि श्रनि -मे.बाके भरिपुर्ने भयाको, जगा रहेछ । ताहाश्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेब. रेलमा स.वारि भै सक्न दीन्‌मा पुग्नुभयो । ताहा च,र पल्टन्‌ बस्याको रहेछ । ताहा मालीक्‌ लासाहेब रह्याछन्‌: । पी लाँठ साहेवरे आइ भेट-मुलाकात गया ।१९ तोपको सलामी, दीया ) डेराडंदा'मेजमनी सबै कुराको बहुतबातिर गया । ताहाका बिष सहरमा नाच-तमासा हुन लाग्याकोथियो । नाच हेर्ने जाउ अन्ति भन्या र नाचमा पुग्नुभयो । ताहाछाषौ सातिस्‌को'भीड थीयो ,। ती लोकहरूले श्री प्राइम्‌ मीनीष्टरमाह्रवटाइ सबैले टोपी उटारि सलाम्‌ गपा । वरेवरे भन्नि जयजय-कार गनय । नाच-तम/सा नजर भयो ।<br /> त हा समुद्वैको तिरमो, वडावंडा जाहाज घु वाकस्‌ वन ल।ग्याकोथियो । १ जहाजमो सबै तोष मं फ भयाको, सम जव नको छाज्नीभयाको, ५।६ तली भयौको गस्ता लडाईको जाहाज वन्न लग्चाकोथियो-। ०१९० थिया । कसँले गरि आरनै चल्याका छन; कसलेदोरि बाटछन; कसले मर्पैत गर्दैछन । कंलले,कांम गर्दा राम्रोपनि, वैछियो पनि, चाडो पनि हुदोरहेछ<br /> ताहादेषी २५० कोसमा यर्क द्रमदिहाम भन्याको सहरछ।ताहाको, काम्‌ ज्यावत्‌ धातु; फलाम, कार्च ढुँलन्या । तोप, वन्धुक्‌गोला; गोली, हातहतिवार, माँडा-वर्तन; अैना, झाडवति, फानस्‌देवालगीरि, घातुका तसबीर काहा वन्दा रह्याछन्‌ । तांहा फलाम्‌<br /> १ ई?) २. चमिङ्चाय (?)<br /> 01<br /> <br /> (३९)<br /> क्षनी, सिसौ षानी, पथरका गोल घाती, अरू घतुक्ा षानी ताहीरहेछन । समराइलिन्ड टापुमा ताहीबाट सवत्र मुलुकमा जाँछन्‌ ।श्रो सहर कालीगढहरू म।त्र वस्याका न्‌ । १०।१२ हजार काली-गइका घर छ्न्‌ । ताहा गंगासागरमा राषनलाई तावाको १ धढराबम्न लागम्पको थीया । १०।१२ हात छच्रा-चौडा भयको आनाहालन लाग्याका थिया । धातुको भाडामा मोलवाको काम्‌ ताह्दीहुदोरहेछ । ताहाका रत न्‌ दौलथदार दन्‌ । बहुत रमनिय छ ।रोजी हुनाले वडो गुलजार छ।<br /> <br /> ===मनोरञ्जनका साधनहरू===<br /> <br /> छन्दन सहरको रोजरोजको तमास--कोही जगामा रेसमीकपडाका वडा-बडा गोवरा धर वनायाको छन । ती गोवरामाकलले धुवौ हावा भरेर तेस गोवरामा १४ मानीस्‌, १ घोडासवार स्मेत बस्य।का श्न्‌ । ती गोवराका आसनमा डुंगा, बढ्दानास्मेत उडी आक्रासतर्फ गयो । घर जत्रो गोबरा उडाउदा जतिआकासतर्फ गयो झन सानु हुदा लद्य,भुद्य को यक फुल जत्रोदेषींथ्यो । ताहादेषी पच्प्रो । देषीन छोड्यो । कैँल्हे २ सय कोस्‌काजमीन्‌ वसछ । बील्हे ५ सय कोसमा वसछ ! कैल्द्रै समुद्मा बसनऔयो अन्या तेही डुंगामा म.नीस्‌ चढि बंहनाले डुंगा पौराई उत्रीरैलगाडामा स बार औं आउछन्‌ । त्यो गोवर/मा चढ्न्या मानीसूलाइकमासा हेर्ने जान्या मानीसले यकयक मोहर दिदा १४१५ हजाररुपैया भाउद्छन्‌ । काही आतसवाजीको ःतमासा हुन'छाग्याक्को छ ।काही लडाईको हाज्न-तमासा हुन लाग्याको छ ! काटे पृहल्मानडन -लाम्याको छुह्‌। काठ जोझको तब&quot; दमासा उर्णरहरू सवारक) 0 र छा सयका कप तत<br /> <br /> “भै पन्न हतियारवाली लडाई गर्ने लाग्याको छन । ४ वुषेको कन्या!<br /> , छन । ती. जनावर हेर्ने वडा-वडा लाठ्‌, लेडी सहिव, मिम, मीस<br /> 1.०]<br /> केटिहह नाची घोडाका पीठमा दढि १ गोडाले टेकी ना्नदननुन्‌घोडा वरावर दौंडद्धन । काही रात्रीम। हेर्न आउन्य हरूले मकु डालाई नाचघरमा, गै तमासा हेछँन्‌ । . कसैलाई कोही चिन्दैनन्‌ ,कोहि घोडदौड हुन्‌लाग्याको छ । ६०।७० हजारको हारजित हुन्छत्यो घोडाडौड, भरन जात्या मान्रीसहरू २३ लाए म!भीडभाड हुंछ । लाषौ वगीका सवार, हुछन्‌ । कोहीनदिमा जहाजको दौड लाग्याको छ । -३/४.हजार रुपैअ.को द्‌जित हु'छ। काही तसवी,रको तमासा .छ । ,काही नजा हीकमतेकोतमासा छ। वडा-बंडा कोलिगढ गैँ.तजवीज गर्छैन्‌ । कोही जगाम,वाहन वेलायेत्‌ तापू हिन्दरस्थ नका जलथलका जनावर पशु-पढिपाल्याका छन्‌ । ती जना घर हेर्ने हजारौ मानिस्‌का भीड छाग्याका<br /> साहिवहछ भारि गहना-पोसाक लाई भायोका छन्‌ । कोही तिमस<br /> नदिको यक्‌ घाटमा रस्ता षोली वारपार गर्दछन्‌ । रस्तादेपी<br /> माथी नदि घहत्छन्‌ । जाहाज १०१२, हजार चल्याका छन्‌ । भित्र<br /> _ रस्ता घोली दोहरा बजार लाग्याका छन्‌ ।<br /> ; &quot;तेस पुलको हीकमत्‌ क्या हौ भन्मो तावाको ढुंग्रो घर जत्रोबारपार दिचोलियाको 'वमालुम्‌ गरायाको सवैलाई आसय्यं हु छ।हाहा: म्पैसिवतिको उज्यालो आठौ प्रहर वंस्थाकै छ। भीत्र दोहर।सङकँझा हत:-दोकान्‌ लाग्याको छ 1: शो चिज घोज्यो सो चीजमिलक्ख ।दरैस-देसवाट त्यो पुल हेर्ने आउनछन्‌. । हे ।। आसम्य<br /> न्छन्‌। त्यो सहरमा, कहि नाचन्तमासा, काँहि गोवरा उदौयाकढम,सहुँ कहि म मुलुकका पु-पछि अनौठा; ड्वीकमतफ<br /> [मै]<br /> चीजवीज, तसवीर, कीताव, रूषदृक्ष, जलका-थलका जना वरपाली राष्याका छन्‌ । त्यो हेर्न देसका मुसाफेर्हरू कोइ विखढी, कौही घोडा चढी, कोही पैदल हिंडी तमासा हेर्ने आउछन्‌ ।तेस मुलुकका मानीस्‌ सदा घुसिमा रहंद्दन्‌ । काही रोयाको, हुलह्गा झगडा गन्याको, कुटपीट, गाली -सराप्‌ , अर्काको नीन्दा गर्दतन्‌ । सदा षुसिमा रह्याका छन्‌ । कौनै कुराको वदि छैन ।<br /> <br /> ===व्यापार र शिन्ञा===<br /> <br /> लँडन्‌ सहरको सदाबर्तको बेहोरा -&quot; बडा वडा दौलथदारभारादार,“महाँज न्‌ ४०।५० गुमास्ता मिलि आफ्ना सेष्य अनुसारकसैले कर वर शपैया, क्षेले लाष रुरँजा, ससैले हजार पयाआफ्ना चिल सक्यासम्म धन संकलेप गरिदीया । रुपया ज्मागन्या । तेस घर्नँम। वडा -वडा इमानदार मातीसलाई मालीकगराया ।. त्यो घन वेपार गर्ने व्याजमा सौदागरलाई दीया ।ब्याज्ले चौधरा घर बनाधा । यक कोस्‌को गिर्दा भयाको, भीत्रभीत्र चोकमा, पानीका नहर, तलाउ बन्यका छन्‌ । जाहाजराष्याका छन्‌. .। कृहि घोवीघाद्‌ वन्पाका छन्‌ । कहि पढाउन्याइस्कुल घर वन्याका छन्‌ । कहि ढुंगाको काम्‌ । कहि कर्पडाकोकाम । काही छालाको काम्‌ । कही जडौउको काम । जौन-जोनमात्रीपूका वृती छ तउन्‌-तउन्‌ कामका बलीयाहरुलाई देसीहा दीराष्याका छन्‌ तेस जगामा ५ बर्षेदेबि उभो २० वर्षेदेषि उघोकाकेटाक्रेदीहरु इलम्‌ सीक नआया, तेस घरभीत्र पस्या, नाउँ लेषाया ।ज्ौँन काम सीकन इरादा गर्छन्‌ तउन्‌ कामका षलिपांसीते लोइ-दिया: ।_ इलमु-सीकछन्‌; सिकाउछर्‌ः । कोही जाहाजका कामख्रीकछन 4 कोही, पवछुन, । कोही छालाको काम सीकछन्‌। कोही<br /> (९)1याको काम सीकछन्‌ । काठको काम्‌, तावा, पितल, ढलवत्‌,फलाम, सुन, चादी, जंडाउ, कपडौ स्यून, वत्त्‌, धुने सीकछन्‌ ।कोही क.वायत्‌का कोताप्‌ पडछन, । आफ्ना-आफ्नौ काममा बुवीकार्य सीकछन । तेस लाई घान-लाउन्‌ तेसै सदावर्तेबाट दिनछन्‌ ।यंस्ता केटोकीटी यक अडामा चार-पाच हजार छन्‌ । यस्ता अडासहरभरमा ३०।४० अडा छन्‌ । ३ वषेदैपौ २० वर्षे नहुँ'ज्याल ताहीबसि काम सिक्छन्‌ । घर जान कोही पाउनदैनन्‌ ' २० वर्षभषापछि जुन कामको मानीस्‌ छ उस कामको जागीरमा भर्नागरिदीछन्‌ । जागीर षानदिन भन्यालाई आफ्ना घर जा भनिबीदा दींछेन्‌ ।<br /> <br /> ===बिदाई===<br /> १९०७ साल भाद्र महीनाका दीन ६ जादा ईलींड बेलायत्‌कावादसहि विक्टोरिया ताहाकरा प्राइम किनीष्टर र कर्म्याडर-डन-जिफै हुर्क यैलंड प्रिनसालबट औ' लाठ: डुक, कंपनि तेस वेलायेत्‌सहरका वडा साहेवानहरू सै नेपालका -प्राइम्‌ मीनीश्टर साहेवलाईडाकी बडो पातिर गत्या । हजुर हाम्रा :वीलायेतृमा हामीसीत भेटमुसाकात्‌ गर्ने आउनुभयो । सब कुरा बढिया भयो १ क्या अर्थभन्दा सुत्र |गोर्षा रजिका .मुल्की .बजिर लङन्‌ चलावेत्‌मा आयाभंस्या-बाछ वशञाक्रतुना अव घबर पुग्यो । सबैले वडो बयान गया।बडा/डीछ कयाका उ्मेददार बडा मंच रह्याछन्‌ भनि, यो सफरहुनाले यक्षेएकाइदा हुन्या छ भन्छन्‌ । त्राहा आउनाले दुबैसक्रिकोकोस्तक्टो । दु:बै तकेका मारादार, फौज-पल्टन्‌,हुनीयाछयायेत्‌ 'महात्ठनः सबलाई बढिया भयो। अब मआाम्त दोस्तमाबल गेल्हेकाबन झन वादसात्‌'अडा सादिवोनहकले भन्यो र्नयै<br /> [४२]<br /> तपाईंहरूलाई जादाम वाटामा सवारीलाई घोडा, बगी, मौयानीँ,बालकी, जहाज र बानाखर्च नोकर-खचाकर, चीज-वंस्तु जोचाहीन्या सराजाम्‌_ हाम्रा जगा-जगाका भारादाररे ताकीतीगर्न्याछन्‌ । कोने कुराको तर्केलिफ्‌ हुन्या छैन । गोर्षाका सिवाना-सम्म पुग्याई दीन्या छन्‌ । गोर्षा दर्वारमा पुग्यापछि वाटाघाटाकोषबर, तपात्रीको पहुचनाम्माको षवर पठाइदीया हामीलाई वडोसंतोष हुन्या छ भनी बडो खातीर गन्या । ताहाको जो चाहियाकोचोज ली वीदा भै फान्सीस्‌ वादसाहाका मुलुकतीर रेलगाडामासबार भै र वाना हुनुभयो।<br /> <br /> ==फ्ती==<br /> <br /> ===फ्रान्समा स्वायत्त===<br /> <br /> ... ताहादेषी दुइ सय कोस्‌ फरान्सीस्‌को प्यारिस सहर पात्साहाकातषत छ । विचमा ४० कोसको समुद्र |हनु पर्छ । वेलायेत्देषी १प्रहर दिन वाकीमा रेलगाडामा स.बार भै जादा समुद्रका तिरमासाजमा फुनुभयो । तेही बषतमा घु वा कसको जाहाजमा स वारभै जाहाज चल्दा सबैलाई रिगता लागन्या, वात हुन्या, जाहाजमाउमी वस्न नहुन्या, घोप्टो परि खुतनु पर्न्यौ । केइ अर्थले भन्यात्यो समुद्रमा भवरी पन्याको छ। त्यो भवरीको छाल-लहरिलेजोर गर्दा जाहाजलाई उतार-चढाई गर्दा वडो कठीन हुदो रहँछ ।तीन प्रहर रात समुद्रका तिरमा पुग्नुभयो र होटलघरमा सुकालागर्नु भयो । विहान्‌ रेङगाडामा स.वार भै यक प्रहर दीन चढ्दाष्यारिस सहरमा पुग्नुभयो । ताह्ा उप्रान्त ताह्ा आज गोर्षाकाश्री प्राइम मीनीष्टर कम्याण्डर-इन-चिफ जनरल जनङ्गवाहादुरराक्काजी आहा आउनु हुन्छ भनि ताहाका छोटा-वडा मानिस सवाछाष आँडमी मीडा थीयो । सबैले गुड्मानै सलाम गप्या । बडासाहेवहरू आइ षयर-भीज्याद पुछया । सर्कारबाट्‌ डेरालाई असलप्योरिसि,सहरको नामुद घर षटायाको छ। ताहा जाफत भारीसराजामू तयार गरि राष्याको रहेछ । ताहाका प्राइम्‌ मिनिष्टरलेडेरामा पुग्याई मेजमानी चढाया ! बडो ष्षातीर-मुलाकाट गया ।<br /> [1<br /> पुर्पाको भोलीपल्ट ताहाको प्राइम मीनीष्टर आया र बगीमासवारि गराई प्यारित्‌ सहरी दई वाहिर-मीत, भद्यदमाल,बाग-वगैचा, नहर-तलाउ, चहवब्चा' तसबीर जगा जगाका नाच-तमासा,गटीका कील्छ।, सहर, हाति-घोडा, बेरु-देसका अनौठा पसुपछी, गृज। घर सबै देघाया । ताहाका महाजन्‌, कालीगढ्छे अनौठाचिज सै आया ।- चजर सरायर । लाग-डेढ ल।षको माल-असजाद्‌यरिद गर्नु भयो 1<br /> तेस वत्‌मा ताहाका वादसाहा पश्चिम दिसातिर हावा पातगयाका रह्याद्टन्‌ । ६७ दिनमा आईपुग्या र भोलीपल्ट दर्वारमाडाकन पठाया र नेपालका श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साह्रेव पाउ लाग्नुभवो । ताहाका बादसाहा बैठकमा वप्पाका रह्याछन्‌ र उढेरदोकासम्म छिन आया । हातमा समाती गुडमाने सल्लायाटाघायको पैराफ्यित्‌ पुछ्या। सब विस्तार गर्नुभयो ८हिन्दुस्थानमा अंग्नेजसिंत गोर्षा महाराजको सिबाना जोग्याकोछ भन्या सुनिन्थ्यो । आज दैब संजोगछे भेद-मु्ाकाट्‌ भयो भनीबहुत पातीर गच्या । अव तपाजीलाई के चाह्छि, केही चीज'लिताको र केही नाच-तमासा, गढी-गिल्ला, फौज-पल्टन्‌ऐन-किताप, षजाना, हाम्रा मुलुकमा भयाको, तपाजीलाई चाहिन्येकुरो ई मेर भाई प्राइभ्‌ मीनिष्टरलाई भन्नु र्‌ सबै कुरा महजुत्‌न्‌ मति साभतेपा अह्वाया । बडो चातिर-मुला र गया !<br /> ताई छ छाष फौज-पल्टनू रहेछ । ताहाका वादसाहाकाफौज-पल्टन्‌ दूतीज्रादारछाई टटा छाउदा रेप मरुखक, गरि_चादसाहालाइ जपाई वुपेपाट प॒सिङंटलाई थप्या छन । ती पिङ१. (१?) २, रिपम्डिक्<br /> गर्णतन्त्र ।<br /> [२६]<br /> ठ्छै दुवीजा, फौज-पल्टनूलाइ थिति-वन्दोवस्त गरि राजी गराईराष्याको छ। जगा-जगामा नाच-तमासा हुछ । पतिङटलाईसबै षलकूले जय जव मनाउछन्‌ । त्यो सहरमा भारि-भारि साहृ-कार वस्पाका छन्‌ । ती सहरबासी बहुत दौलथदार छन्‌ । सारासहर पक्कि हवेली, औँनाका झ्याल, औनाका छाना, नाना तह्लक'तसवीर छाग्याका छन्‌ । झाडवतिको झला वर पारिराध्य'को,सुन-बादीका भाडा भयो अथवा मोलवा लाउनु भयो, घर्गाचोत्रकार गर्नु भयो, सुन-चादीका तार झीकनु भयो लयस गुछटीबनाउ यति काम मात्रै सुन-चादीको चलन छ। गहना सुन-चादीको कोही लाउदैनन्‌ । पोसाक भन्या जनानाहरू स”“टनकालहंगा उनका रूमाल बढ्याका, मोजा-पंजा, सेतो तोप सीरमा,गोडामा जुता छोट-वडा सवैलाई यस्तै रितले लाउछन्‌ । मर्दैनापोसाक काला बनातृको तोप्‌, कुर्थी, चुस्ता टोप, पंजा-म्रोजा,गलेबन्द॒ एक रकमूका सबैलै लाउछुन्‌ । जात वीसेष आफ्ना-आफ्ना रकममा सवै इन्याका छन्‌ !<br /> पृथीबीका पिटमा कालीगढ, अकलवन्द फ्रान्सीसको वरोवरकोने मुलुकमा छैनन्‌ । क्या अर्थ भन्या तोप, वन्द्क्‌, षजानावनायाको ग्रघि ताही रहेछ । जात-जातका छित छिपन्या, वतात्‌बनाउन्या, जाहाज बनाउन्या, पालाक्‌ बननाउन्या, रेलगाडाबनाउन्या, घडि बनाउन्या । तसबीर, झौड्वत्ति, फानस, दे.वाल-गीरि वडे-बडे औता, जात-जातका काचका भाडा अघि अजमायसगरि वनायाको फ्रान्सीसमा रहेछ । पछि ताहाको नकल सिकीअरू मुलुकमा वन्दोरहेछ । मुल गल्लि सय हातका चौडा । अरू<br /> <br /> [५७]<br /> गङ्लि हुगाले छाप्याको । सङकूका किनारामा घडे-वडे दरपतलेद्वाम्रा गन्याको । ति सडक्‌ वीचमा लाषौं वगीका सवार धल्याक्ाछन्‌ । गछ्लिमा ताल, कसिंगर, हिलो, धुलो देषनु काही छैन ।सहरको वीचमा वडेवडै वधैचा । ति वधैचामा जात-जातका₹ग-वीरगका फुलले अति सोभायमान्‌ भब&quot;को । देस-देसकाचराचुरगी, मृग जात, भालु, वाच, वानर, वनघोडा, गैँडा, भैसी,भेडा, वाषा श्रनेक जातका जना बर, फलफुल, रूद-वृक्षले भरि-पुर्ण भयाको । वसँचामा चीत्रकारले लेष्याको जस्ता सडक्‌ वन्याकाछन्‌ । ताहा षान्याचिज रोटी, मासु, सरापका दोकान लांग्याकाछन्‌ । ग्यासबत्ति वगैँचा, सहर, चोक, पटागीनी, गल्लि, इयाल-झ्यालमा चँद्र जोति जस्तो तेज भयाको दिपमालीका ग्या भैसदा-सचेदा रोसनि भररात जल्याकै छ । ती बगैँचामा जव रातपन्यो सहर वाहीर ज वान्‌-ज.वान्‌ लोग्न्या-स्वास्निहू आयाकारनाच-तमासा गया | रोटि, मासु, सराप घरिद गरि षाया ।हासध्यार-ठटा,गरि बडा पुसिमा रहन्या । कोही धोडा चढ्नसिकछन । कोही बन्दुक, तारा हानछन्‌ । यस्तै रितले दिनरातवडा षुसिमा रहेछन्‌ । फौज-पल्टन्‌ भन्या सहर बाहीर चारत्फगडि-कील्ला बडे-वडे छाउनी वनाई ५1६ कोसमा रह्याका छन्‌ ।यस्ता तहुक्रो प्यारिस नगरि देपदा कँलास होकी भन्या जस्तोलागछन्‌ । यस्ता प्यारिस नगर छ।<br /> वुनेराटले नौ टोपी मारि ल्यायाका तोप-गोली सहरकाबीचमा वडे घरहेरा वनाको रहेछ । तेस घरहरामा चढि हेर्दा मानुइद्वासन्‌ जस्तो सहरको तमांसा देषाया । जगा-जगामा हावा<br /> [हि]षान! निमित्त वनायाको दर्वारमा लगि अँस्वय्यले<br /> १<br /> बडे-वडे तलाङ. । त. होाको फोहराको समासात' मै हातुतम:उड्छ । ये्कतर्फ बढे वगचा बिन्द्रावनको लता मझपतयाको अभिगाढा छापियाको । जगा-जगामा यस्ता तह्लक&quot; हवेली द्र वन्याप।हुन्‌ । भारादारहरू आफ्ना काममा बहुत जीउ लाई कामअर्काक्रो निन्दा कौही गर्दैन । मुध भारादारा, १०१२ गवरोवर द्न्‌ । यतिमा यकाले भ्र्ध्यालो गन्यो भन्या १० मीलिए?:4निसाफ्‌ गरि ठोक्छ्न्‌, । नजा काम केही पन्यो भन्या मचसस्हाले काम गर्दस्‌ । मेल गरि वम हुछ।<br /> यक दिने । फान्सीस्‌ सहरदेषी २७ कोसमा फाटयक्र ठुलो जंगल छ । तेस जंगल वीचमा एक सहर बतताहा २ पत्टन्‌ पंदल सतरी, १ फल्टन्‌ रिसल्ला वुरिकीछाउनी वस्याको । ताहा यक दर्वार कस्तो बन्द्राककरवर सपैगा बनाको पना प्भयाको तीन सय वर्षदेपि बढवा बाद-साह्वाको तसवीर उतारि राष्याको । वादसाही फौजको जगा-जगःमारूडाई भयाको । त्यो- लडाई हेर्ने भनि आकासमा अ्पमरा- परिविमानेमा चढी हेन: छाग्याका । नाना तहको तसबीर लेप्पाकाद्र्न्‌ । पुजाक्रोठामा अंग्दै बोलनम्‌ भन्या जम्ता देवचदायाको भकाझकी वयान गरि नसकनु । पुजाक्रा भाडा, गहनापाइाःक्‌, बीछयाउनो तीन वर्षदेपी बढक1 शो एप?)<br /> छभन्या ३<br /> छ्न । बेश<br /> <br /> [४९]<br /> सुनैको काम, तसवीर, झाडबत्ति) औनाका फिछि झ्याल सुनकाछन । ताहाका मानीस्‌ पता, हिरा, मोती, मुगाले बादसाहाकाटेबीलमा झु डियाका छन्‌ । त्यो वेठकूको झ्याल चार तर्फ घोली,हेर्दा दक्षिण दीसामा वडे तन्ाउ १ कोसको गीर्दा भयाको, चारै तर्फलषृशरको सिढि लाग्याको अति नीर्मल्‌ ठंडा पानी, माछा, राजहंस-छे युक्त भयाको छ । पुर्व दीसा बडे-व चा जात-जातका फुल-वारि भरिपूर्ण भै फुढीरह्याको छनपुचरे दीसामा रहेछ । जात-जातका फल पार्किरह्याको--“दाप, अङ्गुर, नासपाति, स्याउं,अरू जात ढेरं थिया । रूपका तमास्‌ चित्रवीचीत्र सडकमा पातिकाफोहरा छोड्याका बहुत सुन्दर बगैचा वन्याको रहेछ । उतरदीसामा राम्रो सफा सहर, वडे वजारको बहाइ । पश्चिम दीसाबढे, पतागीनी हजार घोडाको तुरुक स,बारका बरो गर कदायत हुनलाग्याको छ । मद्दश्वासी मानीस्‌ तमामा हर्ने पाजत भयाकाछन्‌ । ताहाका मानीस्‌ वहुत राम्रा छन्‌ । बहुत्‌गर्मी पनि नाही । बड्दो सुवीस्ता जगा रैछु ।<br /> तेस जगामा वुनेपाटले ५० छाप फौज जमाई सात टोपीका'मुलुक्र मर्दै हसमा गया र्‌ छसिया बादमाहरले बुचेगाटको फौजदेषदा आत हारी आफ्ना महरका फौज-दुनीया भग<br /> श्र सहर घालीगरायान्‌ । सहरमा आगो लगाइ भागदा सहर सै जछेछ । नेसैबीचमा हिउ परेछ र बनेपाटका लसकर .वतमा वस्न नपाई हिउबारिमा प्यान र १० छाप फौजमा तीन छाप फौज बाकी“रह्या्न्‌ । तेसै औसरमा नौ टोपीका वदसाहाको फौज पछि.लाग्दा दैवले माच्याको वपत्मा बुनेपाट्‌ हटी आउदा नौ टोपीको<br /> <br /> [५०]<br /> वाद्साह फौज पछि लाग्याकं थिया । वुनेपाट्‌ आपना प्य रिर्‌संहरनेरो आइपुग्दा आफ्ना सुहरबासी दुनीया सब बनेपाट्भीतगँचित्ति गायो | ब्यां वीत्ति गन्या भन्या आज तीमीलादपुति विर्पक्ष गरी तिम्रा बाँहा फौज-पल्टन मारीदीया र नौ। टोपीका वादसाहा पछि लागी रह्या्टन्‌ । तीनले सहर उजार' गर्न्याछन्‌ 19 तसथ फाटन्‌पुलु भन्याको सहर जंगलभीत्र छ,बस्नालाई दवाँर पनि वढिया छ । ताहा जाइवस । अछ वेहोराकोमदेत्‌ हामी दीउला भन्या र दुनीयाले मनासीव भन्या भनि घुसीभै फाट्नवुलु भन्याको जंगलको सहरमा गयाल्ठन्‌ र ताहाबस्या । तस बीचमा नौ टोपीका वादस'हाले मतो गस्साछन्‌-योकंदाचीत हाम्रो हुन्या छैन्‌ ! क्या अर्थले भन्या जाहाकातीन जमामदि छन्‌ । ग्ररू इनलाई दैवले पनि माच्यो । यकथि ९ वादसाहा लाग्दा सहर भयाको छ । नौ वादसाहाछेमौःयाको मुलुक यक वादसाहाल लिनु पनि हुदैन्‌ । यक वादसाहाजाई दूनीजाले राघन्या पनि छैनन्‌ 1 त्रतसर्थ वुनेटपाटले धपायाको यहि मुलुकको बादसाहा लन्डन्‌बेलयेतृमा छन्‌ । तीनैलाई गादीमा वसाउ । बुनेपाटलाई यन्ावुँव्यापुमा राषी इनलाई घर्चे मैन्हाको लाष सवैञाका हिसावले वर्षेकको १२ लाष सपैजा; दिनु भन्या बीन्ती गरि पुराना वादसाह्ा४ लाई थिति गरि ९ तोपीका वादसाहा बसि अब उप्रान्त आफ्ना--ाफ्ना मुलुक्मा रहनु जुन वादसाहाले अरध्यालो गर्ला उसलाईआठ वादसाहा मीली मार्नु भनि घर्मपत्र अहदनामा गरि<br /> 0010<br /> १[?) २. सर (जीत)? ३. सेण्टहेलेना (?)प्रे 9 पति दोहोरिएको छ्‌ ।<br /> [५१]<br /> “फ्रान्सीसका पुराना बादसाहाछाई गादीमा रापी ।बुनेटपाटके पनिमैरा घुसिले गादी छोड्या भनि हस्ताक्षर छेषी यलात्रु टापुमा,गया । नौ टोपिफा वादसाहाहरू धर्म पत्र छि अ-फ्ना मुडुकमागया । त्यो जगा हेर्न जांछौ की हेर्ने लायकको जगाछ। नौबादसाह.को घर्पत्र भयाको जंगा हो भनि पसिडन्टके नपालकाश्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेवलाई सोध्या र त्यो जगा हेर्नाको मलाईपनि झछ्या छ भंनुभयो र पसिडइन्टका भाई मीनिष्टर साथमालाई रेलगाडामा सार गराया र फाटन्‌ बुछु भन्याका सहर गर्या२ त्यो जंगलभीत्रका सहरमा दर्वार, तलाउ, छाउनी, बगैचा,कील्ला, तुसक सवरको कवायरेत्‌ बुनैपाटले जगामर्दी गर्न्याकोवताया । फरि वगिमा सवारि गराई सारा जंगछ देषाया । अंघिकावादसाहाका क्रेति येक्येकू गरि देवाया । बडो घातिर गन्या । २७कोसका वाटो प्यरिस्‌ सहरमा पुग्या । आउदा-जादा ५४ कोस्‌जमीन्‌ १० घडिमा पुग्याइदिया । वतास्‌भन्दा पनि चाडो हुदोरहेछ ।<br /> सारा मुलुकमा वगैँचा छायाको, मेवाको षेंति दूनिज्रा बहुतगर्न्या ! घारन हुँदोरहेछ । गहछौ बाको पेती गर्दा रह्याछन्‌ ।प्यारिस्‌ सहरभीत्र परसि-बोका केही जात पत्ति मान्‌ माकुब रहेछ ।सहर वाहीर भारि मासु ल्याउदा रह्या्नन्‌ । पानाको, पेतिगर्नाको, बेपार गर्नाको, फौज-पन्टन्‌को अँन जो बांघौयाको छसो थितिम। रह्याकरो छन्‌ । हुलडंगा हुन पाउदैण । दुनीया, फौज,आरादार, वादसाहाको थिति पारमेन्ट कबर्गरवाट हुछ।तीख्रुनीया, फौज वडा षुसिमा रह्याद्नन्‌ । नाच-तमासा गर्छन्‌ । तेस<br /> <br /> [६२]<br /> हु पमा दोलथदार मातीस्‌ हेर रह्याछन्‌ । प्यारिस सहर अहछन्‌ । वढाो-बढा अर्कलमरद मानीस्‌ छन्‌ । सवै कुराकोगर्छन्‌ । बडा-वडा हीकमति काम गर्छन्‌ । पृधीवीमाहीकमतलाई सबैका गुरु रह्योछन्‌ । दर्वार पत्ति १०१२ जगामाबन्यांका छन्‌ । फोज-पल्टम्‌ पति फोरी सर्वत्र जगामा राज्याक<br /> <br /> === मर्साई===<br /> <br /> प्यारिस्‌ सहरदेी ७ कोसमा वासिल भन्याकी जगा रहुछु।ताहा फ्रान्सीसका वादसाह'हरू १५ सय वषेदेषी बढका वादमाहाटिदर्वार वनाउन लाग्पाको अझ बंदैछ ! त्यो दर्वार कस्तो छ भन्या१ कोसको गीर्दा भयाको । चारतर्फ वडा-बडा बगंचा-तलाउ ।ताहादेषी बाहीर चारंतर्फ बन पाल्याको मैदान जगा । बीचमासानु सहर नेपालका पाटन सहर जत्रो । चारौतर्फ सडक्‌ चौडायाका छन्‌ । फुलवारि मेवाले पुर्ण अ्याक्रो मानु इ द्वासन जस्तो ।ताहा &quot;क छाउनी-कील्ला दुइ हजार सिपाहि बस्याका छन ।मालीकमा यक कर्णेल भयाको सानु छ । तेस जगामा वादसाद्वारेनेपालका श्री प्राइम्‌ मिनीष्टर साह्रेबलाई त्यो दर्वार देषाइल्याभनि आफ्ना भःड साथ छाई पठाइदीया २ रेलगाडामा स.वारि भैयक घडिमा पुग्या र ताहा वडा साहेब आइ वडा पातीरगया । दर्वारका ताला-खुचि लि वंठक, चोटा, कोठा कौसी,अटाली, नाचघर, पुजाकोठा, ढुकुटी, भडार ज्यावद दबार । तेस्ताराम्ना दर्वार पृथीवीका पीथमरमा छैन भरणी वडा-वडा मुसाफेरऔलीयाछे वयान गरियाको छ । ज्याचद चोटा, कोठा, बैंठकसुनका मोलंबाले चित्रकार भरियाको छ । तसवीर, झाडवतिका,<br /> <br /> [३३]<br /> हीसावे छैन्‌ । तेस दरवार भरमा चोता कोठा गरि दुइ समे पचास्‌२५७ रह्याछन्‌ ! ज्यावद कोठा-बैठकमा अघीका दादसाहाकछनेलडाइ गत्यांको वडा-बडा भारथ तसवीर लेषीयाका छन्‌ । बुनेपाटले ७ टेपीका बादसाहा मारी आफ्ना भाईलाई बादसाहाथाप्याको, आफुले रशमुमीमा गै जमामदि गन्याको, आफुले बाद-साही गया, बादसाहाकी छोरी आफुले बीवाहा ग्याको, पाचेछाप फौज ली मुलुक्‌-मुठुकमा गै दिगदीजय गच्याको वीलकुछतसवीरमा फौज-पल्टन्‌ सर्दारहरू गढि-कील्लो, मुलुक्‌-मुलुककानक्स” लेषीयाका माहाभारथ देपदा ताहाको वयान्‌ गरिसक्री न्दैन्‌ ॥<br /> प्रक दिन प्मारिसक्न बादसाहाले गोर्षाको श्री प्राइम मितीष्टरसाट्ेवलाई तपाजीको कोही भनुको इछा छ भनुह,वस्‌ भन्याछन्‌र छाप कौजको परेट हे भनि मजि भयो र फ्रान्सीसक! बाद-साहाले नैप रका प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेबलाइ वर्स्या भन्या छाउ-नीमा लाप फौजको परेट देषाउछा भन्प; र सब भारादारहरूरेबादसहासित बीन्ती ग्यहन्‌-आहा रप बयालछीत्‌' भन्याकोजंगा छ । लाप फौज जमा भया फौजले जो आट्यो सो हुछातसरथ छाष फौज ज्मा गर्ने हवन भनि प्राइम्‌ मीनीष्टर कम्या-घडर-इन-बिफ्‌ पारमैन्ट कौसलका भारादारहेछ्ले वीन्ति गन्याछन्‌ र छौ भन्याछन्‌ । उसोभय[ ५० हजारको परेद देपाया ।सलामी गराया । कवायेद्‌ देषाया । त्यो परेट्‌ हेन भनि प्यारिससहरका लाषौ वगीका सवार भै वडा-वडा साटेव, छेडी साहेव-आयाका थिया । सले नेपाबैलका श्री प्राइम मीनी र साहेवलाईसलाम गग्य । ताहाका भारादार, कौसलिया, बुढा-पुरानाहरूका:१ रिपन्तिक (7)<br /> <br /> र्‌0र<br /> [५४]<br /> [०७ कुरा हुदा नेपालका श्री प्राइम्‌ मीनीएर साहब कडाछुमेददार रह्याछन्‌ । वया अर्थले भन्चा वेयनालाई घुव सुप पनिमपाब्रैसको जारपार' पनि, अकर्लवंद, ढीलका सुरा, हिड्दा- वसदकुरा गर्दा चैँटोक्‌ पति । संवै काम-कार्षाना मैले देषन्‌ सबनु जान्‌- पदछ सन्सो होसीयार्‌ । मतासीचमा धन षर्चे गर्ने गाह्लो नमान्या ।1 संबैलाई- बिन्याः हु कुनैसित लीन्या होइन मैन्या सेषी पनि भयाका ।&quot;इन्का“संब कारषानाको लक्षण देषदा र इनने वोल्याको घोरपुग्छ भनि सुदा हेराई, बालाई, हीडाई, हसाईको लक्षण देफदा१1 अघि हाम्रा वादसाहको स्वभाव इनुमा रहेछु, इ ता बडा आडमी-हुन्याछन्‌ भनि कर्चहरिमा कुरा भयाछ्न्‌ ) श्री प्राइम्‌ मीनीषरम्साहेवले यो सफर गर्दा जगा-जग/का बडा म.नीसले वयान_गर्देछन्‌ ।<br /> <br /> ===पेरिसबाट- बम्बई===<br /> <br /> ताहा प्यारिस्‌ सहरमा ४० दीन मुकाम्‌ गरि खादसाहासीतदा भै रेलगादामा सवार भै मार्स्या घोट्मा ८० दीनमा पूग्नु-भयो र तेस्‌ घाटमा अंग्रेज वादसाहाबाद्‌ सवारीको जाहाजतयार गरि साप्य्राको रहेछ । तेसै जाहाजमा स.बेर भै अन्डरराईगरि बर्बेतर्फ सवारि भयो । बीच समुद्रमा काहि-काही मान(पाहाड देषीन्या । यक पाह : गंघकका रहेछ । त्यो पाहाड जलनकाग्याको थियो । हीन्दुःयाजको तजीक्‌ हुनाले चराहरू पनि देपीनठाँग्या । माछाहरू जात-ज (तका देषिंछ्न्‌ ! मोतीका कोनाराँहरूबनि देपीनलाग्या । केही रमाईलो भयो । विद्यान प्रहरमा वंगै-उत्रन्या घाटमा सपरिको जहाज पुग्यो र ताहा तोपको सलामी<br /> <br /> [५५]<br /> ; &quot;भयो । हीन्दुस्थान मानीस देषदा आफ्ना घरका परिवा सितःभैटर<br /> (भया जस्तो लाग्या । वडो षुसीनामा भयो । चवंमा आठ दिन्‌मुकाम गरि श्री द्वारिकानाथको द्सत गर्न फेरी घुवाकस जाहा-,जमा स,वार भै समुद्रको रस्ता पालनुभयो । ठाकुरको दसन भयो ॥ताहाका ज्यावद पंनाहरूलाइ दक्षिणा दी नुभयो । ठाकुरीका पुरिमा'।नीते पुजालाई ४ हजार रुपैन्ञा अडका राषीवक्सनु भयो । ताहादेषी तीन दीन्‌ बंवेतर्फ फिनु भयो ।<br /> <br /> ===रामनाथ-वर्शन===<br /> <br /> फेरि रामनाधको दसंन्‌ गर्ने जानाको मदत्‌ अंग्रेज जहाजि<br /> कपतानूसित गर्दा कलबु टापुबाट्‌, गया ७५ दिनमा पुगिछन्‌, तरताहा वडो भ.वरि छ । भ.वरि काट्न वडो कठीन छ भनि अंग्रे जलेबीन्ती गर्दा थी प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेववाट्‌ मालुम भये म तेहीअ.बरीको बाटो जाउ भनि मर्जीभयी र, तेही भवरिको वाटोस.वारी भयो । भ.वरिमा पुग्दा बह तोफान्‌ पनि आयो । लहरीठेजहाज चढाउ-उतार गर्दा त्यो जाहाजमा वस्न्या जहाजी अंग्रेजकपतान्‌, जाहाजी मुसाहेब अरू कसैको सिर ठाडो राषनःकोततागतु रहेन । जाहाजी अंग्रेज कपतान्‌ भन्या साह्मै हडवडाउन्नलाग्यो । आपस्मा हडबडाउन लाग्या । काजी डीह्लीसीह वस्न्यात्‌“पनि साह्कैँ हडवडाया । श्री मीनिश्र साह्रेव भन्या कति पनिड्डबड, गनु भयेन्‌ । वहाका प्रधपले लहरि काटी ३ दोनको बाटयेक दोनमा कछबु टापुमा पुगीयो । त्यो भ.वरि कस्तो रहेछ भन्याअधोका औलीया सीकदर वादसाहाले तेस बाटो लंका टापु जादातेहि भ.बरिमा पाछन्‌ र पार तार्न नसकि फर्कनु परेछ र यक<br /> [५६]<br /> । नीसाना राष्याछन्‌ । येक सीलोक्‌ नीसानामा छेषी राष्याको थीयो ।<br /> : बुङ्गा सीलोक सन्या जन-समृद्र हरी लहुनक। दरियाना भुजा पडी ।<br /> ! कु मतिजाव 9 १ ॥ भन्या तक्मा सीकदर वादसाहोलेराषी फर्की आयाको समुद्र हो भंछन्‌ 1, अव यो कुरो लाठ साहसीत जाहेर गर्नु पछै । जाहेर नगन्या मेराउप्र बडो षप्गि हुन्या-छन्‌ भनि जाहाजी कपतान्‌ साह्मै दरायाको थीयो ।<br /> &quot;जसै सुय्यै उदय अया कलबु तापुमा, पुगीयो, र ताहा गोरापल्टन्‌, काला पल्टनु, लाठ साहैव,, वडो सहर छाउनी गरि बस्याकाछन्‌ । ताहा लाठ साहेबसीत भैट मुर्लाकात भयो । तोपको सलामीदिया । छैतको सलामी: भंयो । बाटाको राफीयत्‌ पुछ्या । सवबिस्तार गरिवक््सनुभयो । बडो षातीर गः्या । ताहापछि जाहाजीकपतालूले समुद्रको भ.वरीको कुरा जाहेर गन्या र छाठ साह्रवरिसाया । क्यानभन्या नेपालका श्री प्राइम्‌ मीनीष्टरलाइ समुद्रकोरस्ताको मालुमू थियेन । तैले त्यो ब.टोको षव्र कहीस र वडामानीसले अनौठो कुरो सुन्यापछि उही कुराको सौँष हुछ । तेछबेमुनासीवको रस्ता लगीस्‌ । केही बोत,वल पग्याको भया गोर्षीमहाराजसित दोस्तम। षलवल पर्न्या थियो । हामीलाई अपजस्‌पनि पर्न्याथीयो भनि अपसोच गरि रीसाया । फेरि अर्का जहाजषटाया । समुद्रको कीनाराको बाटो गरि रामनाथको दरसन्‌ गराईल्याउ मनि षटाया । वडा सुवीस्तास।त रामनाथ पु्याई दीया ।ताहा हेरा असल हृवेली ज्याफ्त यार गरी राञ्याक्ो रहेछ।थोर वेर वीश्राम गरि दसंन गर्ने पाउ लाग्नु भयो । इश्वरको दसन्‌गर्नुभयो। भारी पुजा गरिवकसनु भयी ।. सबै पंडादरूलाई दक्षिणा बक्सनुभयो। सव पंडाहरू घुसिमया ।दीत्यं पुजाल,इ ४५ हजर रुपैक्ञा अडका राषीवक्सनुमयो ।<br /> [४७]<br /> ताहाक ज्यावद तिर्थमो स्तान गरि पीन्ड दान गरिबक्ग्रनुभयो ।ताहा यक दीन्‌ सक्काम गरि बगीका डाकेमा सवारी भयो ।<br /> <br /> ===बनारसमा विवाह===<br /> <br /> ताहादेषी १२ दीनमा कलकत्ता पुनुभयो । ताहबाट्‌ छाडसाहेबसीत मेट-मुलावात गरि ताहा १० दीन मुकाम्‌ गरिचाहीन्या चीज-वस्तु अर्बी वोडा दसब्रार परिद गरि मीजानाकाडाकृमा बनारस सहरतर्फ श्वी मीनीष्टर साहेवको सबारी भपो।बनारस सहरमा कुटुक मह्वाराजकी मैजा बीवाह्‌ गरि थ्री प्राइम्‌मीनीषटर साहेबको सबारी नेपालतर्फ भगो॥ ॥ ॥<br /> १८१२००००००१००३८१ समाप्त ट्टै2£००१७०७१००० नद<br /> हि ताजणाभिजाणाणाकणाणपशुबलि _ पजुधति घाणाकानाक</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A4_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&diff=45 2024-06-09T08:34:28Z

<p>Prakash: </p> <hr /> <div>Source book: https://nepalikitab.org/kamal-mani-dixit-jungbahadur-ko-belyat-yatra/<br /> ==पुस्तक परिचय==<br /> जंगबहादुरको बेलायत यात्रा<br /> प्रकाशकः मदन पुरस्कार पुस्तकालय नेपाल। <br /> <br /> जंगबहादुरकोबेलाइत यात्री<br /> संपादन र भूमिका : कमल दीक्षित<br /> <br /> प्रकाशक-मदन पुरस्कार पुस्तकोलय,<br /> श्रोदरबार पुनचोक,<br /> नेपाल<br /> २०१४<br /> <br /> मुद्रकः--पशु्पति छापाखाना <br /> फ्रसिकेव, काठमाडौं |<br /> <br /> सर्वाधिकार सुरक्षित<br /> <br /> पिपहिलो पटक१०० थान मात्र <br /> मोल १।२०<br /> <br /> == ‍‍भूमिका ==<br /> नेपाली भाषामा श्रमण वृत्तान्त लेखिएकै थिएन भन्ने घारणाख्राई त चिरञ्जीवी पौड्यालको “आफ्नु कथा छे काटिदिसकेकोछ) तर समुद्रपरिको बयान पनि हाम्रो भाषामा लेखिएको छ भन्नेहामीलाई थाहा थिएन । ऐले, सय वर्षे अघिको युरोपको बर्णनपढ्न पाउँदा यस विषयमा हामी ञअ&amp;्‌ भारतीय अभ -षाहरूभन्दापत्ति अघि रहेछौं भन्ने छाग्दछ ।प्राइम मिनिष्टर जङ्गबहादुर राजदूतको हैसियतले महाराजा-घिराज,मुरेन्द्रको खलितापत्र लिएर भिबटोरिया महारानीलाईभेट्न, बेशाइत गएका, थिए भन्नेसम्म सवैलाई बाहाछ । यो० किताबले जङ्गबहादुरको बेलाइउ मात्राको मुख्य उद्देश्य के थियो“अन्त देखाउछ । उनी बेलाइत जाको कारण आफ्नै आँखालेहेरी अँग्रे जहरुको बलको बतता पाउनु थियो । महत्वाकांक्षी जङ्ग-बहाँबुरल्ई अँग्रेजहरू घरम,कमजोर देखिए, उनीहरुसँग टक्करलिई सुगौली-संघि काटेर राज्य बढाउने हौसला थियो होला ।बेलाउत गई हेर्दा अंग्रेजहरुको णक्ति: र बल ठलो देखे उनीहरुसँगलड्ने विचार छाडी मित्रता गर्ने उनको लश्य थियो भन्ने बुभिन्छ।छरने कुरा जे भए प्नि, अँग्रे जहरुको बल पर'क्रम वारे उनीहरुलेनै भनेका र छापेका कुराले मात्र चित्त नबुझी आफैँ गई जाँचन्रफ गर्ने उनको ध्येय थियो भन्ने कुरा यो किताबको पहिल्यै पेजबाटस्पष्ट हुन्छ । लेल्लेको छु: &quot;आजतक हिन्दुस्थानका मानिस्‌लन्डन्‌ बेलायत्‌ पुगी आयाको कोहि छैनन्‌, इन्का मुष जर्मान्‌अक्वारको वेहोरा सुन्दा सारा हिन्दूस्थान्‌का राज: नवाव पात्‌-साहाकी मुलुक लिदा पनि अँग्रे ज्को 'वस्थान अंग्रे जका वादसा-हाक। बलपराक्रम्‌ तहकित्‌ गरि चिन्ह हिन्दूयान्‌, मध्येस, पहाड,भोर, चीन कमैले सकेनन्‌ । अव श्री भगवानको कृपा भया चार घामपनि गरुला हिन्द्रस्थान्‌ वेलायत्‌ ११ तापूका पातसाहाहरूका बेहोराकार्षाना क्यारहेछ बुझुला । वेहोरा बुझी दोस्ती पनि गरुँला” यसक्रिसिमशँग, पूर्वी देशका शासकहरू कसैले विचार नगरेका दिशा-तिर जङ्गबहादुरले कूटनीतिक पाइलो, चालेका रहेछन्‌ भन्नेबुझिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपालको निमित्त यो तानु गौखकोकुरा होइन ।<br /> <br /> जङ्गबहादुरको राजकाजी जेहेनकोभन्दा पनि उनको व्यक्ति-त्वको, रहनसहन र चालचलनको बारेमा धेरेँ कुरा हामीलाई योकितावले बताउँ दछ र साधारण इतिहासका पुस्तकमा पाइनेभन्दाभिन्नै किसिमका तर घेर महत्वपूर्ण कुराहरू जङ्गबहादुरकोविषयमा हामीलाई थाहा हुन्छ।<br /> बेलाइत जाँदा जहाजमा भएका अँग्रेजहनले जङ्गबहादुरकोधारेमा गरेको कुराको जुन उल्लेख यो किताबमा भएको छ( पेज ८ ) त्यो र ध्यारिसक्रो राजनी तिक क्षेत्र-कौसलमा उनलाई&quot;हाम्रा अघिका वादसाहा” ( नेपालीयन ? ) सँग दाजेर गरिएको त रिफबाट ( पेज ५४ ] उनको: व्यक्तित्व कस्तो, रहेछ भन्ने बुझ्नइतिहासकारहरुलाई मदेद हुनेछ ।<br /> <br /> ब्रेलाइतमा जङ्गबहादुरले त्यहाँको सामाजिक संसारमाएक किसिमको भेचालो नै ल्याइदिएका थिए; उनको चालढाल,रहनसंहनले उनी बेलाइतबासीका साह्रै प्यारा भएका थिए भन्नेकुरा त 5.र इतिहासका पुस्तकबाट पनि देखिन्छ, तर बेलौइतबसुन्जेलका तीन महिनासम्म जुन स्वागत जङ्गबहादुरले पाएत्यसको निरालः बन यस कितबिमा छ । यो किताबबाट अरूकुराभन्दा पनि बेलयातका आइमाईहरुको समाजमा त जङ्गबहादुरकमदेवनै ठहरिएका रहेछन्‌ भने जस्तो बुझिन्छ । स्वास्नीमानिसहरू उनीमाथि त्यसै आसक हुन्थे ( पेज ३७ ) जङ्गबहादुरउनीहखपष्दि कत्तिको आर्कषित भएका थिए त्यो यो किताबबाटखुल्दन । तर “बरू नआयाको भया हुन्थ्यो, अब जान्छौं भन्दाहामीलाई मुटुमा तीर हानेको जस्तो छाग्छ” ( पेज ३७) भन्नेमायाठु रमशीप्रति उचित भाव व्यक्त गर्ने शिष्टाचार जान्नेजङ्गबहादुर अवइरै चुकेन होलान्‌ । यता, यसरी आसक हुनेहरुमाठूलै ओइदाका आइमाई थिएक्ति भन्ने शङ्का लाग्दछ । किनभने,तल्ला खालका स्वास्तीमानिसले उनौसँग त्यसरी बोल्ने साहसगरेकै भएउनि त्यस कुरालाई यति महत्व दिएर अवश्य वर्णनगरिदैन थियोहोला ।<br /> यस किताबको महत्व खालि जङ्गबहादुरको व्यक्तित्वकोबारेमा मात्र छैन । बेलाइत-बृटेनको पालियामेण्टको जो वर्णनयहाँ गरिएको छ, त्यसबाट बेलाइत गएको यो प्रतिनिधिमण्डल<br /> <br /> <br /> (जसमा जङ्गबह। दुर पनि शामेल छन्‌, निश्चय ) कतिको प्रभावितभएको थियो भन्ने बुझ्न सकिन्छ । हुकुमी शासनंकी एकोहोरोराजकाज मात्र देखेका नेपालीहरुले त्यहाँको संसदीय ' प्रणालीदेख्दा एकदम आवाक्‌ भएकी रहेछन्‌ भन्ने यसको: अक्षर-अक्षेरमादेखिन्छ । जस्तो कि राजाको शाक्त सीमित भएको कुरामाआश्चर्य मानेर लेब्नेको छः “आफ्ना दर्वीरको दौलथ, म. राजाहुँ, मेरै घन हो भनी वादसाहा पनि आफुखुशी गर्न पाउदैनन्‌&quot;( पेज २३ ) राजाका शक्ति 'छाँ।टएको त नेपालीहरुले त्यसै बखतदेखिसकेका थिए, त्यसमा ठूलो कुरो केही भएन; तर प्रागमितिष्टर त सर्बेसर्वा हुनुपर्ने, सो पनि छैन भन्ने कुरा दर्शाडदछेखेको छः “मेरो दर्जा ठुलो छ भनि प्राइम मिनिए्टले अतरीत्‌गन्या पारमेष्ट कौसलबाट सजाय हुन्छु&quot; ' ( पेज २१ ) प्राइममिनिष्टरको अधिनायकादमा चलेका नेपालीहरुलाई त यस कुराछेआँखै खोलिदिएको थियो होला । जङ्गबहादुरले पति यो हृदयंगमगरेको हुनुपर्छ । किनभनै त्यसपछि नेपाल फर्केर आएपटिकोजङ्गबहादुरको शासन प्रणाली केही मात्रामो कंम आतंकवादीभएको, थियो भन्ने इतिंहासकारहरुछै मानेको कुरा हो । त्यो यहीसबै कुराका प्रभाव. परी भएको हुनुपर्छ ।<br /> पा्लियामेण्टबाट यिनीहरू कत्तिको प्रभाबित भएका थिएभन्ने कुसलाई यो कित बमा पाखियामेण्टको कति लामो वर्णतगरिएकोछ त्यसँबाट पनि अनुमान गर्ने सकिन्छ । यो क्ितात्रमात्यति बिस्तारसाथ अछ कुनै कुराको पनि ब्यान गरिएको छैन ।सर, पाखियामेण्टको तारीफ गर्दा, एक दुइ कुरा विशेष नदुभिद्वनलेखेको जस्तो लाग्छ। लो कुरा त के भने बे्ाड्रतको पालिपा-<br /> छु भन्ने गलत्त धारणा“क्तिब&quot; मा यस्तो लेखेकोछ,<br /> रोक म। भनेको छ । बेजाइतको चनकुनै लिखित संविधान छैन, त्यस' हुँदा त्य “किताव भनेको केहोला जप्तो लाख्छ । तर त्यसै निठजिशामा एक ठाउँमा१ जिज्यूक्यत” या जीजस क्राइट्ट_ 4 पेअ ८७ |को नाम परेकोलेदुइ कुरा मिलाए: “ भन बपक्टलाई नै होकिभन्न अड्कल । त्यसो झाएमा प्जद्ढ् माभ्एको भविच्यवाणी कुन चाहि किताबको होन्टा खुल्दैन ।<br /> कम एक ठाउँमा पालियामेण्टलाई &quot;दिइएको छ। यसरी: “यो पाग्लमील्ट कचहघर्मेसासत्र, नीतिर्सासत्र, बुढाको चल;जैन हो&quot; ( पेज २१ ) । हुन न यो कृ्ठमजस्तो देखिन्छ । किनकि एउटा संस्थालाई कर्सेलेऐन या कितिग्ब कसरी वगाउला ।<br /> भन्ने संज्ञा,। कस्तो हो भन्यासिक्री दनायाको पालियामेण्टको बारेको यस्तै एक दुइ गलत धारणा बाहेकैअरू कुरामा त यो किताव छेल्ने मानिसको ठेखाइमा सूक्ष्म:निरीक्षणका अनेक नमूना पाइन्द्न्‌ । जस्तो फ्रान्स पुगेपछिको .एउटा वाक्य छ '“पृथ्वीको। पीठमा कालिगढ अकखबन्द फान्सीसको.बराबर कौन मुलुवमा छैनन्‌ ( पंज ४६ ) । सय बर्षे अघि बैज्ञा-निक र कलात्मक विषयमा सबैमा चढे बढेको मुलुक फ्रान्स नैथिग्रो, हो,, तर एक फेर) नजर घुमाउँ दैम। भन्न शक्ति कुरा योहोइच--सरृक्षम टृष्टि चाहिन्छ । जस्तो लङ्ख।) टापूको बसान गर्दा,व्यहाँको इतिहासको आफूले बुझेसम्मको कुरा संक्षिउ रूपमा पेश गरिएको छ । त्यस्तै जहाज बनाउने ठाउ ( ।पंगला ? ) कोबयान गर्दा एउटा ठूलो जहाज बनाउन लाग्ने समय र ज्यामीकोहिसाब: इत्योदिको पति, उल्लेख भएको छ । अरुमा, लण्डनसहरको वर्णन, बेलाइत र फान्सका बिभिन्न क्यासलहरुको वयान,विम्वाका पार्टीको वर्णन दत्यादिमा चाख राग्दा उल्छख छन्‌ ।त्यो सबैलाई यो कितावका छेरुक वरपरका, कुरामा पनि निकैचाख राख्दा रहेछन्‌ भन्ने देखिन्छ ।<br /> <br /> , यी लेखक रसिक पनि रहेछन्‌ । आइमाईको बयान गर्नु पर्दासबै ठाउँमा यिनीले मन फुक्राएर गरेका छन्‌ । मेडिटरेनियनसुन्दरी--माल्टाका रमणीहरू देखेदेखि यिनले गोरा छाला भएकासीमहेछ देरुनथाले । त्यसपछि, यिनी उनीहरुको चन्द्रबिम्ब जस्तोमुख, कमलपत्र जस्ता आँखा र तेलका घारा जस्तो ( लाम्चीलो ?)नाकको बयान गर्दा कैले अघाउँ देनन्‌ । बेलाइत पुगेपछि कन्‌«जो देछ्यो राम्रो, ज्या देख्यो राम्न” हुँदा इन्द्वासन या स्बग नैयहीहो कि जस्तो लागेको कुरा अति रसीलोसँग बयान गरेका:छन्‌ । सुन्दरीहरुकी यस्तो वर्णनबाट, यो किताबका लेलकलाईसंस्कृत साहित्यको ज्ञान रहेछ भन्ने लाग्दछ । यिनले जङ्गबहादुरका,/तीन भाइ अँग्रे जका सभामा जाँदा जरासन्धका समामा कृष्णअजुँ न्‌ भीससेन गए जस्तै देखियो पनि भनेका छन्‌ ( पेज २२ )त्यसबाट र बीच-बीचमा यिनले दिएका पुराणका अरू उपमाहरुबाट यिनको संस्कृततर्फ राम्रो दखरू रहेछ भन्ने कुराको पुष्टिहुन्छ ।<br /> <br /> सी लेखक वकालछती पनि गर्ने जन्ने चलाखहेछन्‌ भन्ने कुरा पिनको ठेखाइको एक खासारं मामूली ढङ्गबाट निकै महत्वपूर्ण रि<br /> पूर्ण कुरा&quot;कुरा भनेको हौ कि होइन जस्तो परिदिनु सार ट्छौ पारखीकोकाम हो | त्यो यिनले गरेकाछन्‌ । बेलाइत गएका प्रतिन्तिधिमण्डललेआइमाईको बिषयमा आफूलाई अलि छाडा छाड्का थिए भन्नखोजेर, अनि त्यस कुरामा उनीहरुको विशेष दोष पनि थिएन“भन्ने कुरालाई उतले एउटा मात्र वाक्य लेखेर सिध्याएका छन्‌ ।म्बेलाइतका ठूला घरानाका आइमाईहरुको वर्णन गरेपछि उनलेलेखेका छन्‌ &quot;तीनको छूप देषी र जोभन, भारी गहना-पोसाक,तिनका, सफाइ, मुषको श्री, देषदा दसै इद्रिय जिती रहन्यो सुकदेव-स्वामीलाई पनि मोह गराउन्या, अति सुरी, अति चंचली, तील्का&quot;रूपको वर्णेन गर्ने ।सकीदैन” ( पेज २१ ) । दश इन्द्रिय जित्नेव्युकदेवजी त सस्तो ठाउँमा पुगेका भए आद्रमाईमा लट्ट हुन्थे“भने बेलाइत पुगेका प्रतिनिधि-मण्डलका अर्घीहरुलाई के भन्न“भग्न खोजेको जस्तै छ, लेखकले ! त्यसमा अझ तरुनी मीमहेरुसँग-जङ्गबहादुरले भेटेको कुराको सिलसिलामा छेखिएको हुँदा योप्याक्य अरू अर्थ पूर्ण लाग्दछ ।<br /> यो किताब पढ्दा मनमा उठ्ने भाषहरुमा सबभन्दा टडकाराएउटा छ, त्यो के भने यसमा वर्णेत गरिएका सबै कुरा नेपालीआँखा हेरर नेपाली ( सय वर्ष अघिको नेपाली समाज ) को&quot;निमित्त बयान गरिएका छन्‌ । नेपालमो नभएका) नदेखेका चीज-बीज देख्दा साँचै नै अचम्म लागेको कुरा नलुकाई स्पष्ट लेखेको छ। नेपालीहरुले कँल्यै नदेखेको चीज, रेल, देल्दा त्यसको करामत देख्दा जुन भाव त्यहाँ गएका नेपालीहरुको मनमा एकदमनिस्क्यो त्यसलाई त्यही छपमा कागजमा उतारेको छ: “४० कोसबाटो रेलगाडाम। चडी जाँदा ५ घडीमा पुग्याछन्‌&quot; ( पेज १४) 1टूछा-ठूल। पयाबटरी, मिल, मेसिनरी नदेखेका नेपाली;फ्याक्टरीहरुमा राम्नरी काम भएको देख्दा भने होलान्‌ :काम गर्दा राम्रो पनि, बलियो ननि, चाँडो पनि हुँदो रहेछ&quot;,त्यही कुरा केही तल माथि नपारी यहाँ लेखिएको छ ( पेज ३५ )।यो सबै भन्नाको मतलब के हो भने--यो किनाब लेख्ने म।निसबोबर्णनको सत्यता र इमान्दारी तारीक लायकको छ।<br /> <br /> नपालीहरुको छागि लेखिएको यो किताब ( यो किन छुहालेन, विचार गन कुरा छ ) मा बुझ्दै नदुभिनेनाम दिएर चीजबीजको बगान गरिएको भए उति काम लाग्नेथिएन । यो कुरा लेखकले राम्ररी बुझेका थिए । कोड्ला नबनेनेपालीछे “पत्थरको गोल” र त्यस्तै “टाइल”&quot; नबुझ्नेछे “पत्थरकोभिङ्गटी ' अवश्य बुझ्दथ्यो । लण्डनको कर्पोरेसनको तारीफ रसरसफाइको बेली विस्तार गरेर त्यो बेलाका नेपाडी जनतालाईबिशेष चाख लाग्ने थिएन होला, तर सल्ठी र नाल ले बेरिएकोकाठमाडौं खाल्डाका नागरिकले लण्डन सहरमा &quot;नाल देख्नु कहींछैन-। हिलो धुलो नर्क कसिङ्गर देख्नु केही छैन&quot; ( पेज १६]भनेको सुन्दा पक्कै प्रभावित हुँदा हुन्‌ । फेरि, वेलाइतमाविज्ञानको खुब प्रगति भएकोछ, सबै काम विज्ञानको मददबाट;हुन्छ भन्नुको . साटो,-“कमार| कमारीको चलन भएको नेपालमा आगो पानी बतास अँग्ने जल कमारो तुल्च'एको छ ' (पेज१७)भन्नु बढ्ता अर्थपूर्ण हुन्छ । त्यस्तै पालियामेण्टलाई “कौसछ&quot;“कचहरी भनी बयान गर्दा नेपाडीले केही न केही जरुर बुझ्थेहोलान्‌ । बेलाइतको राजकाजमा रती दुनियाँलाई पीर पिराउकेही हँदैन) त्यहाँ “कोतपर्व&quot; सधैं मज्रिर्ँदैन भनेर लामोव्याख्या गर्नाको सारो रामराज्यको सपना देख्ने नेपाठीहहुलाई“रामराज्य तेही मुलुकमा रहेछ” ( पेज १९ ) भनेर गागरमासाएर अटाइदिने लेखकको कलमको जति तारिफ गरे पनि हुन्छ ।<br /> <br /> नेपाली आँखाले हर्दा हुर्दै एक दुइ ठाउँमा भने छे:अँग्रेजी रिवाज नवमी भद्दा भूल गरेका देखिन्छ ! पर- पुरुषसँगवोल्नै नहुने नेपाली जननाको वानी परे छेवकलाई मीमहरुलेआई अफूहरुसँग बोलेको, मीठा कुख गरेको देख्दाहो न हो विनीहरू आफूहरू माथि असक परेन्‌ भवी गने झैछाग्छ । पेजर१ मा बयानमायस्तै भूल परेको जस्तो देखिन्छ । ले; “भारी गहना-बोसाक लायाका भारादारका स्वास्नी, छोरो, बृहारी सबैआउँछन्‌, श्री मिनिष्टर साहेबलाई हात्त समाति गुडमानी सलामगर्छन्‌ । सारा आंग सिर झुक्काइ बोच्छन्‌ । लोगून्याहरू बरपरलागि,बस्थ्या; स्बास्तीहरू अघिसरी षयर मिजास पुछ्न्या, गहेनाकपडा हेरी बडो षातिर गरि वोल्न्या । लौद डुक साहेनानहेरू प्निआफ्ना छोरी बुहारी राम्रा-राश्रा तस्खी-तरुणी अघि राषि इनलाई तपाइले प्रसन्द गःयौ कि गरेनौ भनि श्री सिनिष्टर साहेवलाईसोध्न्यी । दाहिन्या दाउ अघि पछि राषि दिस्या । यो लेखाइबाद<br /> <br /> &quot; पचि अझ सुब्बा सिद्धिमानमाथि नै बढ्ता श<br /> <br /> लाई नजर चढाउन ल्याएको जस्तो देहोईन:।, त्यसवाट यस. विषयमा लेखकस्प्रष्टे थाहा हुन्छ । तर माथि भनि सकिएको छल:<br /> कुरा नेपाली आँखाले हेरेर नेपाली मनले !। उनकोदोष छैन, सय वर्ष अजिको नेप ली समाजमा हुनेको जो सुकैलेअंग्रेजहरूको त्यो रिवाज देख्दा भट्ट त्यस्छँ ठाम्द्रा हुन्‌ । त्यसले,<br /> कुराको प्रामाणिकतमाभन्दा आफूले जै देख्यो, झ्ाफूलाई जस्तो&quot;लाग्यो त्यही काग्रजमा उततारी दिने बी लेक्खक्रको इमान्दारीतर्फ:हामीछे वदता ध्यान दिनुपर्छ । त्यो इमान्द,री तारीफ छायकको<br /> विय<br /> अफसोसका कुरा छ-्यस्ता लेखकको नाग हामीलाई थाहाछैन । यो यात्राको बगान लेह्ने को हो त्यो लेखिएको छैन ।अडकल मत्र काट्न सक्न्छि । त्म्रो.के भने यो छेख्ने मानिसनिश्चय पति सबारीसाथ बेलाइत भएको ब्यक्ति हो । बेलोइतगएकागज्ये पचि अँग्रेजी पढेका : ( पहिला नेपाली ? ) ठेपटेनलाँलख्िहँ खत्री र जङ्गबहादुरका विश्वेष जिइवांसपात्र भएका(“भक्त भानुभक्त नाटक्रमा आउने ) सुब्त्रा सिद्धिमाने राज:भण्डारी, यी बुझ जनामा बेसी अनुमान लगाउन सकिन्छ । त्यसमा<br /> त्यसका दुइ कारण छन्‌ । एक त लेख्नेतफेका सिद्धिमानलाई नै लगाद्वनु बढ्ता संभाव्य कुरा हो रमह्वाराजले आडर नदिईकन त्यस जमानामा कसले आफुखुशी<br /> [ई) _<br /> महाराजको सवारीको वर्णत लेल्न कलम समाय्रो होला भन्नमिल्दैन । दोल्रो कुरा, अँसेजी पढेनालेभन्दा संस्कृत पढेकाले नैकपछपत्र जज अखर द्व्वादि भनी आइ्णाई हो हारीफ गर्नेसक्तद्वन्‌ । फेरि अंग्रेजी पढेकः ले<br /> छे बण्टा र फ्निट नभनी प्रहर रधडी भन्देनथे हो त्यस ज हेक, कुतै पनि अंग्रेजी पढेकोमानिसले लप्डनबाट ५०० कोस. गाको उल्लेखगरी ३ ] अथवा लण्डन ई २०० कोस्‌,( ४०० माइछ ) छ भनी आएनो भूयी (पेज ष४)देखाउ दैन थियोहोला ।<br /> लेखक; जो भएपनि; यो पुस्तक लेखकको आफ्नै हस्ताक्षरमाहान्नो सामू आएको छैन । यो किदाप मूलकापीबाट कैले सारेकोहो भत्रे स्पट छ । पेज १५ म; र ५० मा अलरस: दोहरिएकापंक्तिउह नै गसशाई प्रम श ह्न्‌ । गो सान काम लेखक आफैंले<br /> गरेहोला १. किनभने, पससद “टर “त” ये&quot;शशुद्धि बाह्देक अरू धेरै छपजहरू पनि सःर्नाीको गलतीले गर्दीनबुभिने बएक छन्‌ । देजसले नै प्रतिलिपि बजाएकोमा यस्ता<br /> नराम्चा मूरहद अनःयँ रहने, थिएव होलान !<br /> मलकापी कतै<br /> छु । त्यसको पत्ता लागेमा शायद लेखकको नामकोपनि यकीन साथ थाट्दा हुन्थ्यो । हाल पाइएको यो प्रतिलिपिचाहि श्री सङ्ग विक राखाका घरबाट प्रत भएकोहो रयोपुरानो किशिम्रको तर रुछ भएको एक्सरसाइज चुकमा पेजकोदुजपटि गरी छैखउगे छ । माथिदेजि तलसम्मंका जम्मा! ५७;पेजमा प्याराग्राफ क्त छुद्धाइएको छिन, कतै कल चार चर्का<br /> <br /> -दिएर बिषय छुट्याइएका छन्‌ । विराम चिन्ह कतै पनि छैनत्‌अनावश्यक ठाउँमा: दुइ तीन लवजसम्म थोप्लोदिइएको छ । पदयोग र पद्दविच्छेदको केही ठेगान दैन त्यस्तैहस्व दीर्ध र झरू शब्द रच्तामा प्नि कुनै एकनासेपन छैन ।अक्षर सह ( उटैँबो जरता हैनन्‌ तर हेछाई पाको मसीमा बाँसकोदाँकाको जस्तो देखिम्छ ।यी त भए सरसरी हेर्दा देखा पर्ने माम्‌ली कुरा । यो कित बकोमहत्व त किताव समग्न नपढी बुझिदैन ! गहिरिएर पढ्नेले यसमाश्रेरे कुरा भेट्टा उनेछन्‌ । इतिह्वासकारलाई जङ्गबहादुरको विषयमापरेका धेरै श्रमहरू हटाउन यल्ले मदद दिनेछ, त्यो निःसन्देहभन्न सकित्छ॒ । अछ कुराभन्दा पति, जङ्गबहादुरको बेलाइतप्रोत्राले अन्तर्राष्ट्रीय क्षेत्रमा मानिसलाई पहिलो बाजी नेपालकोअस्तित्व मान्न कर लगायो भन्ने मान्नु पर्नेछ । नेपाल ( जोकित्यो बेछा “गोर्खा राज्य&quot; भनिन्थ्यो ) भन्ने एउटा ठूलो शक्तिरहेछ भन्ने अँप्रेज जनतालाई पनि पन्यो ! यस कुराको पुष्टिजङ्गबहादुर बेलाइत पुगेपछि वहाँका प्राइम मिनिष्टरले उनलाईभैद्न आउँदा भनेका कुराबाट र उनको विदाइको बखत महारानीभिक्टोरियाले भनेका कुरा ( पेज ४२ ) बाट हुन्छ । लेखेको छ :तपाँई याहा आउनाले बढ्िया भयो । वया अर्थले भन्या हिन्दुस-थानबाट तपाई जस्ता ठूला मानिस याँहाँ कोही आयाके। छैनन्‌ ।तपाई को रवाफ देपदा यहाँक्रा छोडा उडा सबेलइ गोार्षा भन्याकोठुक्लो रह्याछ भन्या घाक्‌ पनि भयो ।” ( पेज २०-२१ ) “नेपालीमात्रले नाक फुलाउने कुरा हो यो, जसके श्रय जङ्गबहादुरलाईनैछ।<br /> <br /> (छ)<br /> इतिहासकै विद्यार्थीलाईभन्दा वाहेक भषागास्त्रपट्टि चाख लिलै-लाई पति पो कितःबफो अध्ययन लाभप्रद हुनेछ । घेर कामका कुराफेला पर्नेछन्‌ । सम्बत्‌ १९१९ साल तिरको नेपाली गद्यको रूप हेनखोज्नेलाई त प्रतिनिधि ग्रन्थ नै पही हुनेछ। १० साछतिर नैंनेपाली गद्य य्रति बिक्रसित भँसकेको थियो भन्ने कुरा यो किताव -बाट जान्न पउँदा सर्वंलाई आश्चर्ग र आनन्द लाग्नेछ । गद्यमासाहित्य भर्ने सक्ने खूुवी पनि त्यो वेलामा नेपालीमा रहेछ । अक,ठेठ नेपार्छ'पनको साहित्यको समेत सिर्जना गर्ने हाम्रा साहित्यिकहरुले त्यही बेलादेखि थ!।लिसकेका रहेछन्‌ । त्यस किसिमको झर्रोनेपाली प्रयोगको एउटा नमूना हो &quot;तेलको घारा भै नाक&quot; ।ब्याख्या व्यर्थ छ । त्यस्तो अर्को प्रयोग छ “आगो पानी वतासअँग्रे जले कमारो तुल्पाएको छ । सय वर्षअघि लेखिएको योएउटा त्यस्तो बाक्य हो जुम लेख्न सक्दा आजभोलिका लेखकलेपनि घमण्ड गरे हुन्छ । यो बाक्यमा अर्थको एउटा संसार लुकेकोछु। गद्य लेख्नमा पोख्त भएका साहित्पिक कलम नम यी जस्ताअनमोल रत्नहरू निस्कने थिएनन्‌, त्यो ठोकुबा गरेर भन्नसफिन्छ।यस किसिमको अनमोल क्रिताव पनि आजसम्म नेपालीहरुलेपड्न पाएका थिएनन्‌ ' त्यो दुःखको कुरा हो । तर यतिका वर्षे-सम्म लुकेर बसी ऐले भुल्केको यो रत्नको झुल्क्याइ निरर्थकहो्चन---पारखीहरुको नजर पन्यो भने !<br /> नएकसल दीक्षिङ।श्री दरवार, पुल्चोक !<br /> २०१४-११-२३-१<br /> <br /> ‍‍==छपाइ बारेमा==<br /> यो किताबको कुनै नाम थिएन । त्यसैले यसलाई एउटा नामदिइयो--“ जङ्गबहादुरको बेलाइत यात्रा&quot; । 'बेलाइत” को अर्थयहाँ :इङ्गल्याण्ड मात्र होइन, ( जस्तो कि अचेल छ )।जञ्चबहादुरको समयमा, शायद. जे अध थिय्रो यो शब्दकोस्यह्ी अर्थमा यो यहाँ लिइएको छ । त्यो बेला यसको के अर्थथियो भन्नलाई यो शब्दको व्युत्पत्ति खोज्नुपर्छ । “ बिलायत&quot; भन्नेअरबी लबज हो । उढूमा आउँदा मसको मानै “विदेश' हुन्छ ।चढ्को लुगत (कोश) मा“बिजायती “ को यत्ति अर्थ द्विइएको छः-बिदेशी, युरोपियन, ड्ङ्गलिसः पशियून, टकिस या चाइनिज ! यसबाटनेपालीमा पोर्न त्यस ताका यी सै अर्थमा 'बरिल्लोवत” को प्रशोगहुन्थ्यो होछा भन्न नसके पनि यति त सजीहँ संग भन्न सक्तिन्छ्नकि समद्रपारिका मुलुकहरुलाई बेलाइत भन्ने रिबाज त्यो बेलाहुनुपरछे । यस कितावमा ११ टापु बेलाइत र १९ टोपी बेलाइत भनेरशुट्टाएकोबाट पति यो कुराको पृष्टि हुन्छ ।<br /> <br /> यस किताबल।ाई मृद्रित गर्दा गुरुकापी जस्तो हुबहु नगरीवाक्य, प्याराग्राफहरू ल्रुट्टाई विपयवस्तु अलग्ग छुट्टिने गरीशीर्षक र उपशीर्षक दिई पढ्न सजिलो बनाउन खोजिएको छ।विरामचिन्हको न.मै . नभएको लेख्लोट पड्न पाठकहरुलाई निर्कअसुविधा होला भनेर विरामचिन्हहरू हाल्ने साहरा गरिएको छ।तर इतिहासकार र भाषाशास्त्रीहुरुको खुक्खुहाकोअयालले बिराम<br /> <br /> चिन्ह इत्यादिको थपथाप बाहक भाषाको हकमा जंस्ताको-तस्तैउत्ता्ने कोशिज गरिएको छ । पद-न्यास २ पदे-बिन्यास बाहेकयसमाका अरू ह्रस्व, दीर्घ, ट र्‌ त इत्यादिको कुनै शाष्धि गरुङछैन । गन्दका हकमग रेफ छुटेका र्‌<br /> हुने ठाउँका रेक शिरविन्दु।इत्था दि थपिदिइएकोछ । त्यस्तै सातकोगफलतले मात्र भएका जस्ता भ जस्तो कि. “मुजिन्छ” कासट्टा भएको “सुनिन्द, “बाहाङ को सट्टा भएको “बाहाङ'<br /> इत्यादिछाई सच्याइदिड्रेएको छ । अछ, नेपाली उच्चारणले वयानगरिएका अंग्रेजी नामहरू छ (उदाहरणजिपार--जिंब्राल्टर; प्रिन्‌ सालबट--प्रिन्स अरबटे ६०) र कतैजस्ताको तस्वै छाडिदिइएको छ ( झचमण्ड टेरेग्रकोरिजिबन्त ब्यारेज घर; फ्तेब्लो को फाटन पुल $० ) ।<br /> जे जति गरिएको छ साधारण पाठकलाई सजीलोहोषस्‌ भनेर नै गरिएको छ । भाषाको इतिहासको खोजी गर्नेचाहनेहरुको छागि त गुस्कापी न प्क्रागकसंग सुरक्षित रहेको हुँदाकेही अपठेरो पर्दैन होला जस्तो रा:<br /> <br /> सम्पादक ।<br /> <br /> ==घन्यवाद‍‍==<br /> श्री बालकृष्ण समज्यूलाई यस किताबमा परेको जङ्गबहादुरकोतसबीर यसमा राख्न अनुमदि दिनु भएको मा,<br /> कुमारी ज्वाला समज्यूलाई उहाँले सो तस्वीरको यति राम्रोप्रतिलिपि उतारिदिनु भएको मा,<br /> पशुपतिनप्रे स-्परिबारलाई यो किताबमा राम्ररी चाख लिईकाम गरिदिएको मा, र<br /> श्री श्याम प्रसाद लामिछानेज्यूछ।ई प्रुफ सम्वन्धी सबै भारबोकिदिनु भएको मा<br /> मुरी मुरी धन्यवाद ! ! !<br /> पा्जकारजक ।<br /> <br /> ==जंगबहादुरको बेलोइत योत्रा==<br /> <br /> गोर्षा भन्याको ठुलो रह्याछ<br /> <br /> ==प्रस्थान==<br /> ===यालाको उद्देश्य===<br /> स्वस्तिश्वी मद्वाजकुमार कुमारात्मज श्री प्राइम्मीनिष्टर याण्डकम्योडर इन चिफ जनरल जङ्गबहादुर कुवर राणाजीबाट सम्बत्‌'१९०६ सालमा तजविज गर्नु भयाको अग्र ज पात्साहाको र हाम्रोसीबाना जोरियाको छ। इन्को फौज, पल्टन्‌,षजाना, हातृदृतियार:मुलुक; दौलथ, आम्दानि षरचे, थिति वन्दोबस्त क्या रहेछ पात्‌साहितषत्‌ वेलायेत्‌ काहा रहेछ, लन्डन्‌ सहर कस्तो रहेछ, ताहाका भा-:रावार दुनिजरा गेह्रको मीजाज कस्तो रहेछ, आजतक्‌ हिन्दूस्थान्‌कामानिस्‌ लन्डन्‌ बेलयेतृ पुगी आयाको कोहि छैनन्‌, इन्का मुषजमानू अकबारको बेहोरा सुन्दा सारा हिन्द्स्थानूका राजा नवाव,पात्साहाका मुलुक्‌ छीदा पनि अग्र ज्का अवस्यान अग्र जका बाद-साहका बल पराक्रम्‌ तहकीत गरि चिन्ह हिन्दूस्थान्‌, मध्येस, पाहाडभोट्रचीन, कसैछै सकेनन्‌ । अव श्रीभगवानुको कृपा भया.चार घाम .धनि गरला हिन्दुसंघानू बेलायेत्‌ ११ तापुका पातसाहाहरूका बेहोरा,कार्षाना क्या रहेछ बुझुला । बेहोरा बुझि दोस्त पनि गरूला भन्ग्रामनसुवा पनि गर्नु भयौ र आफ्ना माहिला भाई व्रीमृद्ाञ्कुमारकुमारात्मज श्री कम्यांडर इन चीर्फ जनरल बुंबहादूर कुवर रा:गाजिलाई मुल्कि कार्षाना, जँगि फौज पल्ट्नको आरा अपतीयार:गरिदिया । आफ्ना साथमा माई श्रीमद्राजकुमार कुमाराटमज थ्मैकर्णेल जगत सम्सेर जङ्ग कुवर रानाजी, श्री घीर सम्सेर जङ्गकुःवर राण:जी इ दुइ जना र बडा कपतान्‌ रणमेहेर अघिन [री<br /> २]<br /> कोजी करविर त्री, काजि हेमदल थापा, काजि डील्लीसिं वस्त्यात्‌लेफटेन्‌ लालसिं षत्री, लेफटेन करविर त्री, लेफटेन्‌ भिमसिं राना,सुब्वा सिधिमान्‌ राजभडारि, सुन्वा सिवनरसिं, षरिदार पृथ्वीधरपाध्या र-औ हुदा सिपाहि केटा स्मेत्‌ ज्मा जना २५ आदमीजीलीफमा ली मुलुक सयर गर्नालाई श्रीमद्राजकुमार कुमारात्मजश्री प्राइम मीनिष्टर याण्ड कम्यांडर इन चिफ जनरल जङ्ग वहाद्वरकुवर राणाजिवाट्‌ सम्बत्‌ १९०६ साल माघ मैन्हाका तारिष ४ कादिन: चिसापाशि कील्लाको वाटो गरि सवारि भै रवाना भैँ वक्सनुभयो । सिकार षेलबै प॒थरघट।का जंगलमा पुगि ४ हाति पक्रनुभयो ।२४४ वाघ र हरिन्‌हरूढेरै मानु भयो । ताहादेखि कडरबना गढिछाउनिमा प्राउला गर्नु भयो र ताहाका रैतीहरू आई सामेल भया ।सबहरूलाई षातिर गर्नु भयो । केहि रकम्‌ कलम्‌ पनि छोडी रैयतराजि राषी ताहावाट रबाना भै आफ्ना मुलुक छोडी अंग्र जकामुलुकमा ढाका भन्याको गाउमा फौज पलठन्‌ स्मेत्‌ ली छ्ाउनि डेरागरिवकसनु भयो |<br /> <br /> ===पटना र कलकत्ता===<br /> तेस्तै रीतले ७ दीनमा पटना सहर कील्ला कमरेमा श्री माहीलासाहेवका हवेलीमा वास डेरा पन्यो । ताहावाट दानापुर गोला घरउत्तर तर्फका कोठीमा डेरा पन्यो । ताहाको अंग्रेज बडा साहेवहरूआई वडा षातीर गत्या । फौज पल्टन्‌ षडा गरि १९ तोपकोसलामी गग्या । सबै वनिआा मुल्कीसाहेवान्‌हरूले षुसी भै मीजात्‌गया । अव हजुर विलायत जात पाउ लाग्नुभयो, अव दुइ सर्कार-को यक चित्त दोस्त रहला भनि पल्टन्‌ दुनीनादार सुष भोग गर्नन्‌सबै कुराको बढिया होला भनि वडा षुसि भै षापिर गर्य। । अव<br /> 1३]<br /> चाटालाई चाहीन्या मदत्‌ जो चाहीँछ फर्माउनुभया हामी ताकीनगर्छौ भनी -बीन्ती गःया । सबारिलाई घुवाव सको जाहाज र रसदचाहीन्या सराजाम्‌ तयार गरि १ कपतान पाउ रष.बारिमा घटाईदी रवाना गरिदियो । अग्निवोटमा सवारि भै सुन्दरववको बाटोगरि कलकत्ता तर्फ पाउ लाग्नुभया !<br /> ११ दिनमा कलकत्ता सहरका धानपाल घाट्मा उत्रनुभयो ।तेस वषतुमा कस्तो भयो भन्या कलकत्ता सहरका फौज पल्टन्‌तोपरेद्‌ षडा थीयो । बादसाहि वाजा वजाँउन लाग्याका थिय रतोपकाबढाइ हुन लाग्याको थियो । अंग्र जिका मुल्की साह्ेवान्‌, मीमसाहेव, लेदि साहेवहरू बगिका स.वारी भै आयाका थिया । सहर-बासी छोटा, वडा बिलकुल सामेल थिया ! सवा छाष आदमिकोभीड थीयो । तेसै बषत्‌मा वडा साहेवहरू आई टोप उत्तारि षातिरगया । वडा पुसिनामा भयो । अव लंडन्‌ बेलायेत पाउ लाग्नुभयापछि दुबै सर्कारको वढिया भपो । पछि परन्तुस्म्म यक चित्तरहन जाला, दोस्तमा षलवल हत्रेन। २ तका भारादार, फौज,पल्टन्‌, महाजन, दुनीदार सबै राजी रहनन्‌ । आजसम्म हिन्दुस्थान-का पातसाहा, नवाव, राजा, भारादार कसैले वेलायेतको मनसुबागन्याका थीयण । आज हजुर वडा प्रतापी अकलमन्द हुनाले वेलः-येत जानाको मनसुवा राष्नु भयो । बडो फाइदा हुन्याछ । क्याअयेंले भन्या, जस्तै महतारिका गर्भमा दस भास रहदा केहि देबि-न्दैन, जन्म भयापछि नजर घुल्दा पृथ्वी, आकास, चन्द्र, सुग्यैकोघर्म नपाउदा त्यो वालषलाई बडो आसर्य्य हुन्छ, तस्तै गरि पाउलाग्नु हुदा वाटामा समुद्रको वाहाड हुन्छ, नाना तहको जान वरदे्ीछन्‌ । समुद्रको स्वभाव बुझ्दा आफुलाई ढेरै अकल वढ्छ ।बीचमा ५।६ पातसाहाको मुलुक देषीहन्‌ ।<br /> 1४]<br /> वेछायत पुग्यापछि वाह सीपी बेलार्यतका रजीडन्ड, भारा-दार 'महाजन्‌ बस्याका छन्‌ । तीनहरुसित मेट मुंलाकात हुदा त्योमुलुक देषदा ढेर फाड्दा: हुन्याछ । अव उप्रान्त हेजुरलाई जोचाहीँछ सो माफिक् फर्माउनु मया हामी ताकीती गला ।सहर-कलकत्ताभा 'भयाको, चिर्जेवीज नजर हु भन्या नजरगराउला; औं गढि;! कील्ला, फीज, पल्टन्‌, षर्षजाना, हातत हति-बार,-कलषर,' मास, तमासा, नजर गँराउला। हंजुर जाहा पाउलाग्नुहोला : साहेवानूहरु बडो षातीर गर्नेन्‌ । वेलायत जादावाटामा चडावडा सहर छन्‌ । ताहा बडो साहावान्‌ लाठ डुक जर्गेककेर्णे बीच जगा जगाका पातसाहासिंत भेद्‌ मुलाकाट्‌ होला ।हजुरलाई १९: तोपको सलामी दिन्‌ । गढि, कील्ला, नाच, तमासाफौज, .पल्टन्‌ नजर गराउनन्‌ । जंगा जगमा जाफत गर्नेन्‌ । बडोषाक्तिर गर्नन्‌ भनिः लाठ डिपटि पारमीन्ट कौसलीया साहावानमैह्रले-बित्ती आप्या -। . डेरासम्म पु्याई डेरामा झारू वढारू गर्न्याटहकुबा-र डेहुलीमा पहरा राँषि बिदा भँगया ।<br /> भोलीपल्ट अँसि गोटा षसि, '१० मुरि चावल, यही भंसारच्यूरा, नुन्‌, घ्यू, तेल, बेसार, हलवाईका रोती, मोरा, अचार,दही, केराउ, षोर्साती, तमाषु, पान; सुपारि, फलफुल, मसला- जोचाहीन्या सराजामूसग भारि ज्याफत, दीया । नेपालदेषि पाउरष्बारी गयाका रैफरु पल्टन्‌ वादसाही बाजा वजाउन्या वाज;-बाल लाजिग गँह्न, ताहा रह्याक्रा टहठुत्रा गह, हेहुडीदार वारिकामाछि ६०५० जना सबैलाई २०२५ दीनसम्म षान्या सराजामपुग्यो यादै रह्या । तादेघि र गडी रात जादा श्री प्राइम मिनिष्टरसाहेव उनैका २ भाइ पगरि गैहरई नाच तमासा हेर्दै आउनु |<br /> [५1<br /> भन्या लाठबाट निंमता पढठाया र्‌ पाठाउ लगतुभयो ।सबै पगरि स्मेत्‌ दर्घारमा पाउ लाग्नुभयो । ताहाका साहवानहरूतिनका मीम लेडी साहेवहरू भौरि गहना पोसाक लाई हजार बाह्लसंय बादसाहि वाजाका चालमा बैठकमा नाच तमासा गर्ने लाग्या-काँ थिया । तेस वीचमा श्री प्राइम मिनिष्टर सहि पुग्नुभयो र्‌छाठ साहेव लेडी साहेवहरूले गुडमानी घातीर गरि कुसिम] वसाईनाच तमासा देषाया । ताहा पान्पा सराजाम तयार थियोरग्लि चान वस्या र सपँले हातमा 'श्रापक्का प्याला लि वस्या चक-सहेव टन्परो- र कुइन वीकटुरियाकि ७ रहे, प्रिन्‌सालबट्की ० जैरहे,लाठ दिलहुसिकी ” उ.रहे, नेपालका श्री प्राइम मिनिष्टर याण्डकम्याँडर इन चिफ जनरल जङ्ग बहादुर कुवर राणाजीकी जैरहेअनि चारका नाउ प्याला उठाई सवैले षाया । भोज षादामायस्तो रीत रहेछ ।<br /> ओल्िर कलमेःता सहर छाउनी, अडा, कील्ला, वाघवगैँचातलाउ, सहर, बजार, पातिका कलघर, कपडा बन्या, केप बन्या,रुपजाका ठ्क माया, पैसाका टक मार्न्या, चीटि कागजमा छापमार्न्यी कलले गया काम्‌ भीत्र बाहीर सबै अनौज काम देषाया ।ताहादेषी श्री प्राइम मिनिष्टर साहेववाट्‌ म श्री जगंनाथजीकोदसँन गर्नु जाँच्न । जगा जगा मियानाको डाक वसाई देउ भनिमर्जी भयो र वही घडी डाक्को रमाना भयो । कलकत्तादेषी ४दीतमा ठाकुरका पुरिमा पुगि दसेन गरि तित्य पुजालाई चारहजार रुपैजा अठका राषी चार दीतमा कलकत्ता दाषील हुनुभयो ।तीहादेषी २०।२२ दीन मुकाम भय्रो । जो चाहिन्या सराजामक नि निति की<br /> १. शराब ( रक्सी ) 1] ३, प्रिन्स अलबर्ट ।२. (?) ४. डलहाउसी ( ?)<br /> [६1]<br /> असवाव . हैटन भन्या धुवा कलको जाहाजमा भर्ती गरि तेसैजाह्ाजमा सवार भै वेलायेत तर्फ पालनुभयो ।<br /> य जह्दाजमा<br /> त्यो जाहाज कस्तो थियो भन्या २०० हात लामो, ४० हात्तगज, ७ हात उच्चा, हजार बाह्र सये मानिस वस्याका थिया । जिपीछ्छे पलंग, बीछ्याउना, षान्याकुरा १ दीनमा ३ वषत मे.वा पनिद्वार भात षाया सेटि, मासु, घ्यू, चिन, फलफुल ज्या इच्छा छसो पान दिँछन्‌ । जाहाजेमा वातसाहि बाजा तयार छन्‌ । अग्रेज-का मीमहरू, साहेवानूदरू नाच तमासा गर्दैन्‌ । कोही वन्दूककोतारा हाँछन्‌, कोही किताप पढदहन, कोही कीसिमा वर्सि हाढापाँछन्‌, कोहि देसदेसका कुरा कथाहा शास्त्रका कुरा की ताव हेर्छन्‌ ।बाह्न सये मानिस तेस जाहाज्मा रह्म का हनु, आफ्ना कःम गर्छन्‌,षल्यांमल्याँ कोही गर्दैनन्‌ । यक म।निस्‌ पनि वोलदैनन्‌ । घल सि-हरू कोही मर्देगान ट कछन, कोही घडीमा धन्‌, कोही जहजफर उल्या बलमा, वर्यका हन्‌, कोही दुर्वेत हेरि वस्याको छन्‌,कोही गोलव ल छ्न्‌, कोही कःन्या सराज/म तयार गर्छन्‌ । कसँछेजलका जन्तु, षसि, भेड, वोक. पत्याकलई अहःरा पतिदिंडन्‌। कोही दुहुना गाई, घोडा जाहःजका छगरमा वस्यक'छन्‌ ।: वेषतम/ तीनलाई घासदाता दिंछन्‌ । कोही जालगरमा वस्य का हन्‌ । गषतमा चढ: उद्न्‌, वषतम) षस लदटन्‌ ।त्यौ जहाजमा चर तोप रह्याका छन्‌ । ती तोपम- गोलंदाज,पलासिकाठी प्रहर तहय.र रह्मको छन्‌ । वपतम तोप हान्छन्‌ ।<br /> १.१)<br /> <br /> [७1<br /> जहाजी डाकुका भयले डाकुसंग लडाइ गर्ने भनि ति तोष रहकाछन्‌ । आफ्ना आफ्ना काममा रुजु रह्याका छन्‌ 1 कसैले अह्वाउनुपर्दैन, आपना पालासित आजै प्रहर षडा छन्‌ । यस्ता रितले जहजचलाउदा रात दीन गरि २ सये कोस हीडदछ ।<br /> यस्ता रितले हिड्दा निरालये समुद्रमा पुग्यो । डाडा, पाहाड,रूप, वृक्ष, जमीन कहि छैनन । जलमा सुर्य उदाउछन, जलमाअस्ताउछन। । जलका माछा तोरि चरा जत्रा २३ हजारका फौजगोलीका दरेससम्म उडन्या कोही माछा वल्देल जत्रा बेगालदागाल उड्दै भागन्या । ' बग्नल भन्प।को माछा नजिकमा देषीमेतडा कोस टाढ। तेस माछाले मुषको पानि बाहीर सास फेर्दाफल्पाको घरहरा जत्रो अछगो फोहरा छाङ्याको देषिंध्यो । त्योजाहाज चलदा पछिल्तिर होर्दी दहि मश्या जस्तो सपेत्‌ कोस भरसम्म ज हाजक; रूलक: जोरले समुद्र मथिजादा फीन उठ्न्या, हावाआउद; बड/ बडा पाहाड, जस्त: समुद्रको लहरि आउदा जाहाजकल ठाडो नैले तेह्लो हेदा कसलाई रिगटा छाग्त्या, कसैलाईबान्ता हुन्य , कसैलाई भ.त नस्चन्य, साङ्लो हाबाँ अ उद सुत्या-मा पलंगव ट षसाउन्य, थापलो ठोकीन्य: उडालन पलगका षुट्टोसमाती अउिनु पर्न्यी । हावा नलाग्दा भन्या वडा आनन्दसितकौसिम। हावा घाई समुद्रको तमासा हदै यस्ता रितले रहनुहुथ्यो ।<br /> रोजक, वन्दुकक गोली दुइ तीन्‌ संगै श्री प्राइम मिनिष्टरबाद्‌समुद्रम बोतल फ.छी कैल्है समृद्रेलम; बीतल फुदाईं चादमारिगर्नु हुथ्यो । अंग्र जहरू पनि हामी बन्दुक हानाम) घुव छौ भन्या<br /> १. ब्वे(?)<br /> <br /> [वय<br /> सेषि भाका जोरि आंउथ्या । कसैले सकेनन्‌ । सबैले वहुत वयानगया । ती अंग्रेज, मीम, सहिवानहरू आपसमा कुरा गयमिष्टर सहिव उमेर भन्या क्वा छ, काम भन्या नजान्याको केहीछैन। कुरा पनि बहुत हेस्यहार, दीलका पनि बहु सुरा भयाका छन्‌ ।कुरा गर्दामा भन्या सबैलाई मोह गराउने यस्तो मोहरूपी 'छन ।बादामा भन्या कसैलाई हेने दीदैनन, पनि छुनन्‌ दीदैनन । केहीमेवा, भाजी, तरकारि, फलफुल भडारवाट दील,ई छ,टलुट होलाभर्ति दीदा गड्त्‌ । गाइ पनि आफैँ दुहेछन्‌ । उमेर' भन्या वडाबडाव्रादसाह/का जस्तो राषछन्‌ । कुरा गर्दा बडो सेषिसित बोलछन्‌ ।हिन्दुस्थानूनी जस्तो लाचारि छैनन्‌ भनि आपस्मा कुरा हुदा जान्याजाँन्या भंग्रे जले भन्या--प्राइम मिनिष्टर सुतंतर राजका हुन्‌ । इन्कादर्बारमा राजादेषी मति इमाथी अरू कोहि छैनन्‌ । जंगि, मुलकिप्राइम्‌ मिनिष्टर कीसलदेखि माथीका हुन्‌ । यस अर्थले आफ्नासद्तुमा रह्योका छन्‌ भनि जान्याहरू भंछन्‌ ।<br /> कलकत्तादेषि ६ दिनका वाटा समुद्रको कौनारामा चिनापट्टनसहर भारि गुलजार रहेछ । तहा बडा--वडा महाजन वस्याकाछन्‌ । ताहा मेक लाठ साद्रेव चार पल्टन्‌ ली छाउनी हाली बस्या-का छनुँ । ताहो अगिनिबोट्‌ जाहाज यक दीन समुद्रम। मुकाम गरिईसद, पानि भजीतकोरि पथरका गोल जाहाजमा भरि लंका टापु-सम्म पुगत्या गरि चाहीन्या चीजवीजानु पर्न्या रहेछ र जाहाज!कीनएरा भयो । ताह! लाट साहबले नेपालका श्री प्राइम्‌ मिनिष्टरसहेवलाई लयनगडा गरि सलामी गत्या । १९ तोपको बढाई<br /> १. उमेद। २.?<br /> [९]<br /> सलामी गम्या । लाठ आफ्नु वगीमा चढि भेट गर्ने आपा । मुल.-कात्त भयो 1 वहुत षातिर गन्या । डेराडडा पान्या चिजको जाफतगर्या । ताह. गढि, कील्ल।, सहर, छाउनी, हाट्‌, दोकाउ , वजार;फौज, पल्टन्‌ सबै देषाया । ताहाका छोता बडा मातिस्‌ सामेर भैसलाम गस्या । लापौँ मानिसको भीडा भयो । ताहादेवी लकाटापुतर्फ स वारि भयो ।<br /> लंका र एड्रेन<br /> ७ दीनम/ लका टापु पुगनुभयो । त हा पुग्दा कस्तो भयोभन्या सवा लाष मानिस सामेल थिया । वडा मानिस्‌ घोडामासवारी भै आयाका थिया । मर्दाना जनाना वरावर थिया । येकतर्फ छाउनी पल्टन्‌ षडा थियो । वातसाही बाजा बज्न लाग्याकोथिय्रो । तोपको सलामी हुन लाग्याका थीयो । तत्रै वीमा जाहालाठ्‌ सहिव स.बारिलाइ वगी ली भेट मुलाकात गर्ने आया । उनकासाठम)। अरू बडा साहेबहरू पनी थीया । ती नेप लका श्री प्राइम्‌मिनिष्टर साहेवसिंत आई हातमइ समाति गुडम/नि सलान गन्या ।घयेर भेट्मी प्याट्रै भयो । यक वंगीमा स.बारभै सहर,छाउनी, हट,बजार, गढि, कील्ला, फौज, पल्टन्‌, घर्षजाना सबै देषाया । परेट्म,सलामी गर।या । डेरामा लगी सव चिजको जाफ्त दिया ।आफ्नाआफ्न। घर गया ।<br /> त्यो मुलुक कस्तो रहेछ भन्या जंगल रहेछ । जंगलभित्र सहरछ। तेस सहरका बजारमा चिज वस्तु कोही - थाहा ठेगाना छैन।आडाको वजार, कपडाको वजार, पत्थर, काठ, गोलको वजार<br /> १. ताहा (?) २. गुड मनिङू ? ३.?<br /> भरिपुर्ण भयाको अति गुलजार छ । तेस जंगलमा मस ला च्वाच्‌सुपारिँ, मरिच, जायफ्छल; छोहरा, बदाम,' नरि बल, सुघमेछ,सपुन मसल छन्‌--मै.वा, आँप, कटहर, सुनतला, नासपाति,स्याउ, दाष, दासिम्‌, अंगुर, पेस्ता । तेस जंगलम, होती, गैजरायो, वाग, भालु पनि बहुत्‌ छन्‌ । चराहरू पनि जात- जातकाछन्‌ । तेस जंगलको त।पुमा १ दीनमा ३ काल छिन । बाल्न मात्‌बरोबर रहेछ । बेह्वान प्रहरमा जादो हुन्या, सितकाल मध्यानमागर्मी हुन्या, पुसकाल चौथा प्रहरमा वर्षा हुन्या, असारको मेघ भैगर्जेन्या, बीजुली चभकन्या, वाःहै मैत्ह। षत रोपन्या धान पाकडोरहेख । गडिको पर्माना रातदीन बरोव्रति घडि सबै हुन्‌ ।<br /> अधघि“तेस मुलुकमा राक्षेसकी राज रहेछ । राक्षसको प्रन्टवभयो पछि ४ सय वर्ष बेरान भयेछ । फेरी सिजाली मल्ल मनिम्‌ताहा आई रजाई गन्याछन्‌ । पद्ढी ति सिजाली राजा २ भाईलेमुलुक वार्डी दुई राजा भया हन्‌ । फेरी यक्ष भन्या अक्नै तापुःसावादसाहले त्यो मुलुक मारी जक्ष राजा भयाइन्‌ । जक्षलाई माडीअंग्रेजछै रजाई ग्याका रहेहन्‌ । अंग्रेजको यक छाठ्‌ सहिन,जणल,“गोरष पल्टनू, कोला पल्टन्‌ राषी छाउनी वनाई वस्याकारहेदन्‌ ।'त्यो जगा धेरै बेरान छ । गुलजार हुदैछ । तेस टापुमा२ दीन मुकाम गरी ० दीनलाई भारा, तर्कीरी, रसद, पानी,जाह जमा भरी ताहादेषी पस्चीम्‌ रम्ता चलां भयो!<br /> द दीन्मा'अइइन्‌-भन्यो तापुमा पुगीयो ताहा अग्रेजका चारपरल्टन्‌ गोरा रुह्या छन'। परक जर्णेल, यक्क कर्णेल ,मालीक रह्याद्टन्‌ ।ज,ज वीनारा पुग्दा तोपको सलामी दीया । पुतता तोप कुधि छाईसाना जाहाजमा चढी ती जर्णेछ, कणल मेट्‌--पुलाकाट्‌ गन आया ।<br /> [१]<br /> बहुत षातीर गन्या । तेसै जगाका बीस्तार बीन्ती गया । त्यो तापुकस्तो छ भेन्या पत्थर मात्र छ । ताहा रूप वृक्ष, झार पात केहीउन्ने दैन्‌ । माटो छैन । तेस जगामा अंग्रे जहरूको जाहाज आउदाजहाज दाकुखे लुती मागि समाती दिदा तम्हाक। वादसाहासितलडाइ गरि जीती तेस जंगामा ४ पल्टन्‌ राष्ठी गढी कीक्ला वनाईअंग्रेज वस्याका छन्‌ । ताहा भाजि, तर्कारि, साग पाट्‌, फलफुल्‌-को बधैचा बनाई भाजि, तर्कारि लाई नीर्वाह गरि वस्याका छन्‌ ।वरावर पहरा 'घोपि वारुद्‌ हाली पहरा घोपि गढी; बोह्ला बनाउनेलांयाको छ । अंग्र जका हीकमतलाई सारा जोहानमा सकदे नन्‌ ।इजिप्ट र मालूटाताहादेषी आठ दिनमा सुझ्ज वादसाहको मुलुकमा पुगीयो ।तेस जगामा जाहाज फिरिन्द्ो रहेछ । त्यो जाहाज वेलायत्‌ पुग्दन ।ताह्वादेषी ३० कोस जमीनमा वस्ति पनि छैन, -पानीपनि छैन । तेस जगामा सुइज वाछा&quot;लाई अंग्रेजले तीन लाषरुपमा दी त्यो ३० कोस जमीनूमा ६६ घाँडा लाग्याकी वगी ८डाक राष्याका छन्‌ 1. कलकतादेषी गयाको जाहाजका मानिस,असवाब ती डाकका वगिमा चढाई ६ प्रहरभ्मा &quot;अरुषजजरिनदीमापुन्याइदीया । ताहा १ बडो सहर छ। बदसाह। तेहि सहरमा बस्या-का छन्‌ । मुसलमानदेषी अर्को जात छैन्‌ । मातिस राम्रा-राम्राखुन्‌ । जनानाहरू मुष कपडाले छोपी हीडदछन ! तेस जागामाभाजि, तर्कारि, फलफुल, गहुकी पती गर्न्या सम जगा छ।हात, दोकान, वहुत्‌ गुलजार सहर छ । पर्षाल मजगुत जगावि 0 न न नी<br /> १, इजिप्ट (?) २. बादशाह ।३ प्रहरत३ वण्टा ४. अलेकतरजेड्रिया(?)<br /> <br /> [१२]<br /> सहेछ। ताहाका वादसाहाले श्री प्राइम्‌ मिनिष्टरल।ई मुछाकात्‌ गरिबहुत षातिर गरिया । मासिना चार्वल, आटाहरू, चीनि, मेवाप्रसस्त. गरि जाफ्त दि'.ताहा.. १ दिन मुकाम गरि नीलनदीका साना जहाजमा बहिता' गरि समुद्रमा पुगे र ताहावैवर्धतृवाट फिरोजा भन्याको ठुलो जाहाज आयाको रहेछ । तेसजाहाजमा स वारि मै चलान भया ।<br /> ७ दीतमा माल्टा भन्या सहरमा पुग्दा क्या तृमासा देपीयोमन्या समुद्वका तीरमा अनौठा घर, सहर, वजार, “गघी, कील्लाभरि वजार, अनौठो चलन, पोसाक, वाध-वगँचा, ताहाको षेती,ताहाकी जनावर मानिसहरू . देवदा अति सुन्दर जनानाहरू पनिआइ षचीतू्‌ भयाका भारी गहना, पोसाक लायाका चंद्रमा विच'जस्ता मुष, तेल्का घारा जस्ता नाष, झपालपज३ जस्ता नेत्र भया-का अति सुन्दरी जो देष्यो उस्तै । बोलायतको नजिक्‌ हुनाले केहिझलक देषदा पनि जयना जस्तो । बहादेषी छ ढीनमा जीवपार”अयाको सहरमा पुग्यो । १ पल्टन्‌ ताहा वस्याको रहेछ । त्यो जगादेषदा पनि केहि मोह गरायो । ताहा ५ घंटा बसि कुच भयो ।<br /> त न क 00 0 त१.(?) र्‌ गढी] ३. कमहपत्र (7)४. सपना ? ५, जिब्राल्टर्‌ ?<br /> बेलाइतमा<br /> लडन प्रवेश<br /> ४ दीतमा वोलायत्‌ उत्रन्या घाटमा पुग्दा कस्तो भयो भन्यासपनामा पो आज्यू की अथवा धर्म म्मायाको मया पछी इ द्र सनमा पुगीन्‌छ भंश्या इ द्वासन यहि हो की भन्या जस्तो लाग न्‌ । क्याअर्थले भन्या ताहा अति राम्रो सहर छ 1 हत, दोकान्‌, वाघ--बगैचा ताहाको मानिसको रूप देषदा ज्या देध्यो तसवीर देषिन्या ।ताहाका जनानाहरू श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेवर्का नजीक्मा आईसलाम गन्या । तीनका रूप देघदा मीज्याद, षातिर गत्याका सुन्दाइ अपसरा हुन्‌ की भन्या जस्तो लागन्त्र » चंद्रमाका विम्ज जस्ताउज्वर मोहडा, वडा--वडा तामा नेत्र, तेलका वारा झहि नाक्‌,घाटीमा तीन रेखा! भयाका, हातीके सुड्‌ जस्तो छाति, कम्वरछिन्याका, जांग फुग्याका, वडा 'पल्लेवर' उच्च, पान षायाजस्ता लाल ओषा२,मिल्याका दात । पोशाक --लहंग!, मोजा, पजा,सुमाल्‌,'कपलमा अति सुन्दर टोपी, गह२, कुचोन्‌, साटन्‌, रेसम्‌,काला धतुका झलर भयाको पोसाक आगमा रसाया जस्तामोल्याका, वडा हिसि भयाका, नम्र भै वोलन्या । १२ मात्र होइ-नन्‌, सबै उस्तै छन्‌ । यस्ता रीतका मानिस हजार वाह सय/आइपडा भया । नराम्रा दुवला देघनु कोहि छैन्‌ । जो मानिस देघ्यो<br /> १? २.ओठ (?) ३. गहुन (?)<br /> [शक]<br /> राम्रो, ज्या चिज देष्यो राम्रै देषिछ । यस्तो तमासा देषदा मत्रलाई मोह भयो। ,<br /> यस्ता जगाम। जाह,जदेषी उत्री यर्क वडा हवेलिमा डेरा भया<br /> रवबीहनको भान्साको तमारी हुन लग्याक' थीयो । श्री प्रइममीनिष्टर 1 मेगलोट्‌ भन्याका अंग्रेज जर्णेलका छोर १ थीया;_छेफटेन लालसिं ढूर अंग्रेजी पढताका हुसीयार थीया, इ २ जना-<br /> लाई ताहादेषी लेष्ैन सहर ४० कोस भोली हामी आउला तीमीहरू<br /> अल्है रेखगाडामा चढिजाउ वाहन सरकारबाट डेरा घटायाको भया<br /> हेरि क्वर ल्याउनु नेषटायाको भया यर्क असल्‌ घरको ठेकाना गरिआउनु भनि दुइ जना गरि आउनु भनि २ जनाल,इ पठउनु भपोरगया।<br /> ४० कोसकौ वाटो 'रेलग&quot;डामा सवारी भै जादा ४ घडिमापुग्या छन्‌ ! बाहाका कारीदाहरूलारई सोध्या र आहा डेरा तयारछ, श्री प्राइमू मीनीषटरको सवारी: अँल्है झीकाउछ्न भन्या छन्‌ रतारमा गै तारबाट्‌-ताहा गोर्षाका श्री प्राइमू मीनीष्टर साहब आईपुग्नु भपछ, गाहा रिवन्ट कारिज घरमा डेरा षटायाको छ, रेल-गाडाम। सबारी गराई चलाई ल्याउ भन्या कै.वरतर&quot; साट्रेबलाईतारमा कुरा तिनूँ,मीलीटमाः आयाका छन । त्यो साह्रेव डौडीआयो र लडन सहरदेषीः हुकुम आयो, अल्हे रेलगाडामा, सवारि भै५ घडीमा ४० कोस लंडन्‌ सहर क्यारिज चरस; आइपुग्नु भयो ।त्यो घर देषदः वहुत षुसि हुनुभयो ।<br /> १४1]ड्य र शहर<br /> चीलायत सहरमा श्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेबलाई डेरा कस्तोषटायाको रहेछ, भन्या वहत्‌ रमाइला ठाउमा लंडन्‌ सहरका विच-माँ तीमस' नदिका तिरमा रीजबन्ट वयारिज भन्य,को नामोदघर रहेछ । त्यो घर कस्तो छ भन्या पत्थरको गाडा“ पथरैफोछाना; व्रजलेप लाग्याको, पतला भयको, उतरतिर, सुन्दर बगैचातीमस नदिको “पाहाड,पुबेतिर अएवलपाना, दक्षिणतिर मृल गल्लीकोबाहाङ, पेश्चिमगरि बडे पतागीरि' ग्यास बत्तीको रोसनी ज्ञल्य:-को, वाहाँडघर चीत्रेक्रार भयाको, कोठापीछे, झुल, चादनि,पफ्लंग, विछ्याउन्या, सतर जि, ग्छेचा विछ्याइ राष्याको । मेच,कबज जगो--जग,म राप्याका छान्‌ । काँचका झारि, कोपरातृयार छन्‌ । कोठाइपीछे तसबीर तास्याका --कोठा २०।२५ छन्‌ ।भारी वैठक, तसबीर भझःडवती चारै तरफ बडा-वडा आनालाग्याको मेच हाल्याको, भारी गर्छेबा बीछ्यायाको, अती सोभाभय,को. बैठक छ । गेस घरका सुसाप्या २ स्वास्ति“लाई र २ लोग-बन्यालाइ दर्माहा मेन्हाको चलीस रुपैजा स्वास्निलाई -असीरुप, तेस घरको. वाल मैन्हाका १२१०, तेस.घरमा वसछन्‌ उनैलेतीनु पर्छे ।त्यो सहर कस्तो छ भन्या वषान्‌ गरि सक्नु छैन । समेलक्षणले जुक्त भयाको । तिमस नदी उत्तरबाहिनि भै बह्याकी छन्‌ ।३०४० कोसको चौडा मीर्दा भपाको ज्यावद घर छन्‌ । पक्कि<br /> १. टेम्स | र, गाह्वा(?) ३. बाहाड(?)४, बटाङ्चिनी । २. स्वास्तीमानिस॑। ६. लास्नेमानित ।<br /> [१६]<br /> हूवेलि, सहरका बीमा वेकस्था, घर १ पति छैन । परधरैको गारोपर्रैको छाना, गारा, मीत्तौ व्रज लेप गप्याको छन । पथरकाऔगटि छानामा मील्याका,सीसा -ढाल्पा जस्ता । सारा सहरैँ घरअमाका झाँल ठाग्योका छैन्‌ । सारा सहरका घरमा सुन-खादीका-कीलिम्वा गरि चीश्षेकार भपाका छन्‌ । चोक, पटांगीनी, गल्िसारा. पधरैंले छारँभाका छन्‌ । नाल देघनु कही छैन । भीत्रभीत्र। दबाई तिमस नदिता निकाल्याका छन्‌ ।. हीलो, धुलो, नर्क, कसि-1.गर देघनु कहीँ छत घर घरै चोक, पटांगीनी, साना बगैँचा, फेल&quot; फुल; पानलता छोग्याका छन । रूषमा पहेलो पात छैन । भैमासुक्याकौ पात छैलशरसफा गरि राष्याकापछन्‌ । जात जातका फुफुली रह्याका छन्‌ । गल्िमा तिन्‌ सडक जोरि बन्याका छन्‌ । क्याअर्थ अन्या यक्र सडकमा पैदल मानीस्‌ हीडदछन्‌, यक सडकमाघोडा संकारि चछि हिड्छन्‌, यक सडक्‌ ,बगीका स.वार हिडदछन ।रात-दीन बराबर, लौषौ वगीका -स.वार बन्याकै छन्‌ । आठोप्रहर मानिस, दगि षाली हुदैन्‌ । क्या अर्चले भन्या रात दिन यकैउज्यालो छ । गास वत्ति गछिमा लयन्‌का लगन्‌ नल्याकै छन्‌ ।सारा घर-वेरका झयांल-इयाँलणा भररात वल्याकै छन्‌ ।ई चंद्रमाजोति जस्तो तेज भपाका सारा सहरमा तिहार दिपमालीका गन्याजस्तो---सदा कोठा, चोटा, कौसी, अटाली, भडार, जाजखान,अस्तवलघाना, चोक; प॒टांगीनी तिमस नदिका ,वारी-पारि पुरुसाधु, सहर भीत्र, वाहिर--सर्वत्र ग्यासबततिको रोसनि जल्याकैछ ।<br /> न<br /> ॥ 1 उँट पति दोहोरिएको छ।<br /> | १७]<br /> अति सुखी जीवन<br /> 'यापानि भन्याका नदिका पानि तावाका ढुंग्राबाट तलाउमाबैचियाकोछ । तेस तलाउक। वरिपरि सबै घरमा नहरलाई तावाकाढुग्रावाट झीक्याको छ । चाहीयामा टुटी घुमाइदीयो, पानी लीयो,फेरि वंद गरिदीयो । दाउरा भन्या तेस मुलुकलाई चाहीदोरहे (न)छन्‌ । क्या अर्थले भन्या पथरको गोल हुदो रहेछ । तेल वलेझै वलदोस्दैछ। सुघर पनि,सस्तो पनि । तीमस नदिका क्कपाले जाहाजमाहाली ल्याउछ्न्‌, घर-घर पुग्यइदीछन्‌ । त्यो गोलको घानि लडन्‌सहरदेषी सय डेढ सय कोस टाढा छ । त्यो गोल्ले भात पकाउछन्‌ ।हापन्‌, मेगजीनको काम्‌, फलाम सिसा ढालन्या, घु वाका जाहाजचलाउन्या, ग्यासवत्ति जलाउन्या, नाना तहको कल चलाउन्यातेहि गोल छ । घर वन्याउना काठ, जाहाज- रेलगाडी बन्याउन्याकाठ ज्यावड्‌ १५ सय कोस समुद्र पारव्राट्‌ जाहाजमा हाली समुद्रछेख्याई दीँछन्‌ । आगो, पानि, बतास अंग्रेजले कमारो तुल्याईराष्याको छ।<br /> तेस मुलुकका मानिस्‌ भारी कोही वोक्दैन्‌ । भारी जाहाजरेलगाडा, वगि मात्र बोक्छन्‌ । ताहाका मानिस्‌ अति सु छन्‌ । ,मैला फाट्याका कपडा कोही लाउंदैनन्‌ । आगमा मयल कोहीराषदैनन्‌ । ताहा पाचिले सावुन घसि वुरुत लाई नुहाउत्या,सबैका मुष चंद्रमा जस्तो उज्यालो । पोश।क भन्या वादसाहदेितेली, घोवीसम्म यकै तर्फको पोसार्क लाउन्या सबै । बडार२कोमात्र मसिनु घोटाको पत्रो' मात्र छ, तलास सबैको यै छ ।<br /> 2.-लनाणणाणणणणणणिणिणिजणिणणिणाणणिण र णरणकललाइरुर<br /> १(१) २.१<br /> लोग्न्याहछका पोसाक्‌ तोप, कुर्थी, चुस्ता, गलेवंद, मोजा, जुत्तालायाका । स्वारिनहरू छिटका भया साटन्‌का लहगा, सटोटाप&quot;: साढ्नूुका छम।ल वढनीका पंजा, मोजा, जुता र₹ंगिचंगी पोसाक) स्वास्निहहको त.वर यक्रैछ । पोस्ताक लाउन, घान, थितीसग«रहँन्या, सुतन्या, उठ्न्या, कही जान्या सव घडीको प्रमाण छ।सबका साठमा घडी छन्‌ । घर--तरका भीत्तामा घडि राषन्या,; घरि टासीयाका छन । को गीर्ज, पर्घालमा पनी घडी टासियाकाछन्‌ । जाहा-जाहा हेर्नै मन लपयौं ताहा घडी देषींछ । छोटा- वडा&quot;कसैले ठुलो सोर गरि नबोल्ने, ठट्टा अर्काको : उत्तारनि नीन्दा1 कोहि गर्दैन्‌, झाडो गर्देनन्‌ । बडा सौलसीत्‌ बोलन्या, छोडा--वडासीत मीजाज राषच्या यक सै यक अकलमन्द छन्‌ । नाचन-त-मासा जगा-जगामा हु'छ ।. जाहा नाच- तमासा हुछ ताहोलाषौ मानित्‌को भीडं लाग्याकै हुछ।<br /> घाना, पुढीस्‌, रि.पाहरी पहरा हन्‌ । तर सिपाही बया गह्न्‌भन्या सारा सहर भौत्र, बाहिर, दोबाटा, डेउडी जगा-जगाम: षडिपहरा गड्दन्‌ । आठो प्रहर रम्न्‌ गर्छन । चोर, ढाँट, लुचा, झरगर्न्यी झगडियालाई पक्री ल्याउनु; दिनमा कटि मद्दन्‌, कति जन्म-छुनु, भड मुलुकका मुसाफेर कति आनट्टन्‌ त्यो षवर ल्याउनु;लुलो;-हँदारा, काना, षोरडा कोही पक्ष नभयाका आया गरिपषातालगी नौ छेषाई बंद गरिदीनु उदि छ । सहर हुलदंगा काहि भयोभन्या पैकरी छंयाउन्‌ । बलले नपुग्यां जलदि प॒बर थानामा ल्याउनुक न वि । यस्ता तह्ृसित पुलीसको पहरा सहरमा ।<br /> <br /> [१६]<br /> सव दुनीजा, फौज, पल्टन्‌, महाजन्‌, दोकानदार, भारादार,<br /> वादसाह, गरिबगुर्वा सारा जाहान्‌ वडा पुमि मान्‌ । आफ्नाथीतीमा रह्याका छन्‌ । इन दीनौम। समाराज्य तटी मुलुकमाखेछ । जौन गछ्निमा गयो हात दोकान्‌ भारी-भारि छन्‌ । जौनचीजवीज षोजो दोश्रो दोक'नमा जानु पढ्न । माल्को मोल नीरषगरि मोल माल लष्याको हुछ। रुपैया दियो, माल लीयो । मोलबीसाकस गरका भन पाउदैन्‌ । जो लेष्यःको सदर छ | यस मुलुकमायो माल छ, यो माल छैन्‌ भनु कैदी छैन्‌ । वाह बीलायेतृक्की चिजभयो जाहाजले बोकी ल्याउछ । छ वृक्ष, फलफुल, मेवा, अनाज,कपडा, भाडा, वर्तेन, मुना, चादी, नवन्त्न, जलका जानवर,घलका पशु-पक्षि) पृथीवीमा भय. चीज, नक्सा, बीलायतूमामहंजुदछ । अकलमन्द पनि इतै रदानडन्‌ । कारी ग९, बेपारि, माछ-को पारष जाँन्या पनि, सुघर पनि, घति पनि, धर्मतास्त्र निति-सास्त्रजान्या पत्ति, लक्षिमिले देष्याका पनि झनै रह्यापन्‌ । इनकोरीस गरि कसैको निर्वाह छैन्‌ । इन दिनौमा देजता, राक्षेस्‌, दातवस्वगँम। ग्य' छन्‌ । यस मन्द' लोकमा म्नुपैको मात्र राज्य रहेप्रस लो तमा पनि इलिण्ड-वेलायत्‌ -मानित धर्ग सत्य रद्याको ताहिरहेछ भन्या जस्तो अरू मुलुकवाट जान्या मा्नितहरू मान्दछन्‌ ।<br /> पृथ्वीको अंत कोहि पाउदैनन्‌ तापनि चलन्‌ वेहोरा सुन्दादेपीछ इनि दीनमा अग्ने जका अकल्‌ लीन्या वादसाह बलिया छन्‌ ।करा अर्थले भन्या इनका जाहाजको बाम्‌, तोप, बन्दुकका काम्‌,फौज-पल्टन्‌को अयन्‌--अकवायत मुलुक थियो । थिति, वैह्ीसीत-को धि/कैं, टकको सलतनत्‌ बाल्दै तोपीका वादसाहाले लुकी चोरीसलतनत गरिलीय,छन्‌ र्‌ मन मीलाई काम वलीयो गरी रहख्ुन्‌१, मय (0) २. इङ्गत्याण्ड ()<br /> <br /> [२०]<br /> टाट हेर--लाहुरमा जाहासम्म र जितसिं थीयो ताहासम्म अंग ज-लाई उनले चिन्हाको थीयो अंग्रेज नोकरि पनि थीया । अग्र जकोमतलब पनि घीयो । षजाना, तोप, वन्दुक, फौज, पल्टन भारीअयन्‌मा. रष्याको थियो । मुषले सलतन्‌ मीलाई पेट आफ्नावछ्ियो गरि रह्याका थिया र उनको मजगुत्‌, उनको सल,तनदेषदा अंग्रे जहरू गमन सक्तैनथ्या । रजितसि मम्सापछि लाहरमाआफ्ना घरमा सलतन्‌ बीग्यो । नमा कोही रहेनन । फौजलेमनपरि गर्दा लाहुर उड्यो। तसथ आफ्ना घर नमीली देस मील्दैन ।मुलुक ढेरै देष्यापछि बुधि ठेगौनामा आउछ ! तेस वेषतमा अ पतारजेको सजगुन”, वर्कत्‌ असार गर्नु पर्छे।<br /> जङ्गबहादुरको स्वागत<br /> १९०७ साल्का जेष्ट मैन्हाकाँ दीन्‌ १५ जादा वेलायत्‌ लडन्‌सहरमा श्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेब पुग्नुभयो । ताह। रिज,वन्तक्यारिज घरमा डेरा गनु भयो । ताहाका प्राइम्‌ मीनीष्टर र कम्याँडरनइन-चिफ, ला'ठ साहिवहरू, टुकलिन्ट,« जणैँल, कर्णेल, कंपनिसाहवान्‌, पारमेन्ठ कौसलीया साइेचानुहुर, भैयाद, वादसाहकाकाँछ्ा वातुहरू वेलायत्‌ सहर म्यानासुदारहरू? श्री प्राइम्‌ मिनीष्टरसाहवलाई, भेट--मुलाकात गर्ने सवै आया । बहुत पातिर गन्या ।तपाई खौह आउनाले वढिया भयो । क्या अर्थले भन्या हिन्डुसथातबाट तपाऔःजस्ता ठुला मानिस्‌ आहा कोही आयाको छैनन्‌।तपाज्रीकोँ “रवाफ देपदा जाहाका छोडा-बडा सबैलाइ गोर्षा<br /> २,९) ३)<br /> [२१]<br /> भन्याकी ठुलो रह्या छ भन्या धाक्‌ पनि भपो । जहान भारादार,मर्कारसीत्‌ पनि प्रिती रह्यो । अव उप्रान्त दोश्तीमा पलवल मैल्द्ैहबैन्‌ भनि बडो षातिर वात गग्या । हि<br /> ताह्या उप्रान्त लंडन्‌ सहरका भारादार, बडा साहेववानहरूलेपालैँसीत्‌ आज यक्राले भोली यकाछे यस्तै रितले वेलायतमा वसं-ज्याल्‌ दीनहु' श्री मीनीष्टर साहेवलाई नीमतो गरि र.तमा आफ्नाघर लगी षातिर गर्न्यी | तेस दि ज्पावद साह्रेवानहरू तीन्क। मीमसाहेव, लेडी साद्ेव मीसि ज्मा मया । भारी गहना, पोसार्दू लाया-का भार दारका स्वास्नि,छोरि, बुह,री सबै आउछन्‌, श्रीमीनिष्टरसाहेबलाई हात समाति गुडमाती सलाम गर्छन्‌ । सारा आँग, सिरमुकाई वोलछन्‌ । लोगन्याहरू वरपर लागी वस्थ्या; स्वास्निहरूअघि सरि षयर मीजास्‌ पुछन्या, गहना-कपडा हेर्न्या, वडो घातिरगरि बोलन्या । लाठ, डुक साह्ेवान्‌हछ पनि आफ्ना छोरि, बुहारीराम्ना-राम्रा तरुणि-तरुणी अघि राषी इनलाई तप.जीले प्रसंदगयौ की गरेनौ भनि श्री मीनीष्टर साहेबलाई सोधन्या । दाहिन्याबाउ अघि--पछि राषिदिन्या । तीनका रूपदेषी र जोभन, मारी गह-नानपीसाक्‌, तिनका सफाइ, मुषको श्री देषदा दसै इन्द्रीय जितिरहन्गा सुकदेव स्वामीलाई पनि मोह गराउन्या, अति सुरि, अर्तिचचलि, तीन्का रूपको वर्णन गर्ने सकी दैन ।<br /> ती दैठक्‌ कस्ता छन्‌ भन्या चीत्रगुशरे लेषा जस्तो । ओना,तसवीर, झाडबत्ती, भारी बीछ्याउन्या, मेच, कवज जंगो-जग्यामाहाली अत्तरको घुसवी नाना तह्कका फूलको जगजगायमान गरि सुन-चादीका भाडा टीपीलमा झला.वर पारी राँष्याका छन्‌ । ताहाँबादसाही बाजा वजन लाम्याका, भारी कपडा-गहता लाई मीम<br /> [२२]<br /> साहेषहरू नाचन लाग्याका छन । यकतर्फ षान्पा सराजामशार छन्‌ । यकतर्फे जात-जातैका रोटि, सेबा, मसला, मोरवा,मासु सुत-चादीका भाडामा तपार छन । वेडा-बडा लाट, डकसाह्वानेहरू कुसिमा बस्याका; ताहा इ द्रका अपसरा, खंद्रमाकाकिब जस्ता मुष भयांको, कामकन्दछा, उर्बसी जस्ता परि वाचनलाग्याको; तेस वीचमा नेपाल्का श्री प्राइम मीनीष्टर साहैव जङ्ग&quot;बहादुर कुवर राणाजी तीनका भाई कर्णेल्‌ जगतसम्सैर जङ्ग, धीरसम्सेर जङ्ग कुवर राणाजी ३ भाइ तेस सभामा भारि गहतापोसाक्‌ लायाको । कस्ता पोसाक्‌ थीया भन्या पगरिमा हीराजडाउ भयाको, चंद्रमा मोतीका, सोनी पन्चाका, लडकते नोरत्न-का लाग्याका, कनकन मोतीकै सघवद गलामा हीराको हार,प्ना-मोतीको माला, हरिया मषमलमा समुर लाग्याको, मृजाईअंगमा अति मील्याको, मोती-हीरा जडाउ भयाको गलेवंद; हीरा,मातीकू, मोती, पन्ना जडीयाको ड्‌.वाल चपास्‌ कम्बस्चन्दि तासीकीनषावको पाइजामा, मोती काला बत, लाग्याका जुत्ता, कबुजा-मीषाँन्‌ सुतको भयाको, तरबार कम्वरमा लडक्पाको, हीरा जडाउअवाक्रो वाजुवन्द । यस्ता तहको पोसाक-गहता ०ही ई द्रीपुरीसभा'जस्ता सभामा ठाडा हुदा झाइवतिका तेजले इ तीन भाइकागहना बल्दा कस्तो सोभा देषीयो भन्या जरासिंघका सभामाश्रीक्रष्ण, भीमसेन्‌, अर्जु न जाहर भै जादा ति सभाका लोकले जोसोभा ,गायाब्या सोही सोभा ताहा लोकहरूले मात्या । यस्तै तह्न-सित्‌ सबै पादेबान्‌हरूले निमता गरि तीत महीतासम्म पस्तै न,च-तमासा देषाया ।<br /> १.७)<br /> <br /> | ३ |<br /> थिति--बन्दोनस्त<br /> इलीन्ड बेलायतको थिति ॥ 1॥ बादसाहाका औन--बादसाहाले मुलुकको फोज-पल्ट्नूका थिती-वन्दोबस्त पनित्या-निराप प्राइम मीनीष्टरले ठहराइ ल्याको मंजुर गरी हुकुम<br /> दीनु, भारादारहरूलाई पत्रे-पर्वेमा डाकी घातिर गर्नु, भोज घानद्विनु, न.च-तमा जा हेनुँ , कसँछे रि गया भन्या सीरोपाउ दीनु,सदा पुसिमा रहनु, आफ्ना प्रजाल्ाई दया राघनु, कक्वैलाइ कुट-पीटगाली पनि नगर्नु । क्या अर्थ भन्या चुकमा सजाय गर्न्यौ अघीदेषीगरिचली आयाको भंनले पारमेन्ट कौसलले कसेको मोहवतराषदैन भन्या कीन सरले बुराई गर्नु , पप बोक्नु ? राजनिति,घर्म सांस्त्रमा रेष्याको कुरा नगप्या पनि पाप लाग्छन्‌; गज्या पनिपाप्छ; बढता गज्या पनि पाप छु । अघिदरि चलि अ[याको गर्नैपर्छअन्या पाप हो तापसि धर्म हो तापति जसले यो मिति बनापाउसलाइ छ भन्या मतलबले वातसाहा कसैको जीउ मादैनन्‌ ।<br /> झन हनु, कसैलाई डड गर्नु , कुटनु, याली गर्नु , कसैको जागीरषोसनु, कसैलाइ जागीर दीनु, आफ्ना दर्ारको दौलथ म राजा हु,मेरै घन हो भनि वादसाह पनि आफुषुसि गर्ने पाउदैनन्‌। क्या अर्थेलेभन्या त्यो दौलथ आजैन्सा भारादार, फौज, पस्टन्‌ब्दुनीना बेती गरिउपजाउन्या छन्‌; आधा राज/को भाग भनि दिन्छन्‌ । बेपार गरिउपजाउछ्न, जगात भनिसार भनि दीन्छन्‌ । बैरिको मुलुक मारिल्याउद्न्‌ तापनि त्यो राजाको घन हो भनि दिन्छन्‌ । जमीन<br /> 1१४]<br /> षोदी फलाम, तावो, सिसा, सुन, चदी, न.वरात्न, ज्वाहार ल्याउछन्‌ तापनि राजाको भाग पर सार्छैन्‌ । आफ्नु मुलुकमा घेरिहेमीचन्‌ आयो भन्या इनै भारादार- सिपाहीले आफ्नु जिउ मराईबैरिको ज्यू मारि मुलुक थामछन्‌ र आफ्ना मीहीनत्‌ अन्सारसानु भांग लाई मीली सबैले चीत्त बुझाई बंघान्‌ बाधि जःगिरभनि षान्छन्‌ । बैरि आयाका वेलामा राजा रणभुमिमा जादैनन ।अर्कालाइ पनि मार्दैनन्‌, आफु पत्ति: मदैँनन्‌ । मार्न्या- मरन्याभारादार हुन भन्या दर्वारका ढुकुटीको धन्‌ सबै साजाधनको कामू मुलुक्‌ घटदाका वषतमा' र वढदाका वषतम चाहीन्छ।यकाको फर्मायस्‌ त्या धनको काम चल्दैन्‌ । तसर्थ राजा भन्याकाथिति हुन । राजाले फटीकको पम्वा हुनुपर्छ । गर्न्या-गराउन्यासंत्ि-भारांदार हुन्‌ । कसले वीरित्‌ गर्यो भन्या आफैँ पेछन्‌,आफै मराउछन्‌ । राजाले मार्दैनन्‌, आफै अ।सरि काम गयाराजाले पनि माँनुपर्छे भन्या थिति वाढीयाको छ ! सो थीती नाघ्यापारमेन्ट कौसलबाट वादस।हा पशि वदला गर्छन्‌ ।<br /> भारादारहरूकी थिति ॥ मुक्तियार प्राइम्‌ मीनीष्टरले गर्न्या<br /> “ काम्‌--वादस।हा हेजुरमा रहनु, कहि साध सोध नम्जा कामकोअजमास अन्‌ सोधन आया; र पारमेन्ट कोसलवाट्‌ कहि हुकुम्‌बक्साउम्‌ आया; कम्यांडर-ईन-चिर्फले जंगी फौजको नआा अज-मास्‌ साधन गया देस--देसका बादस हा, राजा, न वाफहरूसीत्को सलतनत्‌ षलापपत्र, घा, टक्को; आफ्ना मुलुकलो ठेक्रदारमुलकीसाहेव, जज, कलकटर, जंगी-निजामतिको पजनी; देस--<br /> [२५ ]<br /> देसमा रजिडन्टको पजनि, नीजामति रकमीको दर्माहा, 'दर्वारकोमसलन्द परचेंको यति कामको नीक्सारि-पसारी साधसोध, तनषाहदिनु, पजनि गर्नु जति काम्‌ जो छ मिनिष्टरले ग्न्‌ । मेरो दर्जाठुलो छ भनि प्राइम मीतिष्टरे अनरीत्‌ गग्या परमेच्ट कौसलछबाटसजाय हुछ।<br /> कम्याँडर-इन-चिफले जंगी फौजको पजनि गर्नु । जंगी पल्टन्‌लाई मैन्हावारी--दर्माह दिनु । षजाना, बन्दुक, वस्दि, गोली,लडाईका हात-दृतियार तयारि राषनु । जहा लडाइ पन्यो ताहाँफौज पुग्याउनु । पल्टन्‌लाद्द वस्न्या आइ, गढि, कील्ला बैनाउनु ।तार, घाट, बाटो, सडक वनाउनु । फौजलाई रसद पुग्याउनु ।पल्टनूलाई कयायत्‌&quot; सीकाउनु, औन सुनाउ राजि राषनु ।औनदेणि बढ्ता रकम कछमू टंटा नलाउनु । रैयतका बारी-विरु वा,फलफुल केहि माछताल्‌ लुटपीत्‌ गर्ने नदीनु । पजनि गर्दा बलियाअंगका, तीरोगि छायकका, दिलका सुरा, अनमा रहन्य! यस्तालाईपल्टनमा जागीर दी नु । पल्टनमा पगरिको रोल बढाउदा पैले रोलजस्को छ उसलाई बढाउनु । सीपाहीको अमल्दार, अमल्दारकोहवल्दार, ह वल्दारको ज्मादार, ज्मादारको सुवेदार, सुवेदारकोछेफूटेन्‌, लेफ्टेन्‌को कपतान्‌, कपतानूको कर्णँल्‌, कर्णेलको जर्णैलयस्ता रितसँग पजनि गर्नु । क्या अर्थले भन्या छोटा-वडाकाबढौंला भन्या उमेद रहंछ । काम गरि आउदा साह्रो हुन्छ ।पक्षमा पजनि नगर्नु , छुला-छंगडा। काना-पोर डा, उमेर नपुग्याकाकेटाकेटीलाई जागीर नदीनु । बीना टक्‌सीर कसैको जागीर नषो-सनु। वुढो भयो, रोगी भयो, पल्टन्‌को काम्‌ गर्न सकेन्‌ भन्या<br /> <br /> [२६]<br /> ईंगीलस'&quot; दिनु । उस्को बान्गीमा अर्को भर्ति गनु । पल्टनमाबातगी षाली राषी आफुले नषामु । कहि लडाइ पर्दा वीना तज-बीजले फौज गाफीलमा राषी नमराउनु । यती काममा १ कामचुक्मा पनि 'कम्याडर-इन-चिफलाई पारमीन्ट कौसलवाट सजाप्ष.रेजी हुछ।<br /> पार्लियामैरट<br /> पारमेन्ट कौसल घर कस्तो छ भन्या ३ कर वर रुपैना घच लाईबनायाको छ। हृवेली, औनाका छाना, अनाका झ्याल लाग्याका,सुनका पानिले घेर सिगारि चीत्रकार लेषीयाका; झाडबति,लालटेन्‌, फानस तह-बितहका लाग्याका छन्‌ । मेच, कबजजँगा-जगामा वरावर लयन मीलाई राष्याका छ्न्‌ । ताहाउच्चाठाउमा वादताहा गदि छ । त्यो गादिका दाहिना बाउ सपेत्‌भैदाह्वी-जुगा फुल्याको वुढा-पुर्खना, भयंकर ख्य लियाका अधिकालाठ, डुक, कम्पांडर-इन-चिफ, प्राइम मिनीष्टर, जणल्‌, कणल्‌,जज, कलकटर, इलिम लियाका मुलकी साहेवानहरू--कसैँको डरकेही मान्दैनन्‌--देषदा पनि डर लागदा यस्ता तहका मानिसहजार बाह्न समे कुचि, मेच, तषता वस्या। यस्ता साभाका बीचमाबोलनाको मकबुर कसैको नहुन्या। जौन झगडीया छ, तेसलाईबोलाउदाभुठा कुरा गर्नाको त क्या मकदुर, साचो कुरापुयाउने पनि कष्ट- सदेह हुन्या । यस्ता कचहेरीका विचमा मुनासीवको वोलछ भनि पहिचान्‌ मैरह्याका कसैले कहि बेमुनासीवगप्यो अन्या सजाय गर्न्या तयार छन्‌ । सभामा गुलुगफडा हुन<br /> <br /> [२३<br /> पाउदैँन्‌ । यौटाले बोल्यो उस्को प्रतिउत्तर अर्काले दिया । कुराकोमुदा पुग्यो भच्या सबैछे हो भन्ति सहि गन्या । कुराको मुदा पुगेनभन्या फलाफल गरि मुदा ठहराई औँनको कीताप हेरि जबाव दीया।पारमेन्ट कौसलले कसैको वीरीत सहदैनन्‌ । बादसाहाई बदलाईवदला गर्ने सकेछन्‌ । बीरीत गप्या प्राइम मिनिष्रलाइ घारैज गनसक्छन्‌ । विरित गन्य। कन्यांडर-इन-चिफलाड बदला गर्ने सक-छन्‌ । लाठ, डुक, जर्णेल अरू पगरिको त हीसापै हैन्‌ । पल्टन्‌छेदंगा गया तेस पल्टनूलाई अछ पल्टन्‌ लगाई तोपले उडाउछन्‌ ।<br /> यस्तो हुकुम्‌ वलियो भयाको षोदाको दर्वार वन्याको यो अनवनायाको अघिका अंग्रे जका पुर्षाली जीज्यूक्यासले' वनायाको औनहो । दुनिबाका थिती-&quot;झगडा नगर्नु । अर्काको नीन्दा नगनु !अर्काको वीगार्नेका पछि नलागनु । धनछे, मानले, रूपले, वलछेसानु छ भनी हेछाठट्टा नगर्नु । निर्घालाई दया गनु । वडालाईमान गनु । साँचो वोलनु; आफ्ना धनको सभार गर्नु । मैला कुरानछाउनु । घोया सुकीलो हु छ । षस्रा लाया भया पुगछ । आगमामयल नराघनु । इश्वरले वनाइदियाको मुर्ती बोइ सफाई गरि राषनुर तेसलाई लक्षिमले दी नुपर्छे । आफ्ना घर भो, षेति भयो, आफ्नाघर नजिकको वाटो भयो, पोनिघाट्‌ नजिकको बारि भया, आफ्नाघर वरिपरि भयो फुलका वीरू,वा, षान्या फलका वीरू वा लाइ-राषनु । वषतमा पेती गर्नु । गाइ, वाए्‌।, भेडा, वीरालु, कुकुर,चराचुरंगी पाली राषनु । आफ्ना भरमा रह्याका अभागी, मु,कोह्रौर, नराम्रा भया पनि पढाउनु, सधाउनु, सिकाउनु, पीयारोगरि राषनु । पति गर्नु । बेपार गर्नु । चाकरि गर्नु । जुनं कुराँद्धि<br /> १. जेस्रस आाइस्ट (7)<br /> (राभौफ्तु जीवतती हुछ सोही कुरा गर्नु । अर्काको जीठ नमानअर्कोको धनको छोभ नगर्नु । कौझो मन सोझो उद्यम गनु ।<br /> राजाको चिति--दुतीऔ सित वसीको दसावद महसुल छिन्‌!त्यो धन ग्रनुसार कौज पल्टन वनाउनु आड, कील्ला, छाउनीबनाउनु ! फौजलाई षात-लाउन वेसगरि दीनु; राजी राषत्‌।सबैको आत्मा वराबर देघन । प्रजालाइ दुष नदिनु । चोर, ढाट्‌,लुक्ष, अर्कालाई कुटन्या, अर्कालाई गाली गर्न्या, अर्काको हट्टा,इजत्‌, हुरमतसम्मको नीन्दा गर्न्पालाई भोलषानामा क्यद गनु ।धान-लाउनमा वेसगरि दी औने मात्र सुनाउनु । काम जस-जसकोजुन्‌ वृटि छ सोही काम सीकाउनु, सघाउनु । मीयाद पुन्यापछिछाडि दिनु ।' फेरि पनि उसै गया कुटनु, सासना गर्नु, दोबरकयव गरि छोडीदिनु । ३ पल्ट वीराया बीराउ गर्न्यालाइ कालापानि पुाइदीनु । जीउ मार्न्यौलाई बदला जी.वै मार्नु । राजालेपनि अर्काकी जीउ माया, गर्कीको घर्नेहन्या वीना तकसीर सासनागर्ने लाग्या औनमा रहि 'वेमनौसीव गर्न लाग्या भन्या पारमेन्टकौसलवबाट भारादार-फौज मीली त्यो राजालाई कयद गरि उसैराजाका वंसमा अर्को राजा यापन गर्नु ! राजा, भारादार,दुनिम्री, फौज, पल्टन्‌, परचक्रि, भुसाफेर, अनाथ) अजान, दैवचक्रपरिआयको वीबेक्‌ वीचार गरि कसैलाई पनि समभाउनु । सास्त्रसुलाईनु । राजनितिको औन सुनाउनु, सीकाउनु, सघाउनु पढाउनु।यक पन्टको वीराउ माफ गनु, दोस्रो वीराउमा डड-सासना गर्नु ।100 पगयामा कारलापाति पुस्याइदिनु । केतमुल षाई<br /> <br /> [२९]<br /> यो पारलमीन्ट कचहरि कस्तो हो भन्या धर्म गामत्र, नीतिसासत्र, बुडाको चलनको सार भिती वनायाको अग टो । पोजेनकीताप ली पंचले धर्म सीरमा राषी कसको मोहवत्तमा नपरीसोझो रस्ता ली नीसाव गर्नु र बडो पुन्य हु छ ! मात कुल तछँ ।स्वर्ग लोकको भोग पाउछन । त्यो. सभामा वमि अन्याये बोल्योभन्या लोभ-मोह्रमा परि अन्याय गन्या भन्या तेसलाई चत्र-सुज्येँउदाउ ज्याल्‌ पृथीवीमा रहज्याल्‌ तेसले त्रेमा यकदपा रहेछन्‌भनि तेही कीतापमा लेषीयाको छु । पारमेन्ट कौसल इश्वरकोदर्वार बनायाको छ । अन्यायमा मर्न्यी राज।-पर्जाको आघारभयाका सबैको फीराद गर्न्यी ठाउ धर्मीलाई घर्मीद्वारा छ; पापी-लाई जमद्वार छ ! वेलायतका आयुर्दा पहि पारमेन्ट कौतछ रहेछजहातक्‌ पारमेन्ट कौसल्को थिती रहला तहातक्‌ बेलागत्‌ रहला ।जाह्वा पारलमेन्ट कौसछको थिति नरहला ताह्वा छडन्‌-बेलायेत्‌आफ्सँआफ डुवला भनि कीतावमा लेषीपाको छ।<br /> यस पारलमेन्ट कौसछ कचहरिमा वादसपह बिकटुरियाले पनिआउनुपर्त्या थरीती, रहेछ । पारमेन्ट कचहरिमा जाउदा अगाडी,तुरुक्‌ सवारको ल्र्यन, विचमा भारादारको ६ घोडा छायाकोवगीका सवार, ताहापछि भाला बर्छा लागाका पक सय षास गोरापुतलि जस्ता पोसाक्‌ लागाका वादसाहका बगीका र्वारपरिलाग्याका छन्‌ । बादसाहका वगिमा षीन रंगका घोडा ८ लाग्याकाथिया । अरू भारादारका वगीको, हिसाब थियन । लाखौ बगीका,सबार चब्याङ्गै थिया । बादसाहले पैह्रयाका गहना- हीरा जडोउभयाका मुकुट सिरमा छायाका, हीराका हार गहना छायाका,<br /> _केयेनुर' हीरा छातिमा छप्याका । सपेत रुपेछा। काम भंयाका लहंगा<br /> १. कोहेनूर दिरा (!) 2000<br /> <br /> [[ $०]<br /> पैह्वयाको भारि गहना पोसाक लगाई बगीमा सवारिँ चल्यो । कृठन-को सवारी हुदा लन्डन्‌ सहरका मानिस्‌ जो कोही सवारि हुन्पागछ्ठीर्मा दुइ कोससम्म ठेलमठेले गरि दुतीया रह्याका थिया । टोपीउतारी दसँन गर््या वरेवरे . भनि जयेजय पुकारीन्या । कुइ्न रानिपन्नि सबैका मुषमुषमा हेरि ईदाहीना वाउ झ्यालझ्यालमा वस्न्यासबैलाई नजर दि सिर सबलाई भुक्राइ दीन्या । हस्याइल्या मुपगरि बडा सिलमा रह्याकी लक्षिमिको औतार लियाको जरित राम्रिसब दुनिनाले दसँच पाउदा घुसि भै घन्य हाम्रा वादसाहाको सिल्‌भन्या । यस्तै तह्ृसीत्‌ सबै भारादार कौसलिया सबैलाइ घातीरगरि भनिन्‌--तीमीहृछ वहृत निमक्‌ ।हलाली छौ ! काज कामगरेउ भनि षुसी भै अव ६ महिना तीमीहरू बहुत तहृसंग आफ्नापरि वारसंग वसि आया भनि कीताव पढि सुनाईर वीदा दीइन्‌ ॥<br /> महारानी मिक्टोरियासंग मेट<br /> वादसाह वीक्टोरियासित पैल्है मुशाकात हुदा वादसाहाकाहेजुरमा रह्याका प्राइम्‌ मिनिष्टर कम्पाण्डर-इननचिफ, लाठ, ड्क्‌कंपनी सहिव चेरमीन्‌ प्रीन्‌ सालवट्‌ यति मानिस सामा थिया ।यत्ति मानिस साथमा ली कुइन्‌ बैठकमा षडा रह्याकी थिइ ।तेही वष्तमा नेपालका श्री प्राइम्‌ मीत्रिष्टर साह्ेव उन्का माईकर्णेलहरु, काजी, सर्दार, मुसाहँव साधमा ली गयार मुलाकात्‌भयो | नेपाल श्री ५ महाराजबाट पठायाको षरिता वादसाहाकाहातमा दिनुमयो र षरिता हातमा छी सिर भुकाइन्‌ । नेपालकोबैर-मिजीद पुछिन्‌ । चाहिन्या सम्मको वीस्तार गनु भयो । बाटामान,<br /> १,इर-बरे! ५;<br /> <br /> [1३१ |<br /> आउदामा जहाज-समुद्रमा कसो भयो, घानपीनामा तक्लीफ्‌ भयोकी भनि सोधीन र हजुरका अकबालले आनन्दसित आज्यौ भनुभयो र षुति भइन्‌ । तीमी आयौ, बढिया भयो, २ सर्कारको यक-चित्त भयो, पछि परटुसम्म प्रिति रहयो, दोस्तिमा षलवल कैँल्हेहेन भनि षातीर गरिन्‌ । नेपालका बजिर हुसिपार रह्घाछन्‌,देघनामा पनि वहुत्त होसियार रहयाछन, । देषनामा पनि, गहन!-कपडा लापाको सुहायाको पनि, राम्रा जवान रहयाछन्‌ भन्ति कुरागन्या । अव इनलछाई देराडंडा, साहँवेसाहाको ताकीती गर्ने होसि-यार मानिस रापी देउ; कौन कुराको तकलीफ्‌ हुन नपावस भनिप्राइम्‌ मीनीध्रलाई हुकुम दिइन्‌ । २ कपान्‌, पुलिसका सिपाहीनोकरि राषी दीया । पैले मुलाकात्‌को बेहोरा यहि भयो ।<br /> दोश्चा मुलाकातमा ज्यावद भारादार १५।१६ सये, उन्का मीससाहव भारि गहना पोसाक लाई आयाका थीया । वादसाहा कुइन्‌सिंगासनमा आड लागी घडा रह्याकी थिइन्‌ । तस्तै विचमा नेपा-छका श्री प्राइम मिनिष्टर साहेवहरु गया र कुइन्‌को सलाम्‌ गन्यार कुइन्‌ले वडा आदरसित अगाडी नजिकमा वस भनिन र नजिकमारह्याका थिया । ताहा रहचा भारादाराहरुले कुद्न्‌को दसेन यकयक गरि गर्न्या । कोह्कि टाढबाट सलाम गर्दै जादै गन्या, कोहीकुइन्‌का हातमा गुड्माने गर्न्या, कोही लेडीहरु हातमा गुडमाने गरिकुइनका गालामा चुम्वन गरि जान्या ! अघिबाट कुइनको दसँनगर्न्या; पर्छिबाट प्रिनसालबटको सलाम गर्न्यो । बाहाको प्राइम्‌मिनिष्टरले नेपालका श्री प्राइम्‌ मीत्तिष्टर साहेबलाई येक येक्र गरियो भारादार यो हो, यसलाई काम्‌ यो छ भनि यो फलाना साहेव-को लेडि हो, यसको कुइन्‌सित यो नाता छ भनि चिन्ह्ाइ<br /> <br /> [३२]<br /> दिंथ्या । यस्तै रितसित भाराद्धर लेडिहसुले कुइनको देन गरि(गया यो तमासा नेपौलका मुक्तियार जङ्गबहादुर कुवर राणाजी-“छाई देषाया । ती भारादार खैडिहरुले पनि बडो षातीर गनया<br /> भन्या संछेप येसमा-गयो॥ :॥<br /> ति :<br /> &quot;२ फेरि तेश्रो मुलाकातमा जाति वेलायत्‌ सहर भरका भारादार,लेडीहरुलाई नेपालका . वजिरलाई क्रुइ्न्‌ले निमटो गरिन्‌ । चारघडि रोत जादाँ सव. भाराद,रु्‌ लेडीहरु सामेल भया । त्यो दर्वार-नख् बैठक-कस्तो थीयो, भन्या बयान गरि सक्नु छैन । दुइ सय हातलमुका, पचास हात.चाकलो गज भयाको भारि गलैचा विश्लायाकोचारिँ तर्फ भ्रेता लास्याको । तसृवीर लयत लाग्याको छ । रंग रग-का झाइवतिले झलावर भयाको । छालटेन्‌, पानस, भैझाड, ग्यास-वतिले सर्वत्र उज्यालो भयाको । जात-जातका फुल झ्याल-झ्यालमाटिपीलमा राब्याका छन्‌ । अत्त्रका पुराचाईले वहुत सुगंघ चल्या-को छं। सुनेका गीर्छतिले चीत्रेकार भन्याकी । सुन-चादिका भाडालेजग जेगायमान भयाको । यस्ता बैंठकमा ज्यावद भारादार लालटोप,कुथि, पुतली टोप लाई हजार बाल्न सय गोरा साहेवान्‌हरू वस्याकाछन्‌ हीरा, पन्ना, मानिक, मोतीका गहना पहि भारि गहना-पोसाक लायाकी मानु इन्द्रका अपसरा जस्ता लेडीहृू हजार -बाहसय आइ .साहेवान्‌ र छेडीहरू पीचो भै बस्याका छन्‌ । पात्साह्ीबाजा“ बजन लाग्याको छ।<br /> :जेपालका- थी प्राइम्‌ मितिष्टर साइव उन्का भाइ कणैँल, काजीसर्दारे/- कसान्‌, लेफ्टेन्‌हरु पनि गयाका थिया । वादसाहबाटश्री सिलिष्टरलाई डाकीनू र केहि मेत्राहरु षात्छौ की भनि सोधीन<br /> [३२]<br /> &quot;र वादसाहा अगाडी हामीले घान हाम्रा रितले वेमुनासिब हखभनिश्री सिनिष्टर सहिवले भन्दामा हास्तिकन्‌ कुसिमा बस भनिन्‌ रकुसिमा वस्या । ताहा दर:वर नाच-तमासा हुन लाग्य को थियो । सबकेडीहरु, साहवानहरु नाचदथ्या । थोरा बेरमा आफैँ कुईन्‌, साइेवा-नहृदित वरावर नाचन लाग्यी मैले नाच्याको नेपालका मीनीष्टरसहिवले राम्रो मान्या को मानेनन्‌ भनि आपस्मा कुरा गर्दै नाचदैँ,हासदै गरि । साहेवःमूहरू, लेडीहरू कोही नाचदछन्‌ कोहीहिडिरहंछन्‌ । कोहि वसिरह्याका छन । ताहा छोटा-वडा कोहीनमान्यो, वेप्रभापसित रहन्या । यस्तो तमासा भयो 1<br /> यक दिप अपसरा जस्ता परिको नाच हेने कुइनछे मीतिष्टरसाहेवलाइ डाकन पठाइन र पाउ लागनु भयो । ताहा परिको नाचहुनलाग्याका थियो । ति परि कस्ता ठिया भन्या तिन्का छूपको,नाचको वयान, गर्ने सक्दैन । इन्द्रका अपसरा कामकन्दला,उरघसिको न;च, गाउना, रूप॒को बयान गर्ने सहस्न जिञ्रा मपाकोसेसछे पनि सक्दैदन्‌ भनि कोही कथाहामा सुनींछ तस्तै तमासाभयो । तेही वीचमा बुःनले, मितिष्टर साहेवलाइ यो नाच राम्रोलाग्यौ की भनि सोधीन्‌ र बहुत राम्रो लाग्यो भनि मजि भयो!<br /> “फेरि गरीदको अर्घ बुझदछ। को भन्दा गिदको अर्थ ता वुझादन्‌जस्तै बुलबुल चिडही वोल्दामा मानिसहरू राम्रो मानी सुन्छन्‌तेस्तै राम्रो सुनीन्छ भनि मजि हुदा घुस भइन । बहुत होसियाररह्माछन्‌ भनि आपसमा भन्रिन्‌ । ॥<br /> म ।स्वत ठूलो स्वागत<br /> क दीन छमडिको अपसराको नाच हेर्ने जाउ भनि मौीनीष्टरसाह, कर्णेल २ भाई, काजि, सर्दार, वडे कम्तान्‌, लेफटेन , सुवाहरूसबै गया । नाच हेर्न्यी ठाउमा जादा क्या तमासा देषीयो भन्यासात तला अगलो भयाको चौघरा हृबेलीका बिचमा दाष-चोकजत्रो चोकमा ताहा कुसि, तेषता, -विछ्याउनामा लोगने ल्वास्नीगरी ज्मा चार हजारको अंदाजी मानीस्‌ः जनही यक मोहर तिरिनाच हेर्ने भनि सहरका भला मानिस्‌ आयाका थिया । ति चौघराहेवेलीमा पतला औँना लाग्याका झ्याल ५०।९० छन्‌ । ती झ्याल--झ्यालमा भारादार, साह्रेवानहरू उन्का स्वास्नि, छोरी, वृहारिहरूआरि गहना, पोसाक्‌ छाई-झ्याल-झ्यालमा, वस्याका थिपा । येकपंडक झ्यालमा नेपालका : श्री मीनिष्टर साहेव वस्याका थिया ।मितिष्टर -साहेवलाई :नाच'हेर्नआयाका आरादार॒ दूतिना सर्वैछटोपी झिकी सलाम्‌ गर्न्यी ।. गहना-पोसाक्‌ लायाको देषदा सवेलेबदी षुसि भै तमासा हेया । बडा षातीर गःया । तेसै वित्रमाबादसाही वाजा वजन लाग्याको थीयो । ताह्ा इद्रेजाली तमासाहुन लाग्याको थीयो 4 कैल्ह सुर्य उदाउन्या वेहान क.बछा घाम्‌,दोपहरको घाम्‌, वेलुकाको घामूः अस्ताइ' साज भरै अध्यारो हुन्या ।फेरि चंद्रमा,उदाइ तास लागन्या । वादल भै. बिजुली चमूकन्या ।कलाका जोरछे हाषको गर्मि पत्ति गराउन्या । कैल्हे समुद्रमाजाहाज चंल्याका देपीन्या । केल्है वडे सहर देषाउन्या । बैल्दे दडेवीद्रावन दैषाउन्या । कैल्है वढावडा फौजले लडाजी गयाक्रो,बुमेपाटले'५०-लाष फौज लि ९ तौपको मुलुक मार्दै रुसका हीउ,माटो; पाहाडमा फौजले चढाई गन्याको देविन्या । यस्तै तह्ृसितको,<br /> [३]<br /> तमासामा दुनीयाहरू ताजुब मानी मुलीरह्यांका थिया । अफ्रेस-मातुमा ३०४० वरिपरि इद्रका अपसरा जस्ता आई घडा हुदाकडो आसर्थ्य भयो । क्या अर्थ भन्या उनको रूप, पोसाक देषदाः१५१६ वर्षका उमेर, पुति उड्दा झै नाचको तह-वितहा देघदाँसबैलाई, मोह गरायो । तेस नाचका रिझमी १५ सये रुपैयाथी मीतीष्टर साहेवबट्‌ इनाम्‌ वकस्नुभयो ! तेस नाचलाईउमराउहरूले इनाम दीयाको १ मैन्हाको ज्मा रुपैया तिन लाषढुदोरहेछ । पस्ता सोपिन्‌ मानिस्‌ बेलायत्‌मा रह्म छन्‌ । सो नाचकोयुसुलार्ड डेढ लाषको दर्माहा रहेछ । नाचनेहरूलाई वाहन इजाररहेछ सर्कारको घरचे ।<br /> ग्रक दीन्‌ बेलायत्‌ सहरदेषी दर्घनूतर्फ सहर बहीर येकबगमाल रहेछ । ताहाका वडा साइँवले श्री मिनिएर साह्ेवलाई-निमीता गया । मेरा वगसालेको तमासा हेरिदीनु भयौ वढियाहोला भनि सानु घुवा जाहाज लि लीन फौज आया र जानुमयो।त्यो जाहाज स.बारि मै जादा अरू सहरवासिं लेडि-मिसिइरसाह्ेवा नहरूको जहाज साथ लाग्याका हजार-याह्व सय थिया।तोमस नदि वारिपरि घर हुन्या दुनियाले घरही ताना तोपकोःसलामी दिया । सबैले टोपी उटारि सलामी दीयौँ । जस्तो बीदेसाहबीक्टोरियाको स वारि हुदा धाक-रवाफ दुनिआलाई हुथ्यो ।-बहादेषी पर्नि नया मानिस्‌ भनि ठुलो रवाफ भयो ।' वगसाछमाबग्दा टोपक्री सलामी भयोः! ताह! लाषौ मानिसको भिड बियो।ःत्यो बयसार कंस्तो थियो भन्या सात तला भयाको चौघरा दृखेलीः“ड छ्ुटा हबेली, पाच बधैँचा, २ कोस गिर्दा भनाको बडो खरोमा,<br /> <br /> [उच्छु<br /> अयाक्रो (चीत्रका्‌रम- लेष्याको जस्ता सडक, समानु विद्रावनका( जा _भप्क्याका गाढा वगैँचा ! ताहा कोही जगामा घोडा चदन्याश्वला वन्याका छन । ताहा १५२० घोडा कसि तयार गरि राध्याःका छैन्‌ । कहिँ बन्दुक ह:न्पा थला बन्यार्क। छन्‌ । चन्दुक्‌, पेस्तवलक्वरी राष्याका छन्‌ । कहि घना' हाँच्य' थला वन्याका छन्‌ ।ताहीँ वनायाको छ । भोलटा ठृयारि राष्याका छन । कहि गतका-करिभ्त्यार छन्‌ ।. कहि पह्लमान्‌ लडन लाग्याका छन्‌ । फर्छिअपसरा जस्ता.परि डोरिमा नाइन लाग्वाका छन्‌ । कहि इ द्रजालीजा लाग्याको छ। काहीं बादसाही, बाजा वजन लाग्याकोङु। गोवारा उडन लाग्याको छ काहीं आतसबाजीको तमासाहुन्‌ छाग्याकोछ । ग्यास वतीः, मैन वतीको तमासा घरमा झारवत्तिभझाड, लालेटिन्‌, दे बालगीरीको झला वर छ । चैचामा रूकाहोगी-हागा पीछे वत्तिकदा लटक्याका छन्‌ । रासनीको वयानूगरिसक्नु छैन्‌ । षन्या सराजामृका हट्-दोकान्‌ मजकुत्‌ छ।उमराउंहरू जइन्छन्‌ । लाग्याको पंसाती-्या; कोही घोडाकीही वन्दुक्‌ हन्‌ छन्‌ । कोही घना हान्छन्‌ । कोही ह्रुदकोहात_षेल्छन्‌ । कोही नाचदछन्‌ । कोही बजाउदछन्‌ । यस्द स्तिलेशृतै-दिन्‌ सदासर्वेदा तेस ठाउंमा षुसिमा रहँछन्‌ ।<br /> हि » बन्धुक्‌ हान्या थलामा श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेदबाटहान्नु्रयो,र' चोट नविरिदा सवै लोकले ताजुव मान्पा । जौनतमासौ.हेने जानुहु थ्यो लस्करले बोह्र राषन्या । नेप!ल्का प्राइमूमितिष्टर' देषनामा षुवसुरथ; गहना पोसाक्‌ अति सुहायाकोघोडा चढन, वन्द्रक हान, घाना हान बाकीफ्‌ रह्याछन्‌ बोल चालमा<br /> ह््बबु(?) ३.६?)<br /> [१७]<br /> ढहुत्‌ होसियारी रह्याछन्‌ ।' वर्षतुको बुंखि ईश्वरले दीयाको रुदैछ।. पैश्तो मानिस्‌ मुर्लुक्‌मा पैदा&quot; हुन्या रह्याछन्‌ भनि आपसमा कुरागरि बडो तारिव गर्न्या । असल-असल्‌ षफसुरत्‌ँ - लाषा रुपैयाकोत,वर पोसाक्‌ लायाका लाठ, डुक साहेवका लेडी-मिसिहरू अत्तिसुन्दरि अघि सरि श्री मिनिष्टर साहेवका गहना, कपड। छामदै-हेदैगर्या । दोमास्या कुरा जान्या माविस्‌ षोजी ल्यायर बरावर कुरागर्न्या । हातमा चु मन गर्न्यी । कुरा गर्दे आषा, मुष रसिलो गर्दैमुषमा लाली चढाई निधारमा पसिना काटि आय फुराई कुरा गर्दागर्दै आसक्‌ भै लाचार हुन्या । अव अवेर भयो डेरामा जाउ भनिजान लगगदा जल्दी हातमा समाती अलि घेलम्‌ भन्ति बसाउन्या ।बडो षातिर गर्न्या । अव नेपाल केल्है जानुहुछ भनि सोधन्या !अव चाडो जान्छौं भन्दा कीन चाडो जानुहुछ; सक्या सबै यहीवसनु नसक्या दस बर्षे वसनु, नभया यक वर्षता वसन्याबडो षातीर गर्न्यी । बरू नआयाको भया हुथ्यो, अव जा:हामीलाई,मृटुमा तिर हान्या जस्तो लागछ भनि अध्यारो मुषलाउन्या । तपाइ गया पनि तपाइको यक तसवबीर छोडी गया सधैतसदीर हेरि मनमा समफना राषौला । हामीलाई तपाइ पुग्नु भयापछि घर पुग्यौ भन्या चिठि पठाइदीनुभया हामीलाई संतोष होलाअनि गहभरि आसु गरि मुटुमा गाठो पारि वोछव पनि नसकुन्या ।यस्तो षातीर गर्न्या हाहाको मानीस्‌को वयान्‌ गर्ने. सएजमा कोही<br /> छैनन्‌ । सहर जिञ्ना भयाकलि पति सकन्य। छैन्‌ ॥ ॥<br /> लण्डन बाहिर, पनि<br /> यक दिन वेलायेत्‌ सहरदेषी.. पश्चिमतर्फ, समुद्रका तीरमा यकपिंगला&quot; भन्याको सहर, किल्ला, छाउनी अत्ति सुन्दर वडो मजकुत्‌हज न वलि<br /> <br /> 1१६३<br /> अती रमाईलो जया. लडन ,'सहरदेषी पा्तसय कोसमा' रहेछ ।वाहाका मानिस्‌ बहुत राम्जा मी जायस्‌ भयोग । चीजवीज फलफुलआरि तर्कारि श्रनि -मे.बाके भरिपुर्ने भयाको, जगा रहेछ । ताहाश्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेब. रेलमा स.वारि भै सक्न दीन्‌मा पुग्नुभयो । ताहा च,र पल्टन्‌ बस्याको रहेछ । ताहा मालीक्‌ लासाहेब रह्याछन्‌: । पी लाँठ साहेवरे आइ भेट-मुलाकात गया ।१९ तोपको सलामी, दीया ) डेराडंदा'मेजमनी सबै कुराको बहुतबातिर गया । ताहाका बिष सहरमा नाच-तमासा हुन लाग्याकोथियो । नाच हेर्ने जाउ अन्ति भन्या र नाचमा पुग्नुभयो । ताहाछाषौ सातिस्‌को'भीड थीयो ,। ती लोकहरूले श्री प्राइम्‌ मीनीष्टरमाह्रवटाइ सबैले टोपी उटारि सलाम्‌ गपा । वरेवरे भन्नि जयजय-कार गनय । नाच-तम/सा नजर भयो ।<br /> त हा समुद्वैको तिरमो, वडावंडा जाहाज घु वाकस्‌ वन ल।ग्याकोथियो । १ जहाजमो सबै तोष मं फ भयाको, सम जव नको छाज्नीभयाको, ५।६ तली भयौको गस्ता लडाईको जाहाज वन्न लग्चाकोथियो-। ०१९० थिया । कसँले गरि आरनै चल्याका छन; कसलेदोरि बाटछन; कसले मर्पैत गर्दैछन । कंलले,कांम गर्दा राम्रोपनि, वैछियो पनि, चाडो पनि हुदोरहेछ<br /> ताहादेषी २५० कोसमा यर्क द्रमदिहाम भन्याको सहरछ।ताहाको, काम्‌ ज्यावत्‌ धातु; फलाम, कार्च ढुँलन्या । तोप, वन्धुक्‌गोला; गोली, हातहतिवार, माँडा-वर्तन; अैना, झाडवति, फानस्‌देवालगीरि, घातुका तसबीर काहा वन्दा रह्याछन्‌ । तांहा फलाम्‌<br /> १ ई?) २. चमिङ्चाय (?)<br /> 01<br /> <br /> (३९)<br /> क्षनी, सिसौ षानी, पथरका गोल घाती, अरू घतुक्ा षानी ताहीरहेछन । समराइलिन्ड टापुमा ताहीबाट सवत्र मुलुकमा जाँछन्‌ ।श्रो सहर कालीगढहरू म।त्र वस्याका न्‌ । १०।१२ हजार काली-गइका घर छ्न्‌ । ताहा गंगासागरमा राषनलाई तावाको १ धढराबम्न लागम्पको थीया । १०।१२ हात छच्रा-चौडा भयको आनाहालन लाग्याका थिया । धातुको भाडामा मोलवाको काम्‌ ताह्दीहुदोरहेछ । ताहाका रत न्‌ दौलथदार दन्‌ । बहुत रमनिय छ ।रोजी हुनाले वडो गुलजार छ।मनोरञ्जनका साधनहरूछन्दन सहरको रोजरोजको तमास--कोही जगामा रेसमीकपडाका वडा-बडा गोवरा धर वनायाको छन । ती गोवरामाकलले धुवौ हावा भरेर तेस गोवरामा १४ मानीस्‌, १ घोडासवार स्मेत बस्य।का श्न्‌ । ती गोवराका आसनमा डुंगा, बढ्दानास्मेत उडी आक्रासतर्फ गयो । घर जत्रो गोबरा उडाउदा जतिआकासतर्फ गयो झन सानु हुदा लद्य,भुद्य को यक फुल जत्रोदेषींथ्यो । ताहादेषी पच्प्रो । देषीन छोड्यो । कैँल्हे २ सय कोस्‌काजमीन्‌ वसछ । बील्हे ५ सय कोसमा वसछ ! कैल्द्रै समुद्मा बसनऔयो अन्या तेही डुंगामा म.नीस्‌ चढि बंहनाले डुंगा पौराई उत्रीरैलगाडामा स बार औं आउछन्‌ । त्यो गोवर/मा चढ्न्या मानीसूलाइकमासा हेर्ने जान्या मानीसले यकयक मोहर दिदा १४१५ हजाररुपैया भाउद्छन्‌ । काही आतसवाजीको ःतमासा हुन'छाग्याक्को छ ।काही लडाईको हाज्न-तमासा हुन लाग्याको छ ! काटे पृहल्मानडन -लाम्याको छुह्‌। काठ जोझको तब&quot; दमासा उर्णरहरू सवारक) 0 र छा सयका कप तत<br /> <br /> “भै पन्न हतियारवाली लडाई गर्ने लाग्याको छन । ४ वुषेको कन्या!<br /> , छन । ती. जनावर हेर्ने वडा-वडा लाठ्‌, लेडी सहिव, मिम, मीस<br /> 1.०]<br /> केटिहह नाची घोडाका पीठमा दढि १ गोडाले टेकी ना्नदननुन्‌घोडा वरावर दौंडद्धन । काही रात्रीम। हेर्न आउन्य हरूले मकु डालाई नाचघरमा, गै तमासा हेछँन्‌ । . कसैलाई कोही चिन्दैनन्‌ ,कोहि घोडदौड हुन्‌लाग्याको छ । ६०।७० हजारको हारजित हुन्छत्यो घोडाडौड, भरन जात्या मान्रीसहरू २३ लाए म!भीडभाड हुंछ । लाषौ वगीका सवार, हुछन्‌ । कोहीनदिमा जहाजको दौड लाग्याको छ । -३/४.हजार रुपैअ.को द्‌जित हु'छ। काही तसवी,रको तमासा .छ । ,काही नजा हीकमतेकोतमासा छ। वडा-बंडा कोलिगढ गैँ.तजवीज गर्छैन्‌ । कोही जगाम,वाहन वेलायेत्‌ तापू हिन्दरस्थ नका जलथलका जनावर पशु-पढिपाल्याका छन्‌ । ती जना घर हेर्ने हजारौ मानिस्‌का भीड छाग्याका<br /> साहिवहछ भारि गहना-पोसाक लाई भायोका छन्‌ । कोही तिमस<br /> नदिको यक्‌ घाटमा रस्ता षोली वारपार गर्दछन्‌ । रस्तादेपी<br /> माथी नदि घहत्छन्‌ । जाहाज १०१२, हजार चल्याका छन्‌ । भित्र<br /> _ रस्ता घोली दोहरा बजार लाग्याका छन्‌ ।<br /> ; &quot;तेस पुलको हीकमत्‌ क्या हौ भन्मो तावाको ढुंग्रो घर जत्रोबारपार दिचोलियाको 'वमालुम्‌ गरायाको सवैलाई आसय्यं हु छ।हाहा: म्पैसिवतिको उज्यालो आठौ प्रहर वंस्थाकै छ। भीत्र दोहर।सङकँझा हत:-दोकान्‌ लाग्याको छ 1: शो चिज घोज्यो सो चीजमिलक्ख ।दरैस-देसवाट त्यो पुल हेर्ने आउनछन्‌. । हे ।। आसम्य<br /> न्छन्‌। त्यो सहरमा, कहि नाचन्तमासा, काँहि गोवरा उदौयाकढम,सहुँ कहि म मुलुकका पु-पछि अनौठा; ड्वीकमतफ<br /> [मै]<br /> चीजवीज, तसवीर, कीताव, रूषदृक्ष, जलका-थलका जना वरपाली राष्याका छन्‌ । त्यो हेर्न देसका मुसाफेर्हरू कोइ विखढी, कौही घोडा चढी, कोही पैदल हिंडी तमासा हेर्ने आउछन्‌ ।तेस मुलुकका मानीस्‌ सदा घुसिमा रहंद्दन्‌ । काही रोयाको, हुलह्गा झगडा गन्याको, कुटपीट, गाली -सराप्‌ , अर्काको नीन्दा गर्दतन्‌ । सदा षुसिमा रह्याका छन्‌ । कौनै कुराको वदि छैन ।<br /> व्यापार र शिन्ञा<br /> लँडन्‌ सहरको सदाबर्तको बेहोरा -&quot; बडा वडा दौलथदारभारादार,“महाँज न्‌ ४०।५० गुमास्ता मिलि आफ्ना सेष्य अनुसारकसैले कर वर शपैया, क्षेले लाष रुरँजा, ससैले हजार पयाआफ्ना चिल सक्यासम्म धन संकलेप गरिदीया । रुपया ज्मागन्या । तेस घर्नँम। वडा -वडा इमानदार मातीसलाई मालीकगराया ।. त्यो घन वेपार गर्ने व्याजमा सौदागरलाई दीया ।ब्याज्ले चौधरा घर बनाधा । यक कोस्‌को गिर्दा भयाको, भीत्रभीत्र चोकमा, पानीका नहर, तलाउ बन्यका छन्‌ । जाहाजराष्याका छन्‌. .। कृहि घोवीघाद्‌ वन्पाका छन्‌ । कहि पढाउन्याइस्कुल घर वन्याका छन्‌ । कहि ढुंगाको काम्‌ । कहि कर्पडाकोकाम । काही छालाको काम्‌ । कही जडौउको काम । जौन-जोनमात्रीपूका वृती छ तउन्‌-तउन्‌ कामका बलीयाहरुलाई देसीहा दीराष्याका छन्‌ तेस जगामा ५ बर्षेदेबि उभो २० वर्षेदेषि उघोकाकेटाक्रेदीहरु इलम्‌ सीक नआया, तेस घरभीत्र पस्या, नाउँ लेषाया ।ज्ौँन काम सीकन इरादा गर्छन्‌ तउन्‌ कामका षलिपांसीते लोइ-दिया: ।_ इलमु-सीकछन्‌; सिकाउछर्‌ः । कोही जाहाजका कामख्रीकछन 4 कोही, पवछुन, । कोही छालाको काम सीकछन्‌। कोही<br /> (९)1याको काम सीकछन्‌ । काठको काम्‌, तावा, पितल, ढलवत्‌,फलाम, सुन, चादी, जंडाउ, कपडौ स्यून, वत्त्‌, धुने सीकछन्‌ ।कोही क.वायत्‌का कोताप्‌ पडछन, । आफ्ना-आफ्नौ काममा बुवीकार्य सीकछन । तेस लाई घान-लाउन्‌ तेसै सदावर्तेबाट दिनछन्‌ ।यंस्ता केटोकीटी यक अडामा चार-पाच हजार छन्‌ । यस्ता अडासहरभरमा ३०।४० अडा छन्‌ । ३ वषेदैपौ २० वर्षे नहुँ'ज्याल ताहीबसि काम सिक्छन्‌ । घर जान कोही पाउनदैनन्‌ ' २० वर्षभषापछि जुन कामको मानीस्‌ छ उस कामको जागीरमा भर्नागरिदीछन्‌ । जागीर षानदिन भन्यालाई आफ्ना घर जा भनिबीदा दींछेन्‌ ।बिदाई<br /> १९०७ साल भाद्र महीनाका दीन ६ जादा ईलींड बेलायत्‌कावादसहि विक्टोरिया ताहाकरा प्राइम किनीष्टर र कर्म्याडर-डन-जिफै हुर्क यैलंड प्रिनसालबट औ' लाठ: डुक, कंपनि तेस वेलायेत्‌सहरका वडा साहेवानहरू सै नेपालका -प्राइम्‌ मीनीश्टर साहेवलाईडाकी बडो पातिर गत्या । हजुर हाम्रा :वीलायेतृमा हामीसीत भेटमुसाकात्‌ गर्ने आउनुभयो । सब कुरा बढिया भयो १ क्या अर्थभन्दा सुत्र |गोर्षा रजिका .मुल्की .बजिर लङन्‌ चलावेत्‌मा आयाभंस्या-बाछ वशञाक्रतुना अव घबर पुग्यो । सबैले वडो बयान गया।बडा/डीछ कयाका उ्मेददार बडा मंच रह्याछन्‌ भनि, यो सफरहुनाले यक्षेएकाइदा हुन्या छ भन्छन्‌ । त्राहा आउनाले दुबैसक्रिकोकोस्तक्टो । दु:बै तकेका मारादार, फौज-पल्टन्‌,हुनीयाछयायेत्‌ 'महात्ठनः सबलाई बढिया भयो। अब मआाम्त दोस्तमाबल गेल्हेकाबन झन वादसात्‌'अडा सादिवोनहकले भन्यो र्नयै<br /> [४२]<br /> तपाईंहरूलाई जादाम वाटामा सवारीलाई घोडा, बगी, मौयानीँ,बालकी, जहाज र बानाखर्च नोकर-खचाकर, चीज-वंस्तु जोचाहीन्या सराजाम्‌_ हाम्रा जगा-जगाका भारादाररे ताकीतीगर्न्याछन्‌ । कोने कुराको तर्केलिफ्‌ हुन्या छैन । गोर्षाका सिवाना-सम्म पुग्याई दीन्या छन्‌ । गोर्षा दर्वारमा पुग्यापछि वाटाघाटाकोषबर, तपात्रीको पहुचनाम्माको षवर पठाइदीया हामीलाई वडोसंतोष हुन्या छ भनी बडो खातीर गन्या । ताहाको जो चाहियाकोचोज ली वीदा भै फान्सीस्‌ वादसाहाका मुलुकतीर रेलगाडामासबार भै र वाना हुनुभयो।<br /> फ्ती<br /> फ्रान्समा स्वायत्त<br /> ... ताहादेषी दुइ सय कोस्‌ फरान्सीस्‌को प्यारिस सहर पात्साहाकातषत छ । विचमा ४० कोसको समुद्र |हनु पर्छ । वेलायेत्देषी १प्रहर दिन वाकीमा रेलगाडामा स.बार भै जादा समुद्रका तिरमासाजमा फुनुभयो । तेही बषतमा घु वा कसको जाहाजमा स वारभै जाहाज चल्दा सबैलाई रिगता लागन्या, वात हुन्या, जाहाजमाउमी वस्न नहुन्या, घोप्टो परि खुतनु पर्न्यौ । केइ अर्थले भन्यात्यो समुद्रमा भवरी पन्याको छ। त्यो भवरीको छाल-लहरिलेजोर गर्दा जाहाजलाई उतार-चढाई गर्दा वडो कठीन हुदो रहँछ ।तीन प्रहर रात समुद्रका तिरमा पुग्नुभयो र होटलघरमा सुकालागर्नु भयो । विहान्‌ रेङगाडामा स.वार भै यक प्रहर दीन चढ्दाष्यारिस सहरमा पुग्नुभयो । ताह्ा उप्रान्त ताह्ा आज गोर्षाकाश्री प्राइम मीनीष्टर कम्याण्डर-इन-चिफ जनरल जनङ्गवाहादुरराक्काजी आहा आउनु हुन्छ भनि ताहाका छोटा-वडा मानिस सवाछाष आँडमी मीडा थीयो । सबैले गुड्मानै सलाम गप्या । बडासाहेवहरू आइ षयर-भीज्याद पुछया । सर्कारबाट्‌ डेरालाई असलप्योरिसि,सहरको नामुद घर षटायाको छ। ताहा जाफत भारीसराजामू तयार गरि राष्याको रहेछ । ताहाका प्राइम्‌ मिनिष्टरलेडेरामा पुग्याई मेजमानी चढाया ! बडो ष्षातीर-मुलाकाट गया ।<br /> [1<br /> पुर्पाको भोलीपल्ट ताहाको प्राइम मीनीष्टर आया र बगीमासवारि गराई प्यारित्‌ सहरी दई वाहिर-मीत, भद्यदमाल,बाग-वगैचा, नहर-तलाउ, चहवब्चा' तसबीर जगा जगाका नाच-तमासा,गटीका कील्छ।, सहर, हाति-घोडा, बेरु-देसका अनौठा पसुपछी, गृज। घर सबै देघाया । ताहाका महाजन्‌, कालीगढ्छे अनौठाचिज सै आया ।- चजर सरायर । लाग-डेढ ल।षको माल-असजाद्‌यरिद गर्नु भयो 1<br /> तेस वत्‌मा ताहाका वादसाहा पश्चिम दिसातिर हावा पातगयाका रह्याद्टन्‌ । ६७ दिनमा आईपुग्या र भोलीपल्ट दर्वारमाडाकन पठाया र नेपालका श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साह्रेव पाउ लाग्नुभवो । ताहाका बादसाहा बैठकमा वप्पाका रह्याछन्‌ र उढेरदोकासम्म छिन आया । हातमा समाती गुडमाने सल्लायाटाघायको पैराफ्यित्‌ पुछ्या। सब विस्तार गर्नुभयो ८हिन्दुस्थानमा अंग्नेजसिंत गोर्षा महाराजको सिबाना जोग्याकोछ भन्या सुनिन्थ्यो । आज दैब संजोगछे भेद-मु्ाकाट्‌ भयो भनीबहुत पातीर गच्या । अव तपाजीलाई के चाह्छि, केही चीज'लिताको र केही नाच-तमासा, गढी-गिल्ला, फौज-पल्टन्‌ऐन-किताप, षजाना, हाम्रा मुलुकमा भयाको, तपाजीलाई चाहिन्येकुरो ई मेर भाई प्राइभ्‌ मीनिष्टरलाई भन्नु र्‌ सबै कुरा महजुत्‌न्‌ मति साभतेपा अह्वाया । बडो चातिर-मुला र गया !<br /> ताई छ छाष फौज-पल्टनू रहेछ । ताहाका वादसाहाकाफौज-पल्टन्‌ दूतीज्रादारछाई टटा छाउदा रेप मरुखक, गरि_चादसाहालाइ जपाई वुपेपाट प॒सिङंटलाई थप्या छन । ती पिङ१. (१?) २, रिपम्डिक्<br /> गर्णतन्त्र ।<br /> [२६]<br /> ठ्छै दुवीजा, फौज-पल्टनूलाइ थिति-वन्दोवस्त गरि राजी गराईराष्याको छ। जगा-जगामा नाच-तमासा हुछ । पतिङटलाईसबै षलकूले जय जव मनाउछन्‌ । त्यो सहरमा भारि-भारि साहृ-कार वस्पाका छन्‌ । ती सहरबासी बहुत दौलथदार छन्‌ । सारासहर पक्कि हवेली, औँनाका झ्याल, औनाका छाना, नाना तह्लक'तसवीर छाग्याका छन्‌ । झाडवतिको झला वर पारिराध्य'को,सुन-बादीका भाडा भयो अथवा मोलवा लाउनु भयो, घर्गाचोत्रकार गर्नु भयो, सुन-चादीका तार झीकनु भयो लयस गुछटीबनाउ यति काम मात्रै सुन-चादीको चलन छ। गहना सुन-चादीको कोही लाउदैनन्‌ । पोसाक भन्या जनानाहरू स”“टनकालहंगा उनका रूमाल बढ्याका, मोजा-पंजा, सेतो तोप सीरमा,गोडामा जुता छोट-वडा सवैलाई यस्तै रितले लाउछन्‌ । मर्दैनापोसाक काला बनातृको तोप्‌, कुर्थी, चुस्ता टोप, पंजा-म्रोजा,गलेबन्द॒ एक रकमूका सबैलै लाउछुन्‌ । जात वीसेष आफ्ना-आफ्ना रकममा सवै इन्याका छन्‌ !<br /> पृथीबीका पिटमा कालीगढ, अकलवन्द फ्रान्सीसको वरोवरकोने मुलुकमा छैनन्‌ । क्या अर्थ भन्या तोप, वन्द्क्‌, षजानावनायाको ग्रघि ताही रहेछ । जात-जातका छित छिपन्या, वतात्‌बनाउन्या, जाहाज बनाउन्या, पालाक्‌ बननाउन्या, रेलगाडाबनाउन्या, घडि बनाउन्या । तसबीर, झौड्वत्ति, फानस, दे.वाल-गीरि वडे-बडे औता, जात-जातका काचका भाडा अघि अजमायसगरि वनायाको फ्रान्सीसमा रहेछ । पछि ताहाको नकल सिकीअरू मुलुकमा वन्दोरहेछ । मुल गल्लि सय हातका चौडा । अरू<br /> <br /> [५७]<br /> गङ्लि हुगाले छाप्याको । सङकूका किनारामा घडे-वडे दरपतलेद्वाम्रा गन्याको । ति सडक्‌ वीचमा लाषौं वगीका सवार धल्याक्ाछन्‌ । गछ्लिमा ताल, कसिंगर, हिलो, धुलो देषनु काही छैन ।सहरको वीचमा वडेवडै वधैचा । ति वधैचामा जात-जातका₹ग-वीरगका फुलले अति सोभायमान्‌ भब&quot;को । देस-देसकाचराचुरगी, मृग जात, भालु, वाच, वानर, वनघोडा, गैँडा, भैसी,भेडा, वाषा श्रनेक जातका जना बर, फलफुल, रूद-वृक्षले भरि-पुर्ण भयाको । वसँचामा चीत्रकारले लेष्याको जस्ता सडक्‌ वन्याकाछन्‌ । ताहा षान्याचिज रोटी, मासु, सरापका दोकान लांग्याकाछन्‌ । ग्यासबत्ति वगैँचा, सहर, चोक, पटागीनी, गल्लि, इयाल-झ्यालमा चँद्र जोति जस्तो तेज भयाको दिपमालीका ग्या भैसदा-सचेदा रोसनि भररात जल्याकै छ । ती बगैँचामा जव रातपन्यो सहर वाहीर ज वान्‌-ज.वान्‌ लोग्न्या-स्वास्निहू आयाकारनाच-तमासा गया | रोटि, मासु, सराप घरिद गरि षाया ।हासध्यार-ठटा,गरि बडा पुसिमा रहन्या । कोही धोडा चढ्नसिकछन । कोही बन्दुक, तारा हानछन्‌ । यस्तै रितले दिनरातवडा षुसिमा रहेछन्‌ । फौज-पल्टन्‌ भन्या सहर बाहीर चारत्फगडि-कील्ला बडे-वडे छाउनी वनाई ५1६ कोसमा रह्याका छन्‌ ।यस्ता तहुक्रो प्यारिस नगरि देपदा कँलास होकी भन्या जस्तोलागछन्‌ । यस्ता प्यारिस नगर छ।<br /> वुनेराटले नौ टोपी मारि ल्यायाका तोप-गोली सहरकाबीचमा वडे घरहेरा वनाको रहेछ । तेस घरहरामा चढि हेर्दा मानुइद्वासन्‌ जस्तो सहरको तमांसा देषाया । जगा-जगामा हावा<br /> [हि]षान! निमित्त वनायाको दर्वारमा लगि अँस्वय्यले<br /> १<br /> बडे-वडे तलाङ. । त. होाको फोहराको समासात' मै हातुतम:उड्छ । ये्कतर्फ बढे वगचा बिन्द्रावनको लता मझपतयाको अभिगाढा छापियाको । जगा-जगामा यस्ता तह्लक&quot; हवेली द्र वन्याप।हुन्‌ । भारादारहरू आफ्ना काममा बहुत जीउ लाई कामअर्काक्रो निन्दा कौही गर्दैन । मुध भारादारा, १०१२ गवरोवर द्न्‌ । यतिमा यकाले भ्र्ध्यालो गन्यो भन्या १० मीलिए?:4निसाफ्‌ गरि ठोक्छ्न्‌, । नजा काम केही पन्यो भन्या मचसस्हाले काम गर्दस्‌ । मेल गरि वम हुछ।<br /> यक दिने । फान्सीस्‌ सहरदेषी २७ कोसमा फाटयक्र ठुलो जंगल छ । तेस जंगल वीचमा एक सहर बतताहा २ पत्टन्‌ पंदल सतरी, १ फल्टन्‌ रिसल्ला वुरिकीछाउनी वस्याको । ताहा यक दर्वार कस्तो बन्द्राककरवर सपैगा बनाको पना प्भयाको तीन सय वर्षदेपि बढवा बाद-साह्वाको तसवीर उतारि राष्याको । वादसाही फौजको जगा-जगःमारूडाई भयाको । त्यो- लडाई हेर्ने भनि आकासमा अ्पमरा- परिविमानेमा चढी हेन: छाग्याका । नाना तहको तसबीर लेप्पाकाद्र्न्‌ । पुजाक्रोठामा अंग्दै बोलनम्‌ भन्या जम्ता देवचदायाको भकाझकी वयान गरि नसकनु । पुजाक्रा भाडा, गहनापाइाःक्‌, बीछयाउनो तीन वर्षदेपी बढक1 शो एप?)<br /> छभन्या ३<br /> छ्न । बेश<br /> <br /> [४९]<br /> सुनैको काम, तसवीर, झाडबत्ति) औनाका फिछि झ्याल सुनकाछन । ताहाका मानीस्‌ पता, हिरा, मोती, मुगाले बादसाहाकाटेबीलमा झु डियाका छन्‌ । त्यो वेठकूको झ्याल चार तर्फ घोली,हेर्दा दक्षिण दीसामा वडे तन्ाउ १ कोसको गीर्दा भयाको, चारै तर्फलषृशरको सिढि लाग्याको अति नीर्मल्‌ ठंडा पानी, माछा, राजहंस-छे युक्त भयाको छ । पुर्व दीसा बडे-व चा जात-जातका फुल-वारि भरिपूर्ण भै फुढीरह्याको छनपुचरे दीसामा रहेछ । जात-जातका फल पार्किरह्याको--“दाप, अङ्गुर, नासपाति, स्याउं,अरू जात ढेरं थिया । रूपका तमास्‌ चित्रवीचीत्र सडकमा पातिकाफोहरा छोड्याका बहुत सुन्दर बगैचा वन्याको रहेछ । उतरदीसामा राम्रो सफा सहर, वडे वजारको बहाइ । पश्चिम दीसाबढे, पतागीनी हजार घोडाको तुरुक स,बारका बरो गर कदायत हुनलाग्याको छ । मद्दश्वासी मानीस्‌ तमामा हर्ने पाजत भयाकाछन्‌ । ताहाका मानीस्‌ वहुत राम्रा छन्‌ । बहुत्‌गर्मी पनि नाही । बड्दो सुवीस्ता जगा रैछु ।<br /> तेस जगामा वुनेपाटले ५० छाप फौज जमाई सात टोपीका'मुलुक्र मर्दै हसमा गया र्‌ छसिया बादमाहरले बुचेगाटको फौजदेषदा आत हारी आफ्ना महरका फौज-दुनीया भग<br /> श्र सहर घालीगरायान्‌ । सहरमा आगो लगाइ भागदा सहर सै जछेछ । नेसैबीचमा हिउ परेछ र बनेपाटका लसकर .वतमा वस्न नपाई हिउबारिमा प्यान र १० छाप फौजमा तीन छाप फौज बाकी“रह्या्न्‌ । तेसै औसरमा नौ टोपीका वदसाहाको फौज पछि.लाग्दा दैवले माच्याको वपत्मा बुनेपाट्‌ हटी आउदा नौ टोपीको<br /> <br /> [५०]<br /> वाद्साह फौज पछि लाग्याकं थिया । वुनेपाट्‌ आपना प्य रिर्‌संहरनेरो आइपुग्दा आफ्ना सुहरबासी दुनीया सब बनेपाट्भीतगँचित्ति गायो | ब्यां वीत्ति गन्या भन्या आज तीमीलादपुति विर्पक्ष गरी तिम्रा बाँहा फौज-पल्टन मारीदीया र नौ। टोपीका वादसाहा पछि लागी रह्या्टन्‌ । तीनले सहर उजार' गर्न्याछन्‌ 19 तसथ फाटन्‌पुलु भन्याको सहर जंगलभीत्र छ,बस्नालाई दवाँर पनि वढिया छ । ताहा जाइवस । अछ वेहोराकोमदेत्‌ हामी दीउला भन्या र दुनीयाले मनासीव भन्या भनि घुसीभै फाट्नवुलु भन्याको जंगलको सहरमा गयाल्ठन्‌ र ताहाबस्या । तस बीचमा नौ टोपीका वादस'हाले मतो गस्साछन्‌-योकंदाचीत हाम्रो हुन्या छैन्‌ ! क्या अर्थले भन्या जाहाकातीन जमामदि छन्‌ । ग्ररू इनलाई दैवले पनि माच्यो । यकथि ९ वादसाहा लाग्दा सहर भयाको छ । नौ वादसाहाछेमौःयाको मुलुक यक वादसाहाल लिनु पनि हुदैन्‌ । यक वादसाहाजाई दूनीजाले राघन्या पनि छैनन्‌ 1 त्रतसर्थ वुनेटपाटले धपायाको यहि मुलुकको बादसाहा लन्डन्‌बेलयेतृमा छन्‌ । तीनैलाई गादीमा वसाउ । बुनेपाटलाई यन्ावुँव्यापुमा राषी इनलाई घर्चे मैन्हाको लाष सवैञाका हिसावले वर्षेकको १२ लाष सपैजा; दिनु भन्या बीन्ती गरि पुराना वादसाह्ा४ लाई थिति गरि ९ तोपीका वादसाहा बसि अब उप्रान्त आफ्ना--ाफ्ना मुलुक्मा रहनु जुन वादसाहाले अरध्यालो गर्ला उसलाईआठ वादसाहा मीली मार्नु भनि घर्मपत्र अहदनामा गरि<br /> 0010<br /> १[?) २. सर (जीत)? ३. सेण्टहेलेना (?)प्रे 9 पति दोहोरिएको छ्‌ ।<br /> [५१]<br /> “फ्रान्सीसका पुराना बादसाहाछाई गादीमा रापी ।बुनेटपाटके पनिमैरा घुसिले गादी छोड्या भनि हस्ताक्षर छेषी यलात्रु टापुमा,गया । नौ टोपिफा वादसाहाहरू धर्म पत्र छि अ-फ्ना मुडुकमागया । त्यो जगा हेर्न जांछौ की हेर्ने लायकको जगाछ। नौबादसाह.को घर्पत्र भयाको जंगा हो भनि पसिडन्टके नपालकाश्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेवलाई सोध्या र त्यो जगा हेर्नाको मलाईपनि झछ्या छ भंनुभयो र पसिडइन्टका भाई मीनिष्टर साथमालाई रेलगाडामा सार गराया र फाटन्‌ बुछु भन्याका सहर गर्या२ त्यो जंगलभीत्रका सहरमा दर्वार, तलाउ, छाउनी, बगैचा,कील्ला, तुसक सवरको कवायरेत्‌ बुनैपाटले जगामर्दी गर्न्याकोवताया । फरि वगिमा सवारि गराई सारा जंगछ देषाया । अंघिकावादसाहाका क्रेति येक्येकू गरि देवाया । बडो घातिर गन्या । २७कोसका वाटो प्यरिस्‌ सहरमा पुग्या । आउदा-जादा ५४ कोस्‌जमीन्‌ १० घडिमा पुग्याइदिया । वतास्‌भन्दा पनि चाडो हुदोरहेछ ।<br /> सारा मुलुकमा वगैँचा छायाको, मेवाको षेंति दूनिज्रा बहुतगर्न्या ! घारन हुँदोरहेछ । गहछौ बाको पेती गर्दा रह्याछन्‌ ।प्यारिस्‌ सहरभीत्र परसि-बोका केही जात पत्ति मान्‌ माकुब रहेछ ।सहर वाहीर भारि मासु ल्याउदा रह्या्नन्‌ । पानाको, पेतिगर्नाको, बेपार गर्नाको, फौज-पन्टन्‌को अँन जो बांघौयाको छसो थितिम। रह्याकरो छन्‌ । हुलडंगा हुन पाउदैण । दुनीया, फौज,आरादार, वादसाहाको थिति पारमेन्ट कबर्गरवाट हुछ।तीख्रुनीया, फौज वडा षुसिमा रह्याद्नन्‌ । नाच-तमासा गर्छन्‌ । तेस<br /> <br /> [६२]<br /> हु पमा दोलथदार मातीस्‌ हेर रह्याछन्‌ । प्यारिस सहर अहछन्‌ । वढाो-बढा अर्कलमरद मानीस्‌ छन्‌ । सवै कुराकोगर्छन्‌ । बडा-वडा हीकमति काम गर्छन्‌ । पृधीवीमाहीकमतलाई सबैका गुरु रह्योछन्‌ । दर्वार पत्ति १०१२ जगामाबन्यांका छन्‌ । फोज-पल्टम्‌ पति फोरी सर्वत्र जगामा राज्याक<br /> क मर्साई<br /> प्यारिस्‌ सहरदेी ७ कोसमा वासिल भन्याकी जगा रहुछु।ताहा फ्रान्सीसका वादसाह'हरू १५ सय वषेदेषी बढका वादमाहाटिदर्वार वनाउन लाग्पाको अझ बंदैछ ! त्यो दर्वार कस्तो छ भन्या१ कोसको गीर्दा भयाको । चारतर्फ वडा-बडा बगंचा-तलाउ ।ताहादेषी बाहीर चारंतर्फ बन पाल्याको मैदान जगा । बीचमासानु सहर नेपालका पाटन सहर जत्रो । चारौतर्फ सडक्‌ चौडायाका छन्‌ । फुलवारि मेवाले पुर्ण अ्याक्रो मानु इ द्वासन जस्तो ।ताहा &quot;क छाउनी-कील्ला दुइ हजार सिपाहि बस्याका छन ।मालीकमा यक कर्णेल भयाको सानु छ । तेस जगामा वादसाद्वारेनेपालका श्री प्राइम्‌ मिनीष्टर साह्रेबलाई त्यो दर्वार देषाइल्याभनि आफ्ना भःड साथ छाई पठाइदीया २ रेलगाडामा स.वारि भैयक घडिमा पुग्या र ताहा वडा साहेब आइ वडा पातीरगया । दर्वारका ताला-खुचि लि वंठक, चोटा, कोठा कौसी,अटाली, नाचघर, पुजाकोठा, ढुकुटी, भडार ज्यावद दबार । तेस्ताराम्ना दर्वार पृथीवीका पीथमरमा छैन भरणी वडा-वडा मुसाफेरऔलीयाछे वयान गरियाको छ । ज्याचद चोटा, कोठा, बैंठकसुनका मोलंबाले चित्रकार भरियाको छ । तसवीर, झाडवतिका,<br /> <br /> [३३]<br /> हीसावे छैन्‌ । तेस दरवार भरमा चोता कोठा गरि दुइ समे पचास्‌२५७ रह्याछन्‌ ! ज्यावद कोठा-बैठकमा अघीका दादसाहाकछनेलडाइ गत्यांको वडा-बडा भारथ तसवीर लेषीयाका छन्‌ । बुनेपाटले ७ टेपीका बादसाहा मारी आफ्ना भाईलाई बादसाहाथाप्याको, आफुले रशमुमीमा गै जमामदि गन्याको, आफुले बाद-साही गया, बादसाहाकी छोरी आफुले बीवाहा ग्याको, पाचेछाप फौज ली मुलुक्‌-मुठुकमा गै दिगदीजय गच्याको वीलकुछतसवीरमा फौज-पल्टन्‌ सर्दारहरू गढि-कील्लो, मुलुक्‌-मुलुककानक्स” लेषीयाका माहाभारथ देपदा ताहाको वयान्‌ गरिसक्री न्दैन्‌ ॥<br /> प्रक दिन प्मारिसक्न बादसाहाले गोर्षाको श्री प्राइम मितीष्टरसाट्ेवलाई तपाजीको कोही भनुको इछा छ भनुह,वस्‌ भन्याछन्‌र छाप कौजको परेट हे भनि मजि भयो र फ्रान्सीसक! बाद-साहाले नैप रका प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेबलाइ वर्स्या भन्या छाउ-नीमा लाप फौजको परेट देषाउछा भन्प; र सब भारादारहरूरेबादसहासित बीन्ती ग्यहन्‌-आहा रप बयालछीत्‌' भन्याकोजंगा छ । लाप फौज जमा भया फौजले जो आट्यो सो हुछातसरथ छाष फौज ज्मा गर्ने हवन भनि प्राइम्‌ मीनीष्टर कम्या-घडर-इन-बिफ्‌ पारमैन्ट कौसलका भारादारहेछ्ले वीन्ति गन्याछन्‌ र छौ भन्याछन्‌ । उसोभय[ ५० हजारको परेद देपाया ।सलामी गराया । कवायेद्‌ देषाया । त्यो परेट्‌ हेन भनि प्यारिससहरका लाषौ वगीका सवार भै वडा-वडा साटेव, छेडी साहेव-आयाका थिया । सले नेपाबैलका श्री प्राइम मीनी र साहेवलाईसलाम गग्य । ताहाका भारादार, कौसलिया, बुढा-पुरानाहरूका:१ रिपन्तिक (7)<br /> <br /> र्‌0र<br /> [५४]<br /> [०७ कुरा हुदा नेपालका श्री प्राइम्‌ मीनीएर साहब कडाछुमेददार रह्याछन्‌ । वया अर्थले भन्चा वेयनालाई घुव सुप पनिमपाब्रैसको जारपार' पनि, अकर्लवंद, ढीलका सुरा, हिड्दा- वसदकुरा गर्दा चैँटोक्‌ पति । संवै काम-कार्षाना मैले देषन्‌ सबनु जान्‌- पदछ सन्सो होसीयार्‌ । मतासीचमा धन षर्चे गर्ने गाह्लो नमान्या ।1 संबैलाई- बिन्याः हु कुनैसित लीन्या होइन मैन्या सेषी पनि भयाका ।&quot;इन्का“संब कारषानाको लक्षण देषदा र इनने वोल्याको घोरपुग्छ भनि सुदा हेराई, बालाई, हीडाई, हसाईको लक्षण देफदा१1 अघि हाम्रा वादसाहको स्वभाव इनुमा रहेछु, इ ता बडा आडमी-हुन्याछन्‌ भनि कर्चहरिमा कुरा भयाछ्न्‌ ) श्री प्राइम्‌ मीनीषरम्साहेवले यो सफर गर्दा जगा-जग/का बडा म.नीसले वयान_गर्देछन्‌ ।<br /> पेरिसबाट- बम्बई<br /> ताहा प्यारिस्‌ सहरमा ४० दीन मुकाम्‌ गरि खादसाहासीतदा भै रेलगादामा सवार भै मार्स्या घोट्मा ८० दीनमा पूग्नु-भयो र तेस्‌ घाटमा अंग्रेज वादसाहाबाद्‌ सवारीको जाहाजतयार गरि साप्य्राको रहेछ । तेसै जाहाजमा स.बेर भै अन्डरराईगरि बर्बेतर्फ सवारि भयो । बीच समुद्रमा काहि-काही मान(पाहाड देषीन्या । यक पाह : गंघकका रहेछ । त्यो पाहाड जलनकाग्याको थियो । हीन्दुःयाजको तजीक्‌ हुनाले चराहरू पनि देपीनठाँग्या । माछाहरू जात-ज (तका देषिंछ्न्‌ ! मोतीका कोनाराँहरूबनि देपीनलाग्या । केही रमाईलो भयो । विद्यान प्रहरमा वंगै-उत्रन्या घाटमा सपरिको जहाज पुग्यो र ताहा तोपको सलामी<br /> <br /> [५५]<br /> ; &quot;भयो । हीन्दुस्थान मानीस देषदा आफ्ना घरका परिवा सितःभैटर<br /> (भया जस्तो लाग्या । वडो षुसीनामा भयो । चवंमा आठ दिन्‌मुकाम गरि श्री द्वारिकानाथको द्सत गर्न फेरी घुवाकस जाहा-,जमा स,वार भै समुद्रको रस्ता पालनुभयो । ठाकुरको दसन भयो ॥ताहाका ज्यावद पंनाहरूलाइ दक्षिणा दी नुभयो । ठाकुरीका पुरिमा'।नीते पुजालाई ४ हजार रुपैन्ञा अडका राषीवक्सनु भयो । ताहादेषी तीन दीन्‌ बंवेतर्फ फिनु भयो ।<br /> रामनाथ-वर्शन<br /> फेरि रामनाधको दसंन्‌ गर्ने जानाको मदत्‌ अंग्रेज जहाजि<br /> कपतानूसित गर्दा कलबु टापुबाट्‌, गया ७५ दिनमा पुगिछन्‌, तरताहा वडो भ.वरि छ । भ.वरि काट्न वडो कठीन छ भनि अंग्रे जलेबीन्ती गर्दा थी प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेववाट्‌ मालुम भये म तेहीअ.बरीको बाटो जाउ भनि मर्जीभयी र, तेही भवरिको वाटोस.वारी भयो । भ.वरिमा पुग्दा बह तोफान्‌ पनि आयो । लहरीठेजहाज चढाउ-उतार गर्दा त्यो जाहाजमा वस्न्या जहाजी अंग्रेजकपतान्‌, जाहाजी मुसाहेब अरू कसैको सिर ठाडो राषनःकोततागतु रहेन । जाहाजी अंग्रेज कपतान्‌ भन्या साह्मै हडवडाउन्नलाग्यो । आपस्मा हडबडाउन लाग्या । काजी डीह्लीसीह वस्न्यात्‌“पनि साह्कैँ हडवडाया । श्री मीनिश्र साह्रेव भन्या कति पनिड्डबड, गनु भयेन्‌ । वहाका प्रधपले लहरि काटी ३ दोनको बाटयेक दोनमा कछबु टापुमा पुगीयो । त्यो भ.वरि कस्तो रहेछ भन्याअधोका औलीया सीकदर वादसाहाले तेस बाटो लंका टापु जादातेहि भ.बरिमा पाछन्‌ र पार तार्न नसकि फर्कनु परेछ र यक<br /> [५६]<br /> । नीसाना राष्याछन्‌ । येक सीलोक्‌ नीसानामा छेषी राष्याको थीयो ।<br /> : बुङ्गा सीलोक सन्या जन-समृद्र हरी लहुनक। दरियाना भुजा पडी ।<br /> ! कु मतिजाव 9 १ ॥ भन्या तक्मा सीकदर वादसाहोलेराषी फर्की आयाको समुद्र हो भंछन्‌ 1, अव यो कुरो लाठ साहसीत जाहेर गर्नु पछै । जाहेर नगन्या मेराउप्र बडो षप्गि हुन्या-छन्‌ भनि जाहाजी कपतान्‌ साह्मै दरायाको थीयो ।<br /> &quot;जसै सुय्यै उदय अया कलबु तापुमा, पुगीयो, र ताहा गोरापल्टन्‌, काला पल्टनु, लाठ साहैव,, वडो सहर छाउनी गरि बस्याकाछन्‌ । ताहा लाठ साहेबसीत भैट मुर्लाकात भयो । तोपको सलामीदिया । छैतको सलामी: भंयो । बाटाको राफीयत्‌ पुछ्या । सवबिस्तार गरिवक््सनुभयो । बडो षातीर गः्या । ताहापछि जाहाजीकपतालूले समुद्रको भ.वरीको कुरा जाहेर गन्या र छाठ साह्रवरिसाया । क्यानभन्या नेपालका श्री प्राइम्‌ मीनीष्टरलाइ समुद्रकोरस्ताको मालुमू थियेन । तैले त्यो ब.टोको षव्र कहीस र वडामानीसले अनौठो कुरो सुन्यापछि उही कुराको सौँष हुछ । तेछबेमुनासीवको रस्ता लगीस्‌ । केही बोत,वल पग्याको भया गोर्षीमहाराजसित दोस्तम। षलवल पर्न्या थियो । हामीलाई अपजस्‌पनि पर्न्याथीयो भनि अपसोच गरि रीसाया । फेरि अर्का जहाजषटाया । समुद्रको कीनाराको बाटो गरि रामनाथको दरसन्‌ गराईल्याउ मनि षटाया । वडा सुवीस्तास।त रामनाथ पु्याई दीया ।ताहा हेरा असल हृवेली ज्याफ्त यार गरी राञ्याक्ो रहेछ।थोर वेर वीश्राम गरि दसंन गर्ने पाउ लाग्नु भयो । इश्वरको दसन्‌गर्नुभयो। भारी पुजा गरिवकसनु भयी ।. सबै पंडादरूलाई दक्षिणा बक्सनुभयो। सव पंडाहरू घुसिमया ।दीत्यं पुजाल,इ ४५ हजर रुपैक्ञा अडका राषीवक्सनुमयो ।<br /> [४७]<br /> ताहाक ज्यावद तिर्थमो स्तान गरि पीन्ड दान गरिबक्ग्रनुभयो ।ताहा यक दीन्‌ सक्काम गरि बगीका डाकेमा सवारी भयो ।बनारसमा विवाह<br /> ताहादेषी १२ दीनमा कलकत्ता पुनुभयो । ताहबाट्‌ छाडसाहेबसीत मेट-मुलावात गरि ताहा १० दीन मुकाम्‌ गरिचाहीन्या चीज-वस्तु अर्बी वोडा दसब्रार परिद गरि मीजानाकाडाकृमा बनारस सहरतर्फ श्वी मीनीष्टर साहेवको सबारी भपो।बनारस सहरमा कुटुक मह्वाराजकी मैजा बीवाह्‌ गरि थ्री प्राइम्‌मीनीषटर साहेबको सबारी नेपालतर्फ भगो॥ ॥ ॥<br /> १८१२००००००१००३८१ समाप्त ट्टै2£००१७०७१००० नद<br /> हि ताजणाभिजाणाणाकणाणपशुबलि _ पजुधति घाणाकानाक</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A4_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&diff=44 2024-06-09T08:33:02Z

<p>Prakash: </p> <hr /> <div>Source book: https://nepalikitab.org/kamal-mani-dixit-jungbahadur-ko-belyat-yatra/<br /> ==पुस्तक परिचय==<br /> जंगबहादुरको बेलायत यात्रा<br /> प्रकाशकः मदन पुरस्कार पुस्तकालय नेपाल। <br /> <br /> जंगबहादुरकोबेलाइत यात्री<br /> संपादन र भूमिका : कमल दीक्षित<br /> <br /> प्रकाशक-मदन पुरस्कार पुस्तकोलय,<br /> श्रोदरबार पुनचोक,<br /> नेपाल<br /> २०१४<br /> <br /> मुद्रकः--पशु्पति छापाखाना <br /> फ्रसिकेव, काठमाडौं |<br /> <br /> सर्वाधिकार सुरक्षित<br /> <br /> पिपहिलो पटक१०० थान मात्र <br /> मोल १।२०<br /> <br /> ‍‍==भूमिका==<br /> <br /> नेपाली भाषामा श्रमण वृत्तान्त लेखिएकै थिएन भन्ने घारणाख्राई त चिरञ्जीवी पौड्यालको “आफ्नु कथा छे काटिदिसकेकोछ) तर समुद्रपरिको बयान पनि हाम्रो भाषामा लेखिएको छ भन्नेहामीलाई थाहा थिएन । ऐले, सय वर्षे अघिको युरोपको बर्णनपढ्न पाउँदा यस विषयमा हामी ञअ&amp;्‌ भारतीय अभ -षाहरूभन्दापत्ति अघि रहेछौं भन्ने छाग्दछ ।प्राइम मिनिष्टर जङ्गबहादुर राजदूतको हैसियतले महाराजा-घिराज,मुरेन्द्रको खलितापत्र लिएर भिबटोरिया महारानीलाईभेट्न, बेशाइत गएका, थिए भन्नेसम्म सवैलाई बाहाछ । यो० किताबले जङ्गबहादुरको बेलाइउ मात्राको मुख्य उद्देश्य के थियो“अन्त देखाउछ । उनी बेलाइत जाको कारण आफ्नै आँखालेहेरी अँग्रे जहरुको बलको बतता पाउनु थियो । महत्वाकांक्षी जङ्ग-बहाँबुरल्ई अँग्रेजहरू घरम,कमजोर देखिए, उनीहरुसँग टक्करलिई सुगौली-संघि काटेर राज्य बढाउने हौसला थियो होला ।बेलाउत गई हेर्दा अंग्रेजहरुको णक्ति: र बल ठलो देखे उनीहरुसँगलड्ने विचार छाडी मित्रता गर्ने उनको लश्य थियो भन्ने बुभिन्छ।छरने कुरा जे भए प्नि, अँग्रे जहरुको बल पर'क्रम वारे उनीहरुलेनै भनेका र छापेका कुराले मात्र चित्त नबुझी आफैँ गई जाँचन्रफ गर्ने उनको ध्येय थियो भन्ने कुरा यो किताबको पहिल्यै पेजबाटस्पष्ट हुन्छ । लेल्लेको छु: &quot;आजतक हिन्दुस्थानका मानिस्‌लन्डन्‌ बेलायत्‌ पुगी आयाको कोहि छैनन्‌, इन्का मुष जर्मान्‌अक्वारको वेहोरा सुन्दा सारा हिन्दूस्थान्‌का राज: नवाव पात्‌-साहाकी मुलुक लिदा पनि अँग्रे ज्को 'वस्थान अंग्रे जका वादसा-हाक। बलपराक्रम्‌ तहकित्‌ गरि चिन्ह हिन्दूयान्‌, मध्येस, पहाड,भोर, चीन कमैले सकेनन्‌ । अव श्री भगवानको कृपा भया चार घामपनि गरुला हिन्द्रस्थान्‌ वेलायत्‌ ११ तापूका पातसाहाहरूका बेहोराकार्षाना क्यारहेछ बुझुला । वेहोरा बुझी दोस्ती पनि गरुँला” यसक्रिसिमशँग, पूर्वी देशका शासकहरू कसैले विचार नगरेका दिशा-तिर जङ्गबहादुरले कूटनीतिक पाइलो, चालेका रहेछन्‌ भन्नेबुझिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपालको निमित्त यो तानु गौखकोकुरा होइन ।<br /> <br /> जङ्गबहादुरको राजकाजी जेहेनकोभन्दा पनि उनको व्यक्ति-त्वको, रहनसहन र चालचलनको बारेमा धेरेँ कुरा हामीलाई योकितावले बताउँ दछ र साधारण इतिहासका पुस्तकमा पाइनेभन्दाभिन्नै किसिमका तर घेर महत्वपूर्ण कुराहरू जङ्गबहादुरकोविषयमा हामीलाई थाहा हुन्छ।<br /> बेलाइत जाँदा जहाजमा भएका अँग्रेजहनले जङ्गबहादुरकोधारेमा गरेको कुराको जुन उल्लेख यो किताबमा भएको छ( पेज ८ ) त्यो र ध्यारिसक्रो राजनी तिक क्षेत्र-कौसलमा उनलाई&quot;हाम्रा अघिका वादसाहा” ( नेपालीयन ? ) सँग दाजेर गरिएको त रिफबाट ( पेज ५४ ] उनको: व्यक्तित्व कस्तो, रहेछ भन्ने बुझ्नइतिहासकारहरुलाई मदेद हुनेछ ।<br /> <br /> ब्रेलाइतमा जङ्गबहादुरले त्यहाँको सामाजिक संसारमाएक किसिमको भेचालो नै ल्याइदिएका थिए; उनको चालढाल,रहनसंहनले उनी बेलाइतबासीका साह्रै प्यारा भएका थिए भन्नेकुरा त 5.र इतिहासका पुस्तकबाट पनि देखिन्छ, तर बेलौइतबसुन्जेलका तीन महिनासम्म जुन स्वागत जङ्गबहादुरले पाएत्यसको निरालः बन यस कितबिमा छ । यो किताबबाट अरूकुराभन्दा पनि बेलयातका आइमाईहरुको समाजमा त जङ्गबहादुरकमदेवनै ठहरिएका रहेछन्‌ भने जस्तो बुझिन्छ । स्वास्नीमानिसहरू उनीमाथि त्यसै आसक हुन्थे ( पेज ३७ ) जङ्गबहादुरउनीहखपष्दि कत्तिको आर्कषित भएका थिए त्यो यो किताबबाटखुल्दन । तर “बरू नआयाको भया हुन्थ्यो, अब जान्छौं भन्दाहामीलाई मुटुमा तीर हानेको जस्तो छाग्छ” ( पेज ३७) भन्नेमायाठु रमशीप्रति उचित भाव व्यक्त गर्ने शिष्टाचार जान्नेजङ्गबहादुर अवइरै चुकेन होलान्‌ । यता, यसरी आसक हुनेहरुमाठूलै ओइदाका आइमाई थिएक्ति भन्ने शङ्का लाग्दछ । किनभने,तल्ला खालका स्वास्तीमानिसले उनौसँग त्यसरी बोल्ने साहसगरेकै भएउनि त्यस कुरालाई यति महत्व दिएर अवश्य वर्णनगरिदैन थियोहोला ।<br /> यस किताबको महत्व खालि जङ्गबहादुरको व्यक्तित्वकोबारेमा मात्र छैन । बेलाइत-बृटेनको पालियामेण्टको जो वर्णनयहाँ गरिएको छ, त्यसबाट बेलाइत गएको यो प्रतिनिधिमण्डल<br /> <br /> <br /> (जसमा जङ्गबह। दुर पनि शामेल छन्‌, निश्चय ) कतिको प्रभावितभएको थियो भन्ने बुझ्न सकिन्छ । हुकुमी शासनंकी एकोहोरोराजकाज मात्र देखेका नेपालीहरुले त्यहाँको संसदीय ' प्रणालीदेख्दा एकदम आवाक्‌ भएकी रहेछन्‌ भन्ने यसको: अक्षर-अक्षेरमादेखिन्छ । जस्तो कि राजाको शाक्त सीमित भएको कुरामाआश्चर्य मानेर लेब्नेको छः “आफ्ना दर्वीरको दौलथ, म. राजाहुँ, मेरै घन हो भनी वादसाहा पनि आफुखुशी गर्न पाउदैनन्‌&quot;( पेज २३ ) राजाका शक्ति 'छाँ।टएको त नेपालीहरुले त्यसै बखतदेखिसकेका थिए, त्यसमा ठूलो कुरो केही भएन; तर प्रागमितिष्टर त सर्बेसर्वा हुनुपर्ने, सो पनि छैन भन्ने कुरा दर्शाडदछेखेको छः “मेरो दर्जा ठुलो छ भनि प्राइम मिनिए्टले अतरीत्‌गन्या पारमेष्ट कौसलबाट सजाय हुन्छु&quot; ' ( पेज २१ ) प्राइममिनिष्टरको अधिनायकादमा चलेका नेपालीहरुलाई त यस कुराछेआँखै खोलिदिएको थियो होला । जङ्गबहादुरले पति यो हृदयंगमगरेको हुनुपर्छ । किनभनै त्यसपछि नेपाल फर्केर आएपटिकोजङ्गबहादुरको शासन प्रणाली केही मात्रामो कंम आतंकवादीभएको, थियो भन्ने इतिंहासकारहरुछै मानेको कुरा हो । त्यो यहीसबै कुराका प्रभाव. परी भएको हुनुपर्छ ।<br /> पा्लियामेण्टबाट यिनीहरू कत्तिको प्रभाबित भएका थिएभन्ने कुसलाई यो कित बमा पाखियामेण्टको कति लामो वर्णतगरिएकोछ त्यसँबाट पनि अनुमान गर्ने सकिन्छ । यो क्ितात्रमात्यति बिस्तारसाथ अछ कुनै कुराको पनि ब्यान गरिएको छैन ।सर, पाखियामेण्टको तारीफ गर्दा, एक दुइ कुरा विशेष नदुभिद्वनलेखेको जस्तो लाग्छ। लो कुरा त के भने बे्ाड्रतको पालिपा-<br /> छु भन्ने गलत्त धारणा“क्तिब&quot; मा यस्तो लेखेकोछ,<br /> रोक म। भनेको छ । बेजाइतको चनकुनै लिखित संविधान छैन, त्यस' हुँदा त्य “किताव भनेको केहोला जप्तो लाख्छ । तर त्यसै निठजिशामा एक ठाउँमा१ जिज्यूक्यत” या जीजस क्राइट्ट_ 4 पेअ ८७ |को नाम परेकोलेदुइ कुरा मिलाए: “ भन बपक्टलाई नै होकिभन्न अड्कल । त्यसो झाएमा प्जद्ढ् माभ्एको भविच्यवाणी कुन चाहि किताबको होन्टा खुल्दैन ।<br /> कम एक ठाउँमा पालियामेण्टलाई &quot;दिइएको छ। यसरी: “यो पाग्लमील्ट कचहघर्मेसासत्र, नीतिर्सासत्र, बुढाको चल;जैन हो&quot; ( पेज २१ ) । हुन न यो कृ्ठमजस्तो देखिन्छ । किनकि एउटा संस्थालाई कर्सेलेऐन या कितिग्ब कसरी वगाउला ।<br /> भन्ने संज्ञा,। कस्तो हो भन्यासिक्री दनायाको पालियामेण्टको बारेको यस्तै एक दुइ गलत धारणा बाहेकैअरू कुरामा त यो किताव छेल्ने मानिसको ठेखाइमा सूक्ष्म:निरीक्षणका अनेक नमूना पाइन्द्न्‌ । जस्तो फ्रान्स पुगेपछिको .एउटा वाक्य छ '“पृथ्वीको। पीठमा कालिगढ अकखबन्द फान्सीसको.बराबर कौन मुलुवमा छैनन्‌ ( पंज ४६ ) । सय बर्षे अघि बैज्ञा-निक र कलात्मक विषयमा सबैमा चढे बढेको मुलुक फ्रान्स नैथिग्रो, हो,, तर एक फेर) नजर घुमाउँ दैम। भन्न शक्ति कुरा योहोइच--सरृक्षम टृष्टि चाहिन्छ । जस्तो लङ्ख।) टापूको बसान गर्दा,व्यहाँको इतिहासको आफूले बुझेसम्मको कुरा संक्षिउ रूपमा पेश गरिएको छ । त्यस्तै जहाज बनाउने ठाउ ( ।पंगला ? ) कोबयान गर्दा एउटा ठूलो जहाज बनाउन लाग्ने समय र ज्यामीकोहिसाब: इत्योदिको पति, उल्लेख भएको छ । अरुमा, लण्डनसहरको वर्णन, बेलाइत र फान्सका बिभिन्न क्यासलहरुको वयान,विम्वाका पार्टीको वर्णन दत्यादिमा चाख राग्दा उल्छख छन्‌ ।त्यो सबैलाई यो कितावका छेरुक वरपरका, कुरामा पनि निकैचाख राख्दा रहेछन्‌ भन्ने देखिन्छ ।<br /> <br /> , यी लेखक रसिक पनि रहेछन्‌ । आइमाईको बयान गर्नु पर्दासबै ठाउँमा यिनीले मन फुक्राएर गरेका छन्‌ । मेडिटरेनियनसुन्दरी--माल्टाका रमणीहरू देखेदेखि यिनले गोरा छाला भएकासीमहेछ देरुनथाले । त्यसपछि, यिनी उनीहरुको चन्द्रबिम्ब जस्तोमुख, कमलपत्र जस्ता आँखा र तेलका घारा जस्तो ( लाम्चीलो ?)नाकको बयान गर्दा कैले अघाउँ देनन्‌ । बेलाइत पुगेपछि कन्‌«जो देछ्यो राम्रो, ज्या देख्यो राम्न” हुँदा इन्द्वासन या स्बग नैयहीहो कि जस्तो लागेको कुरा अति रसीलोसँग बयान गरेका:छन्‌ । सुन्दरीहरुकी यस्तो वर्णनबाट, यो किताबका लेलकलाईसंस्कृत साहित्यको ज्ञान रहेछ भन्ने लाग्दछ । यिनले जङ्गबहादुरका,/तीन भाइ अँग्रे जका सभामा जाँदा जरासन्धका समामा कृष्णअजुँ न्‌ भीससेन गए जस्तै देखियो पनि भनेका छन्‌ ( पेज २२ )त्यसबाट र बीच-बीचमा यिनले दिएका पुराणका अरू उपमाहरुबाट यिनको संस्कृततर्फ राम्रो दखरू रहेछ भन्ने कुराको पुष्टिहुन्छ ।<br /> <br /> सी लेखक वकालछती पनि गर्ने जन्ने चलाखहेछन्‌ भन्ने कुरा पिनको ठेखाइको एक खासारं मामूली ढङ्गबाट निकै महत्वपूर्ण रि<br /> पूर्ण कुरा&quot;कुरा भनेको हौ कि होइन जस्तो परिदिनु सार ट्छौ पारखीकोकाम हो | त्यो यिनले गरेकाछन्‌ । बेलाइत गएका प्रतिन्तिधिमण्डललेआइमाईको बिषयमा आफूलाई अलि छाडा छाड्का थिए भन्नखोजेर, अनि त्यस कुरामा उनीहरुको विशेष दोष पनि थिएन“भन्ने कुरालाई उतले एउटा मात्र वाक्य लेखेर सिध्याएका छन्‌ ।म्बेलाइतका ठूला घरानाका आइमाईहरुको वर्णन गरेपछि उनलेलेखेका छन्‌ &quot;तीनको छूप देषी र जोभन, भारी गहना-पोसाक,तिनका, सफाइ, मुषको श्री, देषदा दसै इद्रिय जिती रहन्यो सुकदेव-स्वामीलाई पनि मोह गराउन्या, अति सुरी, अति चंचली, तील्का&quot;रूपको वर्णेन गर्ने ।सकीदैन” ( पेज २१ ) । दश इन्द्रिय जित्नेव्युकदेवजी त सस्तो ठाउँमा पुगेका भए आद्रमाईमा लट्ट हुन्थे“भने बेलाइत पुगेका प्रतिनिधि-मण्डलका अर्घीहरुलाई के भन्न“भग्न खोजेको जस्तै छ, लेखकले ! त्यसमा अझ तरुनी मीमहेरुसँग-जङ्गबहादुरले भेटेको कुराको सिलसिलामा छेखिएको हुँदा योप्याक्य अरू अर्थ पूर्ण लाग्दछ ।<br /> यो किताब पढ्दा मनमा उठ्ने भाषहरुमा सबभन्दा टडकाराएउटा छ, त्यो के भने यसमा वर्णेत गरिएका सबै कुरा नेपालीआँखा हेरर नेपाली ( सय वर्ष अघिको नेपाली समाज ) को&quot;निमित्त बयान गरिएका छन्‌ । नेपालमो नभएका) नदेखेका चीज-बीज देख्दा साँचै नै अचम्म लागेको कुरा नलुकाई स्पष्ट लेखेको छ। नेपालीहरुले कँल्यै नदेखेको चीज, रेल, देल्दा त्यसको करामत देख्दा जुन भाव त्यहाँ गएका नेपालीहरुको मनमा एकदमनिस्क्यो त्यसलाई त्यही छपमा कागजमा उतारेको छ: “४० कोसबाटो रेलगाडाम। चडी जाँदा ५ घडीमा पुग्याछन्‌&quot; ( पेज १४) 1टूछा-ठूल। पयाबटरी, मिल, मेसिनरी नदेखेका नेपाली;फ्याक्टरीहरुमा राम्नरी काम भएको देख्दा भने होलान्‌ :काम गर्दा राम्रो पनि, बलियो ननि, चाँडो पनि हुँदो रहेछ&quot;,त्यही कुरा केही तल माथि नपारी यहाँ लेखिएको छ ( पेज ३५ )।यो सबै भन्नाको मतलब के हो भने--यो किनाब लेख्ने म।निसबोबर्णनको सत्यता र इमान्दारी तारीक लायकको छ।<br /> <br /> नपालीहरुको छागि लेखिएको यो किताब ( यो किन छुहालेन, विचार गन कुरा छ ) मा बुझ्दै नदुभिनेनाम दिएर चीजबीजको बगान गरिएको भए उति काम लाग्नेथिएन । यो कुरा लेखकले राम्ररी बुझेका थिए । कोड्ला नबनेनेपालीछे “पत्थरको गोल” र त्यस्तै “टाइल”&quot; नबुझ्नेछे “पत्थरकोभिङ्गटी ' अवश्य बुझ्दथ्यो । लण्डनको कर्पोरेसनको तारीफ रसरसफाइको बेली विस्तार गरेर त्यो बेलाका नेपाडी जनतालाईबिशेष चाख लाग्ने थिएन होला, तर सल्ठी र नाल ले बेरिएकोकाठमाडौं खाल्डाका नागरिकले लण्डन सहरमा &quot;नाल देख्नु कहींछैन-। हिलो धुलो नर्क कसिङ्गर देख्नु केही छैन&quot; ( पेज १६]भनेको सुन्दा पक्कै प्रभावित हुँदा हुन्‌ । फेरि, वेलाइतमाविज्ञानको खुब प्रगति भएकोछ, सबै काम विज्ञानको मददबाट;हुन्छ भन्नुको . साटो,-“कमार| कमारीको चलन भएको नेपालमा आगो पानी बतास अँग्ने जल कमारो तुल्च'एको छ ' (पेज१७)भन्नु बढ्ता अर्थपूर्ण हुन्छ । त्यस्तै पालियामेण्टलाई “कौसछ&quot;“कचहरी भनी बयान गर्दा नेपाडीले केही न केही जरुर बुझ्थेहोलान्‌ । बेलाइतको राजकाजमा रती दुनियाँलाई पीर पिराउकेही हँदैन) त्यहाँ “कोतपर्व&quot; सधैं मज्रिर्ँदैन भनेर लामोव्याख्या गर्नाको सारो रामराज्यको सपना देख्ने नेपाठीहहुलाई“रामराज्य तेही मुलुकमा रहेछ” ( पेज १९ ) भनेर गागरमासाएर अटाइदिने लेखकको कलमको जति तारिफ गरे पनि हुन्छ ।<br /> <br /> नेपाली आँखाले हर्दा हुर्दै एक दुइ ठाउँमा भने छे:अँग्रेजी रिवाज नवमी भद्दा भूल गरेका देखिन्छ ! पर- पुरुषसँगवोल्नै नहुने नेपाली जननाको वानी परे छेवकलाई मीमहरुलेआई अफूहरुसँग बोलेको, मीठा कुख गरेको देख्दाहो न हो विनीहरू आफूहरू माथि असक परेन्‌ भवी गने झैछाग्छ । पेजर१ मा बयानमायस्तै भूल परेको जस्तो देखिन्छ । ले; “भारी गहना-बोसाक लायाका भारादारका स्वास्नी, छोरो, बृहारी सबैआउँछन्‌, श्री मिनिष्टर साहेबलाई हात्त समाति गुडमानी सलामगर्छन्‌ । सारा आंग सिर झुक्काइ बोच्छन्‌ । लोगून्याहरू बरपरलागि,बस्थ्या; स्बास्तीहरू अघिसरी षयर मिजास पुछ्न्या, गहेनाकपडा हेरी बडो षातिर गरि वोल्न्या । लौद डुक साहेनानहेरू प्निआफ्ना छोरी बुहारी राम्रा-राश्रा तस्खी-तरुणी अघि राषि इनलाई तपाइले प्रसन्द गःयौ कि गरेनौ भनि श्री सिनिष्टर साहेवलाईसोध्न्यी । दाहिन्या दाउ अघि पछि राषि दिस्या । यो लेखाइबाद<br /> <br /> &quot; पचि अझ सुब्बा सिद्धिमानमाथि नै बढ्ता श<br /> <br /> लाई नजर चढाउन ल्याएको जस्तो देहोईन:।, त्यसवाट यस. विषयमा लेखकस्प्रष्टे थाहा हुन्छ । तर माथि भनि सकिएको छल:<br /> कुरा नेपाली आँखाले हेरेर नेपाली मनले !। उनकोदोष छैन, सय वर्ष अजिको नेप ली समाजमा हुनेको जो सुकैलेअंग्रेजहरूको त्यो रिवाज देख्दा भट्ट त्यस्छँ ठाम्द्रा हुन्‌ । त्यसले,<br /> कुराको प्रामाणिकतमाभन्दा आफूले जै देख्यो, झ्ाफूलाई जस्तो&quot;लाग्यो त्यही काग्रजमा उततारी दिने बी लेक्खक्रको इमान्दारीतर्फ:हामीछे वदता ध्यान दिनुपर्छ । त्यो इमान्द,री तारीफ छायकको<br /> विय<br /> अफसोसका कुरा छ-्यस्ता लेखकको नाग हामीलाई थाहाछैन । यो यात्राको बगान लेह्ने को हो त्यो लेखिएको छैन ।अडकल मत्र काट्न सक्न्छि । त्म्रो.के भने यो छेख्ने मानिसनिश्चय पति सबारीसाथ बेलाइत भएको ब्यक्ति हो । बेलोइतगएकागज्ये पचि अँग्रेजी पढेका : ( पहिला नेपाली ? ) ठेपटेनलाँलख्िहँ खत्री र जङ्गबहादुरका विश्वेष जिइवांसपात्र भएका(“भक्त भानुभक्त नाटक्रमा आउने ) सुब्त्रा सिद्धिमाने राज:भण्डारी, यी बुझ जनामा बेसी अनुमान लगाउन सकिन्छ । त्यसमा<br /> त्यसका दुइ कारण छन्‌ । एक त लेख्नेतफेका सिद्धिमानलाई नै लगाद्वनु बढ्ता संभाव्य कुरा हो रमह्वाराजले आडर नदिईकन त्यस जमानामा कसले आफुखुशी<br /> [ई) _<br /> महाराजको सवारीको वर्णत लेल्न कलम समाय्रो होला भन्नमिल्दैन । दोल्रो कुरा, अँसेजी पढेनालेभन्दा संस्कृत पढेकाले नैकपछपत्र जज अखर द्व्वादि भनी आइ्णाई हो हारीफ गर्नेसक्तद्वन्‌ । फेरि अंग्रेजी पढेकः ले<br /> छे बण्टा र फ्निट नभनी प्रहर रधडी भन्देनथे हो त्यस ज हेक, कुतै पनि अंग्रेजी पढेकोमानिसले लप्डनबाट ५०० कोस. गाको उल्लेखगरी ३ ] अथवा लण्डन ई २०० कोस्‌,( ४०० माइछ ) छ भनी आएनो भूयी (पेज ष४)देखाउ दैन थियोहोला ।<br /> लेखक; जो भएपनि; यो पुस्तक लेखकको आफ्नै हस्ताक्षरमाहान्नो सामू आएको छैन । यो किदाप मूलकापीबाट कैले सारेकोहो भत्रे स्पट छ । पेज १५ म; र ५० मा अलरस: दोहरिएकापंक्तिउह नै गसशाई प्रम श ह्न्‌ । गो सान काम लेखक आफैंले<br /> गरेहोला १. किनभने, पससद “टर “त” ये&quot;शशुद्धि बाह्देक अरू धेरै छपजहरू पनि सःर्नाीको गलतीले गर्दीनबुभिने बएक छन्‌ । देजसले नै प्रतिलिपि बजाएकोमा यस्ता<br /> नराम्चा मूरहद अनःयँ रहने, थिएव होलान !<br /> मलकापी कतै<br /> छु । त्यसको पत्ता लागेमा शायद लेखकको नामकोपनि यकीन साथ थाट्दा हुन्थ्यो । हाल पाइएको यो प्रतिलिपिचाहि श्री सङ्ग विक राखाका घरबाट प्रत भएकोहो रयोपुरानो किशिम्रको तर रुछ भएको एक्सरसाइज चुकमा पेजकोदुजपटि गरी छैखउगे छ । माथिदेजि तलसम्मंका जम्मा! ५७;पेजमा प्याराग्राफ क्त छुद्धाइएको छिन, कतै कल चार चर्का<br /> <br /> -दिएर बिषय छुट्याइएका छन्‌ । विराम चिन्ह कतै पनि छैनत्‌अनावश्यक ठाउँमा: दुइ तीन लवजसम्म थोप्लोदिइएको छ । पदयोग र पद्दविच्छेदको केही ठेगान दैन त्यस्तैहस्व दीर्ध र झरू शब्द रच्तामा प्नि कुनै एकनासेपन छैन ।अक्षर सह ( उटैँबो जरता हैनन्‌ तर हेछाई पाको मसीमा बाँसकोदाँकाको जस्तो देखिम्छ ।यी त भए सरसरी हेर्दा देखा पर्ने माम्‌ली कुरा । यो कित बकोमहत्व त किताव समग्न नपढी बुझिदैन ! गहिरिएर पढ्नेले यसमाश्रेरे कुरा भेट्टा उनेछन्‌ । इतिह्वासकारलाई जङ्गबहादुरको विषयमापरेका धेरै श्रमहरू हटाउन यल्ले मदद दिनेछ, त्यो निःसन्देहभन्न सकित्छ॒ । अछ कुराभन्दा पति, जङ्गबहादुरको बेलाइतप्रोत्राले अन्तर्राष्ट्रीय क्षेत्रमा मानिसलाई पहिलो बाजी नेपालकोअस्तित्व मान्न कर लगायो भन्ने मान्नु पर्नेछ । नेपाल ( जोकित्यो बेछा “गोर्खा राज्य&quot; भनिन्थ्यो ) भन्ने एउटा ठूलो शक्तिरहेछ भन्ने अँप्रेज जनतालाई पनि पन्यो ! यस कुराको पुष्टिजङ्गबहादुर बेलाइत पुगेपछि वहाँका प्राइम मिनिष्टरले उनलाईभैद्न आउँदा भनेका कुराबाट र उनको विदाइको बखत महारानीभिक्टोरियाले भनेका कुरा ( पेज ४२ ) बाट हुन्छ । लेखेको छ :तपाँई याहा आउनाले बढ्िया भयो । वया अर्थले भन्या हिन्दुस-थानबाट तपाई जस्ता ठूला मानिस याँहाँ कोही आयाके। छैनन्‌ ।तपाई को रवाफ देपदा यहाँक्रा छोडा उडा सबेलइ गोार्षा भन्याकोठुक्लो रह्याछ भन्या घाक्‌ पनि भयो ।” ( पेज २०-२१ ) “नेपालीमात्रले नाक फुलाउने कुरा हो यो, जसके श्रय जङ्गबहादुरलाईनैछ।<br /> <br /> (छ)<br /> इतिहासकै विद्यार्थीलाईभन्दा वाहेक भषागास्त्रपट्टि चाख लिलै-लाई पति पो कितःबफो अध्ययन लाभप्रद हुनेछ । घेर कामका कुराफेला पर्नेछन्‌ । सम्बत्‌ १९१९ साल तिरको नेपाली गद्यको रूप हेनखोज्नेलाई त प्रतिनिधि ग्रन्थ नै पही हुनेछ। १० साछतिर नैंनेपाली गद्य य्रति बिक्रसित भँसकेको थियो भन्ने कुरा यो किताव -बाट जान्न पउँदा सर्वंलाई आश्चर्ग र आनन्द लाग्नेछ । गद्यमासाहित्य भर्ने सक्ने खूुवी पनि त्यो वेलामा नेपालीमा रहेछ । अक,ठेठ नेपार्छ'पनको साहित्यको समेत सिर्जना गर्ने हाम्रा साहित्यिकहरुले त्यही बेलादेखि थ!।लिसकेका रहेछन्‌ । त्यस किसिमको झर्रोनेपाली प्रयोगको एउटा नमूना हो &quot;तेलको घारा भै नाक&quot; ।ब्याख्या व्यर्थ छ । त्यस्तो अर्को प्रयोग छ “आगो पानी वतासअँग्रे जले कमारो तुल्पाएको छ । सय वर्षअघि लेखिएको योएउटा त्यस्तो बाक्य हो जुम लेख्न सक्दा आजभोलिका लेखकलेपनि घमण्ड गरे हुन्छ । यो बाक्यमा अर्थको एउटा संसार लुकेकोछु। गद्य लेख्नमा पोख्त भएका साहित्पिक कलम नम यी जस्ताअनमोल रत्नहरू निस्कने थिएनन्‌, त्यो ठोकुबा गरेर भन्नसफिन्छ।यस किसिमको अनमोल क्रिताव पनि आजसम्म नेपालीहरुलेपड्न पाएका थिएनन्‌ ' त्यो दुःखको कुरा हो । तर यतिका वर्षे-सम्म लुकेर बसी ऐले भुल्केको यो रत्नको झुल्क्याइ निरर्थकहो्चन---पारखीहरुको नजर पन्यो भने !<br /> नएकसल दीक्षिङ।श्री दरवार, पुल्चोक !<br /> २०१४-११-२३-१<br /> <br /> ‍‍==छपाइ बारेमा==<br /> यो किताबको कुनै नाम थिएन । त्यसैले यसलाई एउटा नामदिइयो--“ जङ्गबहादुरको बेलाइत यात्रा&quot; । 'बेलाइत” को अर्थयहाँ :इङ्गल्याण्ड मात्र होइन, ( जस्तो कि अचेल छ )।जञ्चबहादुरको समयमा, शायद. जे अध थिय्रो यो शब्दकोस्यह्ी अर्थमा यो यहाँ लिइएको छ । त्यो बेला यसको के अर्थथियो भन्नलाई यो शब्दको व्युत्पत्ति खोज्नुपर्छ । “ बिलायत&quot; भन्नेअरबी लबज हो । उढूमा आउँदा मसको मानै “विदेश' हुन्छ ।चढ्को लुगत (कोश) मा“बिजायती “ को यत्ति अर्थ द्विइएको छः-बिदेशी, युरोपियन, ड्ङ्गलिसः पशियून, टकिस या चाइनिज ! यसबाटनेपालीमा पोर्न त्यस ताका यी सै अर्थमा 'बरिल्लोवत” को प्रशोगहुन्थ्यो होछा भन्न नसके पनि यति त सजीहँ संग भन्न सक्तिन्छ्नकि समद्रपारिका मुलुकहरुलाई बेलाइत भन्ने रिबाज त्यो बेलाहुनुपरछे । यस कितावमा ११ टापु बेलाइत र १९ टोपी बेलाइत भनेरशुट्टाएकोबाट पति यो कुराको पृष्टि हुन्छ ।<br /> <br /> यस किताबल।ाई मृद्रित गर्दा गुरुकापी जस्तो हुबहु नगरीवाक्य, प्याराग्राफहरू ल्रुट्टाई विपयवस्तु अलग्ग छुट्टिने गरीशीर्षक र उपशीर्षक दिई पढ्न सजिलो बनाउन खोजिएको छ।विरामचिन्हको न.मै . नभएको लेख्लोट पड्न पाठकहरुलाई निर्कअसुविधा होला भनेर विरामचिन्हहरू हाल्ने साहरा गरिएको छ।तर इतिहासकार र भाषाशास्त्रीहुरुको खुक्खुहाकोअयालले बिराम<br /> <br /> चिन्ह इत्यादिको थपथाप बाहक भाषाको हकमा जंस्ताको-तस्तैउत्ता्ने कोशिज गरिएको छ । पद-न्यास २ पदे-बिन्यास बाहेकयसमाका अरू ह्रस्व, दीर्घ, ट र्‌ त इत्यादिको कुनै शाष्धि गरुङछैन । गन्दका हकमग रेफ छुटेका र्‌<br /> हुने ठाउँका रेक शिरविन्दु।इत्था दि थपिदिइएकोछ । त्यस्तै सातकोगफलतले मात्र भएका जस्ता भ जस्तो कि. “मुजिन्छ” कासट्टा भएको “सुनिन्द, “बाहाङ को सट्टा भएको “बाहाङ'<br /> इत्यादिछाई सच्याइदिड्रेएको छ । अछ, नेपाली उच्चारणले वयानगरिएका अंग्रेजी नामहरू छ (उदाहरणजिपार--जिंब्राल्टर; प्रिन्‌ सालबट--प्रिन्स अरबटे ६०) र कतैजस्ताको तस्वै छाडिदिइएको छ ( झचमण्ड टेरेग्रकोरिजिबन्त ब्यारेज घर; फ्तेब्लो को फाटन पुल $० ) ।<br /> जे जति गरिएको छ साधारण पाठकलाई सजीलोहोषस्‌ भनेर नै गरिएको छ । भाषाको इतिहासको खोजी गर्नेचाहनेहरुको छागि त गुस्कापी न प्क्रागकसंग सुरक्षित रहेको हुँदाकेही अपठेरो पर्दैन होला जस्तो रा:<br /> <br /> सम्पादक ।<br /> <br /> ==घन्यवाद‍‍==<br /> श्री बालकृष्ण समज्यूलाई यस किताबमा परेको जङ्गबहादुरकोतसबीर यसमा राख्न अनुमदि दिनु भएको मा,<br /> कुमारी ज्वाला समज्यूलाई उहाँले सो तस्वीरको यति राम्रोप्रतिलिपि उतारिदिनु भएको मा,<br /> पशुपतिनप्रे स-्परिबारलाई यो किताबमा राम्ररी चाख लिईकाम गरिदिएको मा, र<br /> श्री श्याम प्रसाद लामिछानेज्यूछ।ई प्रुफ सम्वन्धी सबै भारबोकिदिनु भएको मा<br /> मुरी मुरी धन्यवाद ! ! !<br /> पा्जकारजक ।<br /> <br /> ==जंगबहादुरको बेलोइत योत्रा==<br /> <br /> गोर्षा भन्याको ठुलो रह्याछ<br /> <br /> ==प्रस्थान==<br /> ===यालाको उद्देश्य===<br /> स्वस्तिश्वी मद्वाजकुमार कुमारात्मज श्री प्राइम्मीनिष्टर याण्डकम्योडर इन चिफ जनरल जङ्गबहादुर कुवर राणाजीबाट सम्बत्‌'१९०६ सालमा तजविज गर्नु भयाको अग्र ज पात्साहाको र हाम्रोसीबाना जोरियाको छ। इन्को फौज, पल्टन्‌,षजाना, हातृदृतियार:मुलुक; दौलथ, आम्दानि षरचे, थिति वन्दोबस्त क्या रहेछ पात्‌साहितषत्‌ वेलायेत्‌ काहा रहेछ, लन्डन्‌ सहर कस्तो रहेछ, ताहाका भा-:रावार दुनिजरा गेह्रको मीजाज कस्तो रहेछ, आजतक्‌ हिन्दूस्थान्‌कामानिस्‌ लन्डन्‌ बेलयेतृ पुगी आयाको कोहि छैनन्‌, इन्का मुषजमानू अकबारको बेहोरा सुन्दा सारा हिन्द्स्थानूका राजा नवाव,पात्साहाका मुलुक्‌ छीदा पनि अग्र ज्का अवस्यान अग्र जका बाद-साहका बल पराक्रम्‌ तहकीत गरि चिन्ह हिन्दूस्थान्‌, मध्येस, पाहाडभोट्रचीन, कसैछै सकेनन्‌ । अव श्रीभगवानुको कृपा भया.चार घाम .धनि गरला हिन्दुसंघानू बेलायेत्‌ ११ तापुका पातसाहाहरूका बेहोरा,कार्षाना क्या रहेछ बुझुला । बेहोरा बुझि दोस्त पनि गरूला भन्ग्रामनसुवा पनि गर्नु भयौ र आफ्ना माहिला भाई व्रीमृद्ाञ्कुमारकुमारात्मज श्री कम्यांडर इन चीर्फ जनरल बुंबहादूर कुवर रा:गाजिलाई मुल्कि कार्षाना, जँगि फौज पल्ट्नको आरा अपतीयार:गरिदिया । आफ्ना साथमा माई श्रीमद्राजकुमार कुमाराटमज थ्मैकर्णेल जगत सम्सेर जङ्ग कुवर रानाजी, श्री घीर सम्सेर जङ्गकुःवर राण:जी इ दुइ जना र बडा कपतान्‌ रणमेहेर अघिन [री<br /> २]<br /> कोजी करविर त्री, काजि हेमदल थापा, काजि डील्लीसिं वस्त्यात्‌लेफटेन्‌ लालसिं षत्री, लेफटेन करविर त्री, लेफटेन्‌ भिमसिं राना,सुब्वा सिधिमान्‌ राजभडारि, सुन्वा सिवनरसिं, षरिदार पृथ्वीधरपाध्या र-औ हुदा सिपाहि केटा स्मेत्‌ ज्मा जना २५ आदमीजीलीफमा ली मुलुक सयर गर्नालाई श्रीमद्राजकुमार कुमारात्मजश्री प्राइम मीनिष्टर याण्ड कम्यांडर इन चिफ जनरल जङ्ग वहाद्वरकुवर राणाजिवाट्‌ सम्बत्‌ १९०६ साल माघ मैन्हाका तारिष ४ कादिन: चिसापाशि कील्लाको वाटो गरि सवारि भै रवाना भैँ वक्सनुभयो । सिकार षेलबै प॒थरघट।का जंगलमा पुगि ४ हाति पक्रनुभयो ।२४४ वाघ र हरिन्‌हरूढेरै मानु भयो । ताहादेखि कडरबना गढिछाउनिमा प्राउला गर्नु भयो र ताहाका रैतीहरू आई सामेल भया ।सबहरूलाई षातिर गर्नु भयो । केहि रकम्‌ कलम्‌ पनि छोडी रैयतराजि राषी ताहावाट रबाना भै आफ्ना मुलुक छोडी अंग्र जकामुलुकमा ढाका भन्याको गाउमा फौज पलठन्‌ स्मेत्‌ ली छ्ाउनि डेरागरिवकसनु भयो |<br /> <br /> ===पटना र कलकत्ता===<br /> तेस्तै रीतले ७ दीनमा पटना सहर कील्ला कमरेमा श्री माहीलासाहेवका हवेलीमा वास डेरा पन्यो । ताहावाट दानापुर गोला घरउत्तर तर्फका कोठीमा डेरा पन्यो । ताहाको अंग्रेज बडा साहेवहरूआई वडा षातीर गत्या । फौज पल्टन्‌ षडा गरि १९ तोपकोसलामी गग्या । सबै वनिआा मुल्कीसाहेवान्‌हरूले षुसी भै मीजात्‌गया । अव हजुर विलायत जात पाउ लाग्नुभयो, अव दुइ सर्कार-को यक चित्त दोस्त रहला भनि पल्टन्‌ दुनीनादार सुष भोग गर्नन्‌सबै कुराको बढिया होला भनि वडा षुसि भै षापिर गर्य। । अव<br /> 1३]<br /> चाटालाई चाहीन्या मदत्‌ जो चाहीँछ फर्माउनुभया हामी ताकीनगर्छौ भनी -बीन्ती गःया । सबारिलाई घुवाव सको जाहाज र रसदचाहीन्या सराजाम्‌ तयार गरि १ कपतान पाउ रष.बारिमा घटाईदी रवाना गरिदियो । अग्निवोटमा सवारि भै सुन्दरववको बाटोगरि कलकत्ता तर्फ पाउ लाग्नुभया !<br /> ११ दिनमा कलकत्ता सहरका धानपाल घाट्मा उत्रनुभयो ।तेस वषतुमा कस्तो भयो भन्या कलकत्ता सहरका फौज पल्टन्‌तोपरेद्‌ षडा थीयो । बादसाहि वाजा वजाँउन लाग्याका थिय रतोपकाबढाइ हुन लाग्याको थियो । अंग्र जिका मुल्की साह्ेवान्‌, मीमसाहेव, लेदि साहेवहरू बगिका स.वारी भै आयाका थिया । सहर-बासी छोटा, वडा बिलकुल सामेल थिया ! सवा छाष आदमिकोभीड थीयो । तेसै बषत्‌मा वडा साहेवहरू आई टोप उत्तारि षातिरगया । वडा पुसिनामा भयो । अव लंडन्‌ बेलायेत पाउ लाग्नुभयापछि दुबै सर्कारको वढिया भपो । पछि परन्तुस्म्म यक चित्तरहन जाला, दोस्तमा षलवल हत्रेन। २ तका भारादार, फौज,पल्टन्‌, महाजन, दुनीदार सबै राजी रहनन्‌ । आजसम्म हिन्दुस्थान-का पातसाहा, नवाव, राजा, भारादार कसैले वेलायेतको मनसुबागन्याका थीयण । आज हजुर वडा प्रतापी अकलमन्द हुनाले वेलः-येत जानाको मनसुवा राष्नु भयो । बडो फाइदा हुन्याछ । क्याअयेंले भन्या, जस्तै महतारिका गर्भमा दस भास रहदा केहि देबि-न्दैन, जन्म भयापछि नजर घुल्दा पृथ्वी, आकास, चन्द्र, सुग्यैकोघर्म नपाउदा त्यो वालषलाई बडो आसर्य्य हुन्छ, तस्तै गरि पाउलाग्नु हुदा वाटामा समुद्रको वाहाड हुन्छ, नाना तहको जान वरदे्ीछन्‌ । समुद्रको स्वभाव बुझ्दा आफुलाई ढेरै अकल वढ्छ ।बीचमा ५।६ पातसाहाको मुलुक देषीहन्‌ ।<br /> 1४]<br /> वेछायत पुग्यापछि वाह सीपी बेलार्यतका रजीडन्ड, भारा-दार 'महाजन्‌ बस्याका छन्‌ । तीनहरुसित मेट मुंलाकात हुदा त्योमुलुक देषदा ढेर फाड्दा: हुन्याछ । अव उप्रान्त हेजुरलाई जोचाहीँछ सो माफिक् फर्माउनु मया हामी ताकीती गला ।सहर-कलकत्ताभा 'भयाको, चिर्जेवीज नजर हु भन्या नजरगराउला; औं गढि;! कील्ला, फीज, पल्टन्‌, षर्षजाना, हातत हति-बार,-कलषर,' मास, तमासा, नजर गँराउला। हंजुर जाहा पाउलाग्नुहोला : साहेवानूहरु बडो षातीर गर्नेन्‌ । वेलायत जादावाटामा चडावडा सहर छन्‌ । ताहा बडो साहावान्‌ लाठ डुक जर्गेककेर्णे बीच जगा जगाका पातसाहासिंत भेद्‌ मुलाकाट्‌ होला ।हजुरलाई १९: तोपको सलामी दिन्‌ । गढि, कील्ला, नाच, तमासाफौज, .पल्टन्‌ नजर गराउनन्‌ । जंगा जगमा जाफत गर्नेन्‌ । बडोषाक्तिर गर्नन्‌ भनिः लाठ डिपटि पारमीन्ट कौसलीया साहावानमैह्रले-बित्ती आप्या -। . डेरासम्म पु्याई डेरामा झारू वढारू गर्न्याटहकुबा-र डेहुलीमा पहरा राँषि बिदा भँगया ।<br /> भोलीपल्ट अँसि गोटा षसि, '१० मुरि चावल, यही भंसारच्यूरा, नुन्‌, घ्यू, तेल, बेसार, हलवाईका रोती, मोरा, अचार,दही, केराउ, षोर्साती, तमाषु, पान; सुपारि, फलफुल, मसला- जोचाहीन्या सराजामूसग भारि ज्याफत, दीया । नेपालदेषि पाउरष्बारी गयाका रैफरु पल्टन्‌ वादसाही बाजा वजाउन्या वाज;-बाल लाजिग गँह्न, ताहा रह्याक्रा टहठुत्रा गह, हेहुडीदार वारिकामाछि ६०५० जना सबैलाई २०२५ दीनसम्म षान्या सराजामपुग्यो यादै रह्या । तादेघि र गडी रात जादा श्री प्राइम मिनिष्टरसाहेव उनैका २ भाइ पगरि गैहरई नाच तमासा हेर्दै आउनु |<br /> [५1<br /> भन्या लाठबाट निंमता पढठाया र्‌ पाठाउ लगतुभयो ।सबै पगरि स्मेत्‌ दर्घारमा पाउ लाग्नुभयो । ताहाका साहवानहरूतिनका मीम लेडी साहेवहरू भौरि गहना पोसाक लाई हजार बाह्लसंय बादसाहि वाजाका चालमा बैठकमा नाच तमासा गर्ने लाग्या-काँ थिया । तेस वीचमा श्री प्राइम मिनिष्टर सहि पुग्नुभयो र्‌छाठ साहेव लेडी साहेवहरूले गुडमानी घातीर गरि कुसिम] वसाईनाच तमासा देषाया । ताहा पान्पा सराजाम तयार थियोरग्लि चान वस्या र सपँले हातमा 'श्रापक्का प्याला लि वस्या चक-सहेव टन्परो- र कुइन वीकटुरियाकि ७ रहे, प्रिन्‌सालबट्की ० जैरहे,लाठ दिलहुसिकी ” उ.रहे, नेपालका श्री प्राइम मिनिष्टर याण्डकम्याँडर इन चिफ जनरल जङ्ग बहादुर कुवर राणाजीकी जैरहेअनि चारका नाउ प्याला उठाई सवैले षाया । भोज षादामायस्तो रीत रहेछ ।<br /> ओल्िर कलमेःता सहर छाउनी, अडा, कील्ला, वाघवगैँचातलाउ, सहर, बजार, पातिका कलघर, कपडा बन्या, केप बन्या,रुपजाका ठ्क माया, पैसाका टक मार्न्या, चीटि कागजमा छापमार्न्यी कलले गया काम्‌ भीत्र बाहीर सबै अनौज काम देषाया ।ताहादेषी श्री प्राइम मिनिष्टर साहेववाट्‌ म श्री जगंनाथजीकोदसँन गर्नु जाँच्न । जगा जगा मियानाको डाक वसाई देउ भनिमर्जी भयो र वही घडी डाक्को रमाना भयो । कलकत्तादेषी ४दीतमा ठाकुरका पुरिमा पुगि दसेन गरि तित्य पुजालाई चारहजार रुपैजा अठका राषी चार दीतमा कलकत्ता दाषील हुनुभयो ।तीहादेषी २०।२२ दीन मुकाम भय्रो । जो चाहिन्या सराजामक नि निति की<br /> १. शराब ( रक्सी ) 1] ३, प्रिन्स अलबर्ट ।२. (?) ४. डलहाउसी ( ?)<br /> [६1]<br /> असवाव . हैटन भन्या धुवा कलको जाहाजमा भर्ती गरि तेसैजाह्ाजमा सवार भै वेलायेत तर्फ पालनुभयो ।<br /> य जह्दाजमा<br /> त्यो जाहाज कस्तो थियो भन्या २०० हात लामो, ४० हात्तगज, ७ हात उच्चा, हजार बाह्र सये मानिस वस्याका थिया । जिपीछ्छे पलंग, बीछ्याउना, षान्याकुरा १ दीनमा ३ वषत मे.वा पनिद्वार भात षाया सेटि, मासु, घ्यू, चिन, फलफुल ज्या इच्छा छसो पान दिँछन्‌ । जाहाजेमा वातसाहि बाजा तयार छन्‌ । अग्रेज-का मीमहरू, साहेवानूदरू नाच तमासा गर्दैन्‌ । कोही वन्दूककोतारा हाँछन्‌, कोही किताप पढदहन, कोही कीसिमा वर्सि हाढापाँछन्‌, कोहि देसदेसका कुरा कथाहा शास्त्रका कुरा की ताव हेर्छन्‌ ।बाह्न सये मानिस तेस जाहाज्मा रह्म का हनु, आफ्ना कःम गर्छन्‌,षल्यांमल्याँ कोही गर्दैनन्‌ । यक म।निस्‌ पनि वोलदैनन्‌ । घल सि-हरू कोही मर्देगान ट कछन, कोही घडीमा धन्‌, कोही जहजफर उल्या बलमा, वर्यका हन्‌, कोही दुर्वेत हेरि वस्याको छन्‌,कोही गोलव ल छ्न्‌, कोही कःन्या सराज/म तयार गर्छन्‌ । कसँछेजलका जन्तु, षसि, भेड, वोक. पत्याकलई अहःरा पतिदिंडन्‌। कोही दुहुना गाई, घोडा जाहःजका छगरमा वस्यक'छन्‌ ।: वेषतम/ तीनलाई घासदाता दिंछन्‌ । कोही जालगरमा वस्य का हन्‌ । गषतमा चढ: उद्न्‌, वषतम) षस लदटन्‌ ।त्यौ जहाजमा चर तोप रह्याका छन्‌ । ती तोपम- गोलंदाज,पलासिकाठी प्रहर तहय.र रह्मको छन्‌ । वपतम तोप हान्छन्‌ ।<br /> १.१)<br /> <br /> [७1<br /> जहाजी डाकुका भयले डाकुसंग लडाइ गर्ने भनि ति तोष रहकाछन्‌ । आफ्ना आफ्ना काममा रुजु रह्याका छन्‌ 1 कसैले अह्वाउनुपर्दैन, आपना पालासित आजै प्रहर षडा छन्‌ । यस्ता रितले जहजचलाउदा रात दीन गरि २ सये कोस हीडदछ ।<br /> यस्ता रितले हिड्दा निरालये समुद्रमा पुग्यो । डाडा, पाहाड,रूप, वृक्ष, जमीन कहि छैनन । जलमा सुर्य उदाउछन, जलमाअस्ताउछन। । जलका माछा तोरि चरा जत्रा २३ हजारका फौजगोलीका दरेससम्म उडन्या कोही माछा वल्देल जत्रा बेगालदागाल उड्दै भागन्या । ' बग्नल भन्प।को माछा नजिकमा देषीमेतडा कोस टाढ। तेस माछाले मुषको पानि बाहीर सास फेर्दाफल्पाको घरहरा जत्रो अछगो फोहरा छाङ्याको देषिंध्यो । त्योजाहाज चलदा पछिल्तिर होर्दी दहि मश्या जस्तो सपेत्‌ कोस भरसम्म ज हाजक; रूलक: जोरले समुद्र मथिजादा फीन उठ्न्या, हावाआउद; बड/ बडा पाहाड, जस्त: समुद्रको लहरि आउदा जाहाजकल ठाडो नैले तेह्लो हेदा कसलाई रिगटा छाग्त्या, कसैलाईबान्ता हुन्य , कसैलाई भ.त नस्चन्य, साङ्लो हाबाँ अ उद सुत्या-मा पलंगव ट षसाउन्य, थापलो ठोकीन्य: उडालन पलगका षुट्टोसमाती अउिनु पर्न्यी । हावा नलाग्दा भन्या वडा आनन्दसितकौसिम। हावा घाई समुद्रको तमासा हदै यस्ता रितले रहनुहुथ्यो ।<br /> रोजक, वन्दुकक गोली दुइ तीन्‌ संगै श्री प्राइम मिनिष्टरबाद्‌समुद्रम बोतल फ.छी कैल्है समृद्रेलम; बीतल फुदाईं चादमारिगर्नु हुथ्यो । अंग्र जहरू पनि हामी बन्दुक हानाम) घुव छौ भन्या<br /> १. ब्वे(?)<br /> <br /> [वय<br /> सेषि भाका जोरि आंउथ्या । कसैले सकेनन्‌ । सबैले वहुत वयानगया । ती अंग्रेज, मीम, सहिवानहरू आपसमा कुरा गयमिष्टर सहिव उमेर भन्या क्वा छ, काम भन्या नजान्याको केहीछैन। कुरा पनि बहुत हेस्यहार, दीलका पनि बहु सुरा भयाका छन्‌ ।कुरा गर्दामा भन्या सबैलाई मोह गराउने यस्तो मोहरूपी 'छन ।बादामा भन्या कसैलाई हेने दीदैनन, पनि छुनन्‌ दीदैनन । केहीमेवा, भाजी, तरकारि, फलफुल भडारवाट दील,ई छ,टलुट होलाभर्ति दीदा गड्त्‌ । गाइ पनि आफैँ दुहेछन्‌ । उमेर' भन्या वडाबडाव्रादसाह/का जस्तो राषछन्‌ । कुरा गर्दा बडो सेषिसित बोलछन्‌ ।हिन्दुस्थानूनी जस्तो लाचारि छैनन्‌ भनि आपस्मा कुरा हुदा जान्याजाँन्या भंग्रे जले भन्या--प्राइम मिनिष्टर सुतंतर राजका हुन्‌ । इन्कादर्बारमा राजादेषी मति इमाथी अरू कोहि छैनन्‌ । जंगि, मुलकिप्राइम्‌ मिनिष्टर कीसलदेखि माथीका हुन्‌ । यस अर्थले आफ्नासद्तुमा रह्योका छन्‌ भनि जान्याहरू भंछन्‌ ।<br /> कलकत्तादेषि ६ दिनका वाटा समुद्रको कौनारामा चिनापट्टनसहर भारि गुलजार रहेछ । तहा बडा--वडा महाजन वस्याकाछन्‌ । ताहा मेक लाठ साद्रेव चार पल्टन्‌ ली छाउनी हाली बस्या-का छनुँ । ताहो अगिनिबोट्‌ जाहाज यक दीन समुद्रम। मुकाम गरिईसद, पानि भजीतकोरि पथरका गोल जाहाजमा भरि लंका टापु-सम्म पुगत्या गरि चाहीन्या चीजवीजानु पर्न्या रहेछ र जाहाज!कीनएरा भयो । ताह! लाट साहबले नेपालका श्री प्राइम्‌ मिनिष्टरसहेवलाई लयनगडा गरि सलामी गत्या । १९ तोपको बढाई<br /> १. उमेद। २.?<br /> [९]<br /> सलामी गम्या । लाठ आफ्नु वगीमा चढि भेट गर्ने आपा । मुल.-कात्त भयो 1 वहुत षातिर गन्या । डेराडडा पान्या चिजको जाफतगर्या । ताह. गढि, कील्ल।, सहर, छाउनी, हाट्‌, दोकाउ , वजार;फौज, पल्टन्‌ सबै देषाया । ताहाका छोता बडा मातिस्‌ सामेर भैसलाम गस्या । लापौँ मानिसको भीडा भयो । ताहादेवी लकाटापुतर्फ स वारि भयो ।<br /> लंका र एड्रेन<br /> ७ दीनम/ लका टापु पुगनुभयो । त हा पुग्दा कस्तो भयोभन्या सवा लाष मानिस सामेल थिया । वडा मानिस्‌ घोडामासवारी भै आयाका थिया । मर्दाना जनाना वरावर थिया । येकतर्फ छाउनी पल्टन्‌ षडा थियो । वातसाही बाजा बज्न लाग्याकोथिय्रो । तोपको सलामी हुन लाग्याका थीयो । तत्रै वीमा जाहालाठ्‌ सहिव स.बारिलाइ वगी ली भेट मुलाकात गर्ने आया । उनकासाठम)। अरू बडा साहेबहरू पनी थीया । ती नेप लका श्री प्राइम्‌मिनिष्टर साहेवसिंत आई हातमइ समाति गुडम/नि सलान गन्या ।घयेर भेट्मी प्याट्रै भयो । यक वंगीमा स.बारभै सहर,छाउनी, हट,बजार, गढि, कील्ला, फौज, पल्टन्‌, घर्षजाना सबै देषाया । परेट्म,सलामी गर।या । डेरामा लगी सव चिजको जाफ्त दिया ।आफ्नाआफ्न। घर गया ।<br /> त्यो मुलुक कस्तो रहेछ भन्या जंगल रहेछ । जंगलभित्र सहरछ। तेस सहरका बजारमा चिज वस्तु कोही - थाहा ठेगाना छैन।आडाको वजार, कपडाको वजार, पत्थर, काठ, गोलको वजार<br /> १. ताहा (?) २. गुड मनिङू ? ३.?<br /> भरिपुर्ण भयाको अति गुलजार छ । तेस जंगलमा मस ला च्वाच्‌सुपारिँ, मरिच, जायफ्छल; छोहरा, बदाम,' नरि बल, सुघमेछ,सपुन मसल छन्‌--मै.वा, आँप, कटहर, सुनतला, नासपाति,स्याउ, दाष, दासिम्‌, अंगुर, पेस्ता । तेस जंगलम, होती, गैजरायो, वाग, भालु पनि बहुत्‌ छन्‌ । चराहरू पनि जात- जातकाछन्‌ । तेस जंगलको त।पुमा १ दीनमा ३ काल छिन । बाल्न मात्‌बरोबर रहेछ । बेह्वान प्रहरमा जादो हुन्या, सितकाल मध्यानमागर्मी हुन्या, पुसकाल चौथा प्रहरमा वर्षा हुन्या, असारको मेघ भैगर्जेन्या, बीजुली चभकन्या, वाःहै मैत्ह। षत रोपन्या धान पाकडोरहेख । गडिको पर्माना रातदीन बरोव्रति घडि सबै हुन्‌ ।<br /> अधघि“तेस मुलुकमा राक्षेसकी राज रहेछ । राक्षसको प्रन्टवभयो पछि ४ सय वर्ष बेरान भयेछ । फेरी सिजाली मल्ल मनिम्‌ताहा आई रजाई गन्याछन्‌ । पद्ढी ति सिजाली राजा २ भाईलेमुलुक वार्डी दुई राजा भया हन्‌ । फेरी यक्ष भन्या अक्नै तापुःसावादसाहले त्यो मुलुक मारी जक्ष राजा भयाइन्‌ । जक्षलाई माडीअंग्रेजछै रजाई ग्याका रहेहन्‌ । अंग्रेजको यक छाठ्‌ सहिन,जणल,“गोरष पल्टनू, कोला पल्टन्‌ राषी छाउनी वनाई वस्याकारहेदन्‌ ।'त्यो जगा धेरै बेरान छ । गुलजार हुदैछ । तेस टापुमा२ दीन मुकाम गरी ० दीनलाई भारा, तर्कीरी, रसद, पानी,जाह जमा भरी ताहादेषी पस्चीम्‌ रम्ता चलां भयो!<br /> द दीन्मा'अइइन्‌-भन्यो तापुमा पुगीयो ताहा अग्रेजका चारपरल्टन्‌ गोरा रुह्या छन'। परक जर्णेल, यक्क कर्णेल ,मालीक रह्याद्टन्‌ ।ज,ज वीनारा पुग्दा तोपको सलामी दीया । पुतता तोप कुधि छाईसाना जाहाजमा चढी ती जर्णेछ, कणल मेट्‌--पुलाकाट्‌ गन आया ।<br /> [१]<br /> बहुत षातीर गन्या । तेसै जगाका बीस्तार बीन्ती गया । त्यो तापुकस्तो छ भेन्या पत्थर मात्र छ । ताहा रूप वृक्ष, झार पात केहीउन्ने दैन्‌ । माटो छैन । तेस जगामा अंग्रे जहरूको जाहाज आउदाजहाज दाकुखे लुती मागि समाती दिदा तम्हाक। वादसाहासितलडाइ गरि जीती तेस जंगामा ४ पल्टन्‌ राष्ठी गढी कीक्ला वनाईअंग्रेज वस्याका छन्‌ । ताहा भाजि, तर्कारि, साग पाट्‌, फलफुल्‌-को बधैचा बनाई भाजि, तर्कारि लाई नीर्वाह गरि वस्याका छन्‌ ।वरावर पहरा 'घोपि वारुद्‌ हाली पहरा घोपि गढी; बोह्ला बनाउनेलांयाको छ । अंग्र जका हीकमतलाई सारा जोहानमा सकदे नन्‌ ।इजिप्ट र मालूटाताहादेषी आठ दिनमा सुझ्ज वादसाहको मुलुकमा पुगीयो ।तेस जगामा जाहाज फिरिन्द्ो रहेछ । त्यो जाहाज वेलायत्‌ पुग्दन ।ताह्वादेषी ३० कोस जमीनमा वस्ति पनि छैन, -पानीपनि छैन । तेस जगामा सुइज वाछा&quot;लाई अंग्रेजले तीन लाषरुपमा दी त्यो ३० कोस जमीनूमा ६६ घाँडा लाग्याकी वगी ८डाक राष्याका छन्‌ 1. कलकतादेषी गयाको जाहाजका मानिस,असवाब ती डाकका वगिमा चढाई ६ प्रहरभ्मा &quot;अरुषजजरिनदीमापुन्याइदीया । ताहा १ बडो सहर छ। बदसाह। तेहि सहरमा बस्या-का छन्‌ । मुसलमानदेषी अर्को जात छैन्‌ । मातिस राम्रा-राम्राखुन्‌ । जनानाहरू मुष कपडाले छोपी हीडदछन ! तेस जागामाभाजि, तर्कारि, फलफुल, गहुकी पती गर्न्या सम जगा छ।हात, दोकान, वहुत्‌ गुलजार सहर छ । पर्षाल मजगुत जगावि 0 न न नी<br /> १, इजिप्ट (?) २. बादशाह ।३ प्रहरत३ वण्टा ४. अलेकतरजेड्रिया(?)<br /> <br /> [१२]<br /> सहेछ। ताहाका वादसाहाले श्री प्राइम्‌ मिनिष्टरल।ई मुछाकात्‌ गरिबहुत षातिर गरिया । मासिना चार्वल, आटाहरू, चीनि, मेवाप्रसस्त. गरि जाफ्त दि'.ताहा.. १ दिन मुकाम गरि नीलनदीका साना जहाजमा बहिता' गरि समुद्रमा पुगे र ताहावैवर्धतृवाट फिरोजा भन्याको ठुलो जाहाज आयाको रहेछ । तेसजाहाजमा स वारि मै चलान भया ।<br /> ७ दीतमा माल्टा भन्या सहरमा पुग्दा क्या तृमासा देपीयोमन्या समुद्वका तीरमा अनौठा घर, सहर, वजार, “गघी, कील्लाभरि वजार, अनौठो चलन, पोसाक, वाध-वगँचा, ताहाको षेती,ताहाकी जनावर मानिसहरू . देवदा अति सुन्दर जनानाहरू पनिआइ षचीतू्‌ भयाका भारी गहना, पोसाक लायाका चंद्रमा विच'जस्ता मुष, तेल्का घारा जस्ता नाष, झपालपज३ जस्ता नेत्र भया-का अति सुन्दरी जो देष्यो उस्तै । बोलायतको नजिक्‌ हुनाले केहिझलक देषदा पनि जयना जस्तो । बहादेषी छ ढीनमा जीवपार”अयाको सहरमा पुग्यो । १ पल्टन्‌ ताहा वस्याको रहेछ । त्यो जगादेषदा पनि केहि मोह गरायो । ताहा ५ घंटा बसि कुच भयो ।<br /> त न क 00 0 त१.(?) र्‌ गढी] ३. कमहपत्र (7)४. सपना ? ५, जिब्राल्टर्‌ ?<br /> बेलाइतमा<br /> लडन प्रवेश<br /> ४ दीतमा वोलायत्‌ उत्रन्या घाटमा पुग्दा कस्तो भयो भन्यासपनामा पो आज्यू की अथवा धर्म म्मायाको मया पछी इ द्र सनमा पुगीन्‌छ भंश्या इ द्वासन यहि हो की भन्या जस्तो लाग न्‌ । क्याअर्थले भन्या ताहा अति राम्रो सहर छ 1 हत, दोकान्‌, वाघ--बगैचा ताहाको मानिसको रूप देषदा ज्या देध्यो तसवीर देषिन्या ।ताहाका जनानाहरू श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेवर्का नजीक्मा आईसलाम गन्या । तीनका रूप देघदा मीज्याद, षातिर गत्याका सुन्दाइ अपसरा हुन्‌ की भन्या जस्तो लागन्त्र » चंद्रमाका विम्ज जस्ताउज्वर मोहडा, वडा--वडा तामा नेत्र, तेलका वारा झहि नाक्‌,घाटीमा तीन रेखा! भयाका, हातीके सुड्‌ जस्तो छाति, कम्वरछिन्याका, जांग फुग्याका, वडा 'पल्लेवर' उच्च, पान षायाजस्ता लाल ओषा२,मिल्याका दात । पोशाक --लहंग!, मोजा, पजा,सुमाल्‌,'कपलमा अति सुन्दर टोपी, गह२, कुचोन्‌, साटन्‌, रेसम्‌,काला धतुका झलर भयाको पोसाक आगमा रसाया जस्तामोल्याका, वडा हिसि भयाका, नम्र भै वोलन्या । १२ मात्र होइ-नन्‌, सबै उस्तै छन्‌ । यस्ता रीतका मानिस हजार वाह सय/आइपडा भया । नराम्रा दुवला देघनु कोहि छैन्‌ । जो मानिस देघ्यो<br /> १? २.ओठ (?) ३. गहुन (?)<br /> [शक]<br /> राम्रो, ज्या चिज देष्यो राम्रै देषिछ । यस्तो तमासा देषदा मत्रलाई मोह भयो। ,<br /> यस्ता जगाम। जाह,जदेषी उत्री यर्क वडा हवेलिमा डेरा भया<br /> रवबीहनको भान्साको तमारी हुन लग्याक' थीयो । श्री प्रइममीनिष्टर 1 मेगलोट्‌ भन्याका अंग्रेज जर्णेलका छोर १ थीया;_छेफटेन लालसिं ढूर अंग्रेजी पढताका हुसीयार थीया, इ २ जना-<br /> लाई ताहादेषी लेष्ैन सहर ४० कोस भोली हामी आउला तीमीहरू<br /> अल्है रेखगाडामा चढिजाउ वाहन सरकारबाट डेरा घटायाको भया<br /> हेरि क्वर ल्याउनु नेषटायाको भया यर्क असल्‌ घरको ठेकाना गरिआउनु भनि दुइ जना गरि आउनु भनि २ जनाल,इ पठउनु भपोरगया।<br /> ४० कोसकौ वाटो 'रेलग&quot;डामा सवारी भै जादा ४ घडिमापुग्या छन्‌ ! बाहाका कारीदाहरूलारई सोध्या र आहा डेरा तयारछ, श्री प्राइमू मीनीषटरको सवारी: अँल्है झीकाउछ्न भन्या छन्‌ रतारमा गै तारबाट्‌-ताहा गोर्षाका श्री प्राइमू मीनीष्टर साहब आईपुग्नु भपछ, गाहा रिवन्ट कारिज घरमा डेरा षटायाको छ, रेल-गाडाम। सबारी गराई चलाई ल्याउ भन्या कै.वरतर&quot; साट्रेबलाईतारमा कुरा तिनूँ,मीलीटमाः आयाका छन । त्यो साह्रेव डौडीआयो र लडन सहरदेषीः हुकुम आयो, अल्हे रेलगाडामा, सवारि भै५ घडीमा ४० कोस लंडन्‌ सहर क्यारिज चरस; आइपुग्नु भयो ।त्यो घर देषदः वहुत षुसि हुनुभयो ।<br /> १४1]ड्य र शहर<br /> चीलायत सहरमा श्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेबलाई डेरा कस्तोषटायाको रहेछ, भन्या वहत्‌ रमाइला ठाउमा लंडन्‌ सहरका विच-माँ तीमस' नदिका तिरमा रीजबन्ट वयारिज भन्य,को नामोदघर रहेछ । त्यो घर कस्तो छ भन्या पत्थरको गाडा“ पथरैफोछाना; व्रजलेप लाग्याको, पतला भयको, उतरतिर, सुन्दर बगैचातीमस नदिको “पाहाड,पुबेतिर अएवलपाना, दक्षिणतिर मृल गल्लीकोबाहाङ, पेश्चिमगरि बडे पतागीरि' ग्यास बत्तीको रोसनी ज्ञल्य:-को, वाहाँडघर चीत्रेक्रार भयाको, कोठापीछे, झुल, चादनि,पफ्लंग, विछ्याउन्या, सतर जि, ग्छेचा विछ्याइ राष्याको । मेच,कबज जगो--जग,म राप्याका छान्‌ । काँचका झारि, कोपरातृयार छन्‌ । कोठाइपीछे तसबीर तास्याका --कोठा २०।२५ छन्‌ ।भारी वैठक, तसबीर भझःडवती चारै तरफ बडा-वडा आनालाग्याको मेच हाल्याको, भारी गर्छेबा बीछ्यायाको, अती सोभाभय,को. बैठक छ । गेस घरका सुसाप्या २ स्वास्ति“लाई र २ लोग-बन्यालाइ दर्माहा मेन्हाको चलीस रुपैजा स्वास्निलाई -असीरुप, तेस घरको. वाल मैन्हाका १२१०, तेस.घरमा वसछन्‌ उनैलेतीनु पर्छे ।त्यो सहर कस्तो छ भन्या वषान्‌ गरि सक्नु छैन । समेलक्षणले जुक्त भयाको । तिमस नदी उत्तरबाहिनि भै बह्याकी छन्‌ ।३०४० कोसको चौडा मीर्दा भपाको ज्यावद घर छन्‌ । पक्कि<br /> १. टेम्स | र, गाह्वा(?) ३. बाहाड(?)४, बटाङ्चिनी । २. स्वास्तीमानिस॑। ६. लास्नेमानित ।<br /> [१६]<br /> हूवेलि, सहरका बीमा वेकस्था, घर १ पति छैन । परधरैको गारोपर्रैको छाना, गारा, मीत्तौ व्रज लेप गप्याको छन । पथरकाऔगटि छानामा मील्याका,सीसा -ढाल्पा जस्ता । सारा सहरैँ घरअमाका झाँल ठाग्योका छैन्‌ । सारा सहरका घरमा सुन-खादीका-कीलिम्वा गरि चीश्षेकार भपाका छन्‌ । चोक, पटांगीनी, गल्िसारा. पधरैंले छारँभाका छन्‌ । नाल देघनु कही छैन । भीत्रभीत्र। दबाई तिमस नदिता निकाल्याका छन्‌ ।. हीलो, धुलो, नर्क, कसि-1.गर देघनु कहीँ छत घर घरै चोक, पटांगीनी, साना बगैँचा, फेल&quot; फुल; पानलता छोग्याका छन । रूषमा पहेलो पात छैन । भैमासुक्याकौ पात छैलशरसफा गरि राष्याकापछन्‌ । जात जातका फुफुली रह्याका छन्‌ । गल्िमा तिन्‌ सडक जोरि बन्याका छन्‌ । क्याअर्थ अन्या यक्र सडकमा पैदल मानीस्‌ हीडदछन्‌, यक सडकमाघोडा संकारि चछि हिड्छन्‌, यक सडक्‌ ,बगीका स.वार हिडदछन ।रात-दीन बराबर, लौषौ वगीका -स.वार बन्याकै छन्‌ । आठोप्रहर मानिस, दगि षाली हुदैन्‌ । क्या अर्चले भन्या रात दिन यकैउज्यालो छ । गास वत्ति गछिमा लयन्‌का लगन्‌ नल्याकै छन्‌ ।सारा घर-वेरका झयांल-इयाँलणा भररात वल्याकै छन्‌ ।ई चंद्रमाजोति जस्तो तेज भपाका सारा सहरमा तिहार दिपमालीका गन्याजस्तो---सदा कोठा, चोटा, कौसी, अटाली, भडार, जाजखान,अस्तवलघाना, चोक; प॒टांगीनी तिमस नदिका ,वारी-पारि पुरुसाधु, सहर भीत्र, वाहिर--सर्वत्र ग्यासबततिको रोसनि जल्याकैछ ।<br /> न<br /> ॥ 1 उँट पति दोहोरिएको छ।<br /> | १७]<br /> अति सुखी जीवन<br /> 'यापानि भन्याका नदिका पानि तावाका ढुंग्राबाट तलाउमाबैचियाकोछ । तेस तलाउक। वरिपरि सबै घरमा नहरलाई तावाकाढुग्रावाट झीक्याको छ । चाहीयामा टुटी घुमाइदीयो, पानी लीयो,फेरि वंद गरिदीयो । दाउरा भन्या तेस मुलुकलाई चाहीदोरहे (न)छन्‌ । क्या अर्थले भन्या पथरको गोल हुदो रहेछ । तेल वलेझै वलदोस्दैछ। सुघर पनि,सस्तो पनि । तीमस नदिका क्कपाले जाहाजमाहाली ल्याउछ्न्‌, घर-घर पुग्यइदीछन्‌ । त्यो गोलको घानि लडन्‌सहरदेषी सय डेढ सय कोस टाढा छ । त्यो गोल्ले भात पकाउछन्‌ ।हापन्‌, मेगजीनको काम्‌, फलाम सिसा ढालन्या, घु वाका जाहाजचलाउन्या, ग्यासवत्ति जलाउन्या, नाना तहको कल चलाउन्यातेहि गोल छ । घर वन्याउना काठ, जाहाज- रेलगाडी बन्याउन्याकाठ ज्यावड्‌ १५ सय कोस समुद्र पारव्राट्‌ जाहाजमा हाली समुद्रछेख्याई दीँछन्‌ । आगो, पानि, बतास अंग्रेजले कमारो तुल्याईराष्याको छ।<br /> तेस मुलुकका मानिस्‌ भारी कोही वोक्दैन्‌ । भारी जाहाजरेलगाडा, वगि मात्र बोक्छन्‌ । ताहाका मानिस्‌ अति सु छन्‌ । ,मैला फाट्याका कपडा कोही लाउंदैनन्‌ । आगमा मयल कोहीराषदैनन्‌ । ताहा पाचिले सावुन घसि वुरुत लाई नुहाउत्या,सबैका मुष चंद्रमा जस्तो उज्यालो । पोश।क भन्या वादसाहदेितेली, घोवीसम्म यकै तर्फको पोसार्क लाउन्या सबै । बडार२कोमात्र मसिनु घोटाको पत्रो' मात्र छ, तलास सबैको यै छ ।<br /> 2.-लनाणणाणणणणणणिणिणिजणिणणिणाणणिण र णरणकललाइरुर<br /> १(१) २.१<br /> लोग्न्याहछका पोसाक्‌ तोप, कुर्थी, चुस्ता, गलेवंद, मोजा, जुत्तालायाका । स्वारिनहरू छिटका भया साटन्‌का लहगा, सटोटाप&quot;: साढ्नूुका छम।ल वढनीका पंजा, मोजा, जुता र₹ंगिचंगी पोसाक) स्वास्निहहको त.वर यक्रैछ । पोस्ताक लाउन, घान, थितीसग«रहँन्या, सुतन्या, उठ्न्या, कही जान्या सव घडीको प्रमाण छ।सबका साठमा घडी छन्‌ । घर--तरका भीत्तामा घडि राषन्या,; घरि टासीयाका छन । को गीर्ज, पर्घालमा पनी घडी टासियाकाछन्‌ । जाहा-जाहा हेर्नै मन लपयौं ताहा घडी देषींछ । छोटा- वडा&quot;कसैले ठुलो सोर गरि नबोल्ने, ठट्टा अर्काको : उत्तारनि नीन्दा1 कोहि गर्दैन्‌, झाडो गर्देनन्‌ । बडा सौलसीत्‌ बोलन्या, छोडा--वडासीत मीजाज राषच्या यक सै यक अकलमन्द छन्‌ । नाचन-त-मासा जगा-जगामा हु'छ ।. जाहा नाच- तमासा हुछ ताहोलाषौ मानित्‌को भीडं लाग्याकै हुछ।<br /> घाना, पुढीस्‌, रि.पाहरी पहरा हन्‌ । तर सिपाही बया गह्न्‌भन्या सारा सहर भौत्र, बाहिर, दोबाटा, डेउडी जगा-जगाम: षडिपहरा गड्दन्‌ । आठो प्रहर रम्न्‌ गर्छन । चोर, ढाँट, लुचा, झरगर्न्यी झगडियालाई पक्री ल्याउनु; दिनमा कटि मद्दन्‌, कति जन्म-छुनु, भड मुलुकका मुसाफेर कति आनट्टन्‌ त्यो षवर ल्याउनु;लुलो;-हँदारा, काना, षोरडा कोही पक्ष नभयाका आया गरिपषातालगी नौ छेषाई बंद गरिदीनु उदि छ । सहर हुलदंगा काहि भयोभन्या पैकरी छंयाउन्‌ । बलले नपुग्यां जलदि प॒बर थानामा ल्याउनुक न वि । यस्ता तह्ृसित पुलीसको पहरा सहरमा ।<br /> <br /> [१६]<br /> सव दुनीजा, फौज, पल्टन्‌, महाजन्‌, दोकानदार, भारादार,<br /> वादसाह, गरिबगुर्वा सारा जाहान्‌ वडा पुमि मान्‌ । आफ्नाथीतीमा रह्याका छन्‌ । इन दीनौम। समाराज्य तटी मुलुकमाखेछ । जौन गछ्निमा गयो हात दोकान्‌ भारी-भारि छन्‌ । जौनचीजवीज षोजो दोश्रो दोक'नमा जानु पढ्न । माल्को मोल नीरषगरि मोल माल लष्याको हुछ। रुपैया दियो, माल लीयो । मोलबीसाकस गरका भन पाउदैन्‌ । जो लेष्यःको सदर छ | यस मुलुकमायो माल छ, यो माल छैन्‌ भनु कैदी छैन्‌ । वाह बीलायेतृक्की चिजभयो जाहाजले बोकी ल्याउछ । छ वृक्ष, फलफुल, मेवा, अनाज,कपडा, भाडा, वर्तेन, मुना, चादी, नवन्त्न, जलका जानवर,घलका पशु-पक्षि) पृथीवीमा भय. चीज, नक्सा, बीलायतूमामहंजुदछ । अकलमन्द पनि इतै रदानडन्‌ । कारी ग९, बेपारि, माछ-को पारष जाँन्या पनि, सुघर पनि, घति पनि, धर्मतास्त्र निति-सास्त्रजान्या पत्ति, लक्षिमिले देष्याका पनि झनै रह्यापन्‌ । इनकोरीस गरि कसैको निर्वाह छैन्‌ । इन दिनौमा देजता, राक्षेस्‌, दातवस्वगँम। ग्य' छन्‌ । यस मन्द' लोकमा म्नुपैको मात्र राज्य रहेप्रस लो तमा पनि इलिण्ड-वेलायत्‌ -मानित धर्ग सत्य रद्याको ताहिरहेछ भन्या जस्तो अरू मुलुकवाट जान्या मा्नितहरू मान्दछन्‌ ।<br /> पृथ्वीको अंत कोहि पाउदैनन्‌ तापनि चलन्‌ वेहोरा सुन्दादेपीछ इनि दीनमा अग्ने जका अकल्‌ लीन्या वादसाह बलिया छन्‌ ।करा अर्थले भन्या इनका जाहाजको बाम्‌, तोप, बन्दुकका काम्‌,फौज-पल्टन्‌को अयन्‌--अकवायत मुलुक थियो । थिति, वैह्ीसीत-को धि/कैं, टकको सलतनत्‌ बाल्दै तोपीका वादसाहाले लुकी चोरीसलतनत गरिलीय,छन्‌ र्‌ मन मीलाई काम वलीयो गरी रहख्ुन्‌१, मय (0) २. इङ्गत्याण्ड ()<br /> <br /> [२०]<br /> टाट हेर--लाहुरमा जाहासम्म र जितसिं थीयो ताहासम्म अंग ज-लाई उनले चिन्हाको थीयो अंग्रेज नोकरि पनि थीया । अग्र जकोमतलब पनि घीयो । षजाना, तोप, वन्दुक, फौज, पल्टन भारीअयन्‌मा. रष्याको थियो । मुषले सलतन्‌ मीलाई पेट आफ्नावछ्ियो गरि रह्याका थिया र उनको मजगुत्‌, उनको सल,तनदेषदा अंग्रे जहरू गमन सक्तैनथ्या । रजितसि मम्सापछि लाहरमाआफ्ना घरमा सलतन्‌ बीग्यो । नमा कोही रहेनन । फौजलेमनपरि गर्दा लाहुर उड्यो। तसथ आफ्ना घर नमीली देस मील्दैन ।मुलुक ढेरै देष्यापछि बुधि ठेगौनामा आउछ ! तेस वेषतमा अ पतारजेको सजगुन”, वर्कत्‌ असार गर्नु पर्छे।<br /> जङ्गबहादुरको स्वागत<br /> १९०७ साल्का जेष्ट मैन्हाकाँ दीन्‌ १५ जादा वेलायत्‌ लडन्‌सहरमा श्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेब पुग्नुभयो । ताह। रिज,वन्तक्यारिज घरमा डेरा गनु भयो । ताहाका प्राइम्‌ मीनीष्टर र कम्याँडरनइन-चिफ, ला'ठ साहिवहरू, टुकलिन्ट,« जणैँल, कर्णेल, कंपनिसाहवान्‌, पारमेन्ठ कौसलीया साइेचानुहुर, भैयाद, वादसाहकाकाँछ्ा वातुहरू वेलायत्‌ सहर म्यानासुदारहरू? श्री प्राइम्‌ मिनीष्टरसाहवलाई, भेट--मुलाकात गर्ने सवै आया । बहुत पातिर गन्या ।तपाई खौह आउनाले वढिया भयो । क्या अर्थले भन्या हिन्डुसथातबाट तपाऔःजस्ता ठुला मानिस्‌ आहा कोही आयाको छैनन्‌।तपाज्रीकोँ “रवाफ देपदा जाहाका छोडा-बडा सबैलाइ गोर्षा<br /> २,९) ३)<br /> [२१]<br /> भन्याकी ठुलो रह्या छ भन्या धाक्‌ पनि भपो । जहान भारादार,मर्कारसीत्‌ पनि प्रिती रह्यो । अव उप्रान्त दोश्तीमा पलवल मैल्द्ैहबैन्‌ भनि बडो षातिर वात गग्या । हि<br /> ताह्या उप्रान्त लंडन्‌ सहरका भारादार, बडा साहेववानहरूलेपालैँसीत्‌ आज यक्राले भोली यकाछे यस्तै रितले वेलायतमा वसं-ज्याल्‌ दीनहु' श्री मीनीष्टर साहेवलाई नीमतो गरि र.तमा आफ्नाघर लगी षातिर गर्न्यी | तेस दि ज्पावद साह्रेवानहरू तीन्क। मीमसाहेव, लेडी साद्ेव मीसि ज्मा मया । भारी गहना, पोसार्दू लाया-का भार दारका स्वास्नि,छोरि, बुह,री सबै आउछन्‌, श्रीमीनिष्टरसाहेबलाई हात समाति गुडमाती सलाम गर्छन्‌ । सारा आँग, सिरमुकाई वोलछन्‌ । लोगन्याहरू वरपर लागी वस्थ्या; स्वास्निहरूअघि सरि षयर मीजास्‌ पुछन्या, गहना-कपडा हेर्न्या, वडो घातिरगरि बोलन्या । लाठ, डुक साह्ेवान्‌हछ पनि आफ्ना छोरि, बुहारीराम्ना-राम्रा तरुणि-तरुणी अघि राषी इनलाई तप.जीले प्रसंदगयौ की गरेनौ भनि श्री मीनीष्टर साहेबलाई सोधन्या । दाहिन्याबाउ अघि--पछि राषिदिन्या । तीनका रूपदेषी र जोभन, मारी गह-नानपीसाक्‌, तिनका सफाइ, मुषको श्री देषदा दसै इन्द्रीय जितिरहन्गा सुकदेव स्वामीलाई पनि मोह गराउन्या, अति सुरि, अर्तिचचलि, तीन्का रूपको वर्णन गर्ने सकी दैन ।<br /> ती दैठक्‌ कस्ता छन्‌ भन्या चीत्रगुशरे लेषा जस्तो । ओना,तसवीर, झाडबत्ती, भारी बीछ्याउन्या, मेच, कवज जंगो-जग्यामाहाली अत्तरको घुसवी नाना तह्कका फूलको जगजगायमान गरि सुन-चादीका भाडा टीपीलमा झला.वर पारी राँष्याका छन्‌ । ताहाँबादसाही बाजा वजन लाम्याका, भारी कपडा-गहता लाई मीम<br /> [२२]<br /> साहेषहरू नाचन लाग्याका छन । यकतर्फ षान्पा सराजामशार छन्‌ । यकतर्फे जात-जातैका रोटि, सेबा, मसला, मोरवा,मासु सुत-चादीका भाडामा तपार छन । वेडा-बडा लाट, डकसाह्वानेहरू कुसिमा बस्याका; ताहा इ द्रका अपसरा, खंद्रमाकाकिब जस्ता मुष भयांको, कामकन्दछा, उर्बसी जस्ता परि वाचनलाग्याको; तेस वीचमा नेपाल्का श्री प्राइम मीनीष्टर साहैव जङ्ग&quot;बहादुर कुवर राणाजी तीनका भाई कर्णेल्‌ जगतसम्सैर जङ्ग, धीरसम्सेर जङ्ग कुवर राणाजी ३ भाइ तेस सभामा भारि गहतापोसाक्‌ लायाको । कस्ता पोसाक्‌ थीया भन्या पगरिमा हीराजडाउ भयाको, चंद्रमा मोतीका, सोनी पन्चाका, लडकते नोरत्न-का लाग्याका, कनकन मोतीकै सघवद गलामा हीराको हार,प्ना-मोतीको माला, हरिया मषमलमा समुर लाग्याको, मृजाईअंगमा अति मील्याको, मोती-हीरा जडाउ भयाको गलेवंद; हीरा,मातीकू, मोती, पन्ना जडीयाको ड्‌.वाल चपास्‌ कम्बस्चन्दि तासीकीनषावको पाइजामा, मोती काला बत, लाग्याका जुत्ता, कबुजा-मीषाँन्‌ सुतको भयाको, तरबार कम्वरमा लडक्पाको, हीरा जडाउअवाक्रो वाजुवन्द । यस्ता तहको पोसाक-गहता ०ही ई द्रीपुरीसभा'जस्ता सभामा ठाडा हुदा झाइवतिका तेजले इ तीन भाइकागहना बल्दा कस्तो सोभा देषीयो भन्या जरासिंघका सभामाश्रीक्रष्ण, भीमसेन्‌, अर्जु न जाहर भै जादा ति सभाका लोकले जोसोभा ,गायाब्या सोही सोभा ताहा लोकहरूले मात्या । यस्तै तह्न-सित्‌ सबै पादेबान्‌हरूले निमता गरि तीत महीतासम्म पस्तै न,च-तमासा देषाया ।<br /> १.७)<br /> <br /> | ३ |<br /> थिति--बन्दोनस्त<br /> इलीन्ड बेलायतको थिति ॥ 1॥ बादसाहाका औन--बादसाहाले मुलुकको फोज-पल्ट्नूका थिती-वन्दोबस्त पनित्या-निराप प्राइम मीनीष्टरले ठहराइ ल्याको मंजुर गरी हुकुम<br /> दीनु, भारादारहरूलाई पत्रे-पर्वेमा डाकी घातिर गर्नु, भोज घानद्विनु, न.च-तमा जा हेनुँ , कसँछे रि गया भन्या सीरोपाउ दीनु,सदा पुसिमा रहनु, आफ्ना प्रजाल्ाई दया राघनु, कक्वैलाइ कुट-पीटगाली पनि नगर्नु । क्या अर्थ भन्या चुकमा सजाय गर्न्यौ अघीदेषीगरिचली आयाको भंनले पारमेन्ट कौसलले कसेको मोहवतराषदैन भन्या कीन सरले बुराई गर्नु , पप बोक्नु ? राजनिति,घर्म सांस्त्रमा रेष्याको कुरा नगप्या पनि पाप लाग्छन्‌; गज्या पनिपाप्छ; बढता गज्या पनि पाप छु । अघिदरि चलि अ[याको गर्नैपर्छअन्या पाप हो तापसि धर्म हो तापति जसले यो मिति बनापाउसलाइ छ भन्या मतलबले वातसाहा कसैको जीउ मादैनन्‌ ।<br /> झन हनु, कसैलाई डड गर्नु , कुटनु, याली गर्नु , कसैको जागीरषोसनु, कसैलाइ जागीर दीनु, आफ्ना दर्ारको दौलथ म राजा हु,मेरै घन हो भनि वादसाह पनि आफुषुसि गर्ने पाउदैनन्‌। क्या अर्थेलेभन्या त्यो दौलथ आजैन्सा भारादार, फौज, पस्टन्‌ब्दुनीना बेती गरिउपजाउन्या छन्‌; आधा राज/को भाग भनि दिन्छन्‌ । बेपार गरिउपजाउछ्न, जगात भनिसार भनि दीन्छन्‌ । बैरिको मुलुक मारिल्याउद्न्‌ तापनि त्यो राजाको घन हो भनि दिन्छन्‌ । जमीन<br /> 1१४]<br /> षोदी फलाम, तावो, सिसा, सुन, चदी, न.वरात्न, ज्वाहार ल्याउछन्‌ तापनि राजाको भाग पर सार्छैन्‌ । आफ्नु मुलुकमा घेरिहेमीचन्‌ आयो भन्या इनै भारादार- सिपाहीले आफ्नु जिउ मराईबैरिको ज्यू मारि मुलुक थामछन्‌ र आफ्ना मीहीनत्‌ अन्सारसानु भांग लाई मीली सबैले चीत्त बुझाई बंघान्‌ बाधि जःगिरभनि षान्छन्‌ । बैरि आयाका वेलामा राजा रणभुमिमा जादैनन ।अर्कालाइ पनि मार्दैनन्‌, आफु पत्ति: मदैँनन्‌ । मार्न्या- मरन्याभारादार हुन भन्या दर्वारका ढुकुटीको धन्‌ सबै साजाधनको कामू मुलुक्‌ घटदाका वषतमा' र वढदाका वषतम चाहीन्छ।यकाको फर्मायस्‌ त्या धनको काम चल्दैन्‌ । तसर्थ राजा भन्याकाथिति हुन । राजाले फटीकको पम्वा हुनुपर्छ । गर्न्या-गराउन्यासंत्ि-भारांदार हुन्‌ । कसले वीरित्‌ गर्यो भन्या आफैँ पेछन्‌,आफै मराउछन्‌ । राजाले मार्दैनन्‌, आफै अ।सरि काम गयाराजाले पनि माँनुपर्छे भन्या थिति वाढीयाको छ ! सो थीती नाघ्यापारमेन्ट कौसलबाट वादस।हा पशि वदला गर्छन्‌ ।<br /> भारादारहरूकी थिति ॥ मुक्तियार प्राइम्‌ मीनीष्टरले गर्न्या<br /> “ काम्‌--वादस।हा हेजुरमा रहनु, कहि साध सोध नम्जा कामकोअजमास अन्‌ सोधन आया; र पारमेन्ट कोसलवाट्‌ कहि हुकुम्‌बक्साउम्‌ आया; कम्यांडर-ईन-चिर्फले जंगी फौजको नआा अज-मास्‌ साधन गया देस--देसका बादस हा, राजा, न वाफहरूसीत्को सलतनत्‌ षलापपत्र, घा, टक्को; आफ्ना मुलुकलो ठेक्रदारमुलकीसाहेव, जज, कलकटर, जंगी-निजामतिको पजनी; देस--<br /> [२५ ]<br /> देसमा रजिडन्टको पजनि, नीजामति रकमीको दर्माहा, 'दर्वारकोमसलन्द परचेंको यति कामको नीक्सारि-पसारी साधसोध, तनषाहदिनु, पजनि गर्नु जति काम्‌ जो छ मिनिष्टरले ग्न्‌ । मेरो दर्जाठुलो छ भनि प्राइम मीतिष्टरे अनरीत्‌ गग्या परमेच्ट कौसलछबाटसजाय हुछ।<br /> कम्याँडर-इन-चिफले जंगी फौजको पजनि गर्नु । जंगी पल्टन्‌लाई मैन्हावारी--दर्माह दिनु । षजाना, बन्दुक, वस्दि, गोली,लडाईका हात-दृतियार तयारि राषनु । जहा लडाइ पन्यो ताहाँफौज पुग्याउनु । पल्टन्‌लाद्द वस्न्या आइ, गढि, कील्ला बैनाउनु ।तार, घाट, बाटो, सडक वनाउनु । फौजलाई रसद पुग्याउनु ।पल्टनूलाई कयायत्‌&quot; सीकाउनु, औन सुनाउ राजि राषनु ।औनदेणि बढ्ता रकम कछमू टंटा नलाउनु । रैयतका बारी-विरु वा,फलफुल केहि माछताल्‌ लुटपीत्‌ गर्ने नदीनु । पजनि गर्दा बलियाअंगका, तीरोगि छायकका, दिलका सुरा, अनमा रहन्य! यस्तालाईपल्टनमा जागीर दी नु । पल्टनमा पगरिको रोल बढाउदा पैले रोलजस्को छ उसलाई बढाउनु । सीपाहीको अमल्दार, अमल्दारकोहवल्दार, ह वल्दारको ज्मादार, ज्मादारको सुवेदार, सुवेदारकोछेफूटेन्‌, लेफ्टेन्‌को कपतान्‌, कपतानूको कर्णँल्‌, कर्णेलको जर्णैलयस्ता रितसँग पजनि गर्नु । क्या अर्थले भन्या छोटा-वडाकाबढौंला भन्या उमेद रहंछ । काम गरि आउदा साह्रो हुन्छ ।पक्षमा पजनि नगर्नु , छुला-छंगडा। काना-पोर डा, उमेर नपुग्याकाकेटाकेटीलाई जागीर नदीनु । बीना टक्‌सीर कसैको जागीर नषो-सनु। वुढो भयो, रोगी भयो, पल्टन्‌को काम्‌ गर्न सकेन्‌ भन्या<br /> <br /> [२६]<br /> ईंगीलस'&quot; दिनु । उस्को बान्गीमा अर्को भर्ति गनु । पल्टनमाबातगी षाली राषी आफुले नषामु । कहि लडाइ पर्दा वीना तज-बीजले फौज गाफीलमा राषी नमराउनु । यती काममा १ कामचुक्मा पनि 'कम्याडर-इन-चिफलाई पारमीन्ट कौसलवाट सजाप्ष.रेजी हुछ।<br /> पार्लियामैरट<br /> पारमेन्ट कौसल घर कस्तो छ भन्या ३ कर वर रुपैना घच लाईबनायाको छ। हृवेली, औनाका छाना, अनाका झ्याल लाग्याका,सुनका पानिले घेर सिगारि चीत्रकार लेषीयाका; झाडबति,लालटेन्‌, फानस तह-बितहका लाग्याका छन्‌ । मेच, कबजजँगा-जगामा वरावर लयन मीलाई राष्याका छ्न्‌ । ताहाउच्चाठाउमा वादताहा गदि छ । त्यो गादिका दाहिना बाउ सपेत्‌भैदाह्वी-जुगा फुल्याको वुढा-पुर्खना, भयंकर ख्य लियाका अधिकालाठ, डुक, कम्पांडर-इन-चिफ, प्राइम मिनीष्टर, जणल्‌, कणल्‌,जज, कलकटर, इलिम लियाका मुलकी साहेवानहरू--कसैँको डरकेही मान्दैनन्‌--देषदा पनि डर लागदा यस्ता तहका मानिसहजार बाह्न समे कुचि, मेच, तषता वस्या। यस्ता साभाका बीचमाबोलनाको मकबुर कसैको नहुन्या। जौन झगडीया छ, तेसलाईबोलाउदाभुठा कुरा गर्नाको त क्या मकदुर, साचो कुरापुयाउने पनि कष्ट- सदेह हुन्या । यस्ता कचहेरीका विचमा मुनासीवको वोलछ भनि पहिचान्‌ मैरह्याका कसैले कहि बेमुनासीवगप्यो अन्या सजाय गर्न्या तयार छन्‌ । सभामा गुलुगफडा हुन<br /> <br /> [२३<br /> पाउदैँन्‌ । यौटाले बोल्यो उस्को प्रतिउत्तर अर्काले दिया । कुराकोमुदा पुग्यो भच्या सबैछे हो भन्ति सहि गन्या । कुराको मुदा पुगेनभन्या फलाफल गरि मुदा ठहराई औँनको कीताप हेरि जबाव दीया।पारमेन्ट कौसलले कसैको वीरीत सहदैनन्‌ । बादसाहाई बदलाईवदला गर्ने सकेछन्‌ । बीरीत गप्या प्राइम मिनिष्रलाइ घारैज गनसक्छन्‌ । विरित गन्य। कन्यांडर-इन-चिफलाड बदला गर्ने सक-छन्‌ । लाठ, डुक, जर्णेल अरू पगरिको त हीसापै हैन्‌ । पल्टन्‌छेदंगा गया तेस पल्टनूलाई अछ पल्टन्‌ लगाई तोपले उडाउछन्‌ ।<br /> यस्तो हुकुम्‌ वलियो भयाको षोदाको दर्वार वन्याको यो अनवनायाको अघिका अंग्रे जका पुर्षाली जीज्यूक्यासले' वनायाको औनहो । दुनिबाका थिती-&quot;झगडा नगर्नु । अर्काको नीन्दा नगनु !अर्काको वीगार्नेका पछि नलागनु । धनछे, मानले, रूपले, वलछेसानु छ भनी हेछाठट्टा नगर्नु । निर्घालाई दया गनु । वडालाईमान गनु । साँचो वोलनु; आफ्ना धनको सभार गर्नु । मैला कुरानछाउनु । घोया सुकीलो हु छ । षस्रा लाया भया पुगछ । आगमामयल नराघनु । इश्वरले वनाइदियाको मुर्ती बोइ सफाई गरि राषनुर तेसलाई लक्षिमले दी नुपर्छे । आफ्ना घर भो, षेति भयो, आफ्नाघर नजिकको वाटो भयो, पोनिघाट्‌ नजिकको बारि भया, आफ्नाघर वरिपरि भयो फुलका वीरू,वा, षान्या फलका वीरू वा लाइ-राषनु । वषतमा पेती गर्नु । गाइ, वाए्‌।, भेडा, वीरालु, कुकुर,चराचुरंगी पाली राषनु । आफ्ना भरमा रह्याका अभागी, मु,कोह्रौर, नराम्रा भया पनि पढाउनु, सधाउनु, सिकाउनु, पीयारोगरि राषनु । पति गर्नु । बेपार गर्नु । चाकरि गर्नु । जुनं कुराँद्धि<br /> १. जेस्रस आाइस्ट (7)<br /> (राभौफ्तु जीवतती हुछ सोही कुरा गर्नु । अर्काको जीठ नमानअर्कोको धनको छोभ नगर्नु । कौझो मन सोझो उद्यम गनु ।<br /> राजाको चिति--दुतीऔ सित वसीको दसावद महसुल छिन्‌!त्यो धन ग्रनुसार कौज पल्टन वनाउनु आड, कील्ला, छाउनीबनाउनु ! फौजलाई षात-लाउन वेसगरि दीनु; राजी राषत्‌।सबैको आत्मा वराबर देघन । प्रजालाइ दुष नदिनु । चोर, ढाट्‌,लुक्ष, अर्कालाई कुटन्या, अर्कालाई गाली गर्न्या, अर्काको हट्टा,इजत्‌, हुरमतसम्मको नीन्दा गर्न्पालाई भोलषानामा क्यद गनु ।धान-लाउनमा वेसगरि दी औने मात्र सुनाउनु । काम जस-जसकोजुन्‌ वृटि छ सोही काम सीकाउनु, सघाउनु । मीयाद पुन्यापछिछाडि दिनु ।' फेरि पनि उसै गया कुटनु, सासना गर्नु, दोबरकयव गरि छोडीदिनु । ३ पल्ट वीराया बीराउ गर्न्यालाइ कालापानि पुाइदीनु । जीउ मार्न्यौलाई बदला जी.वै मार्नु । राजालेपनि अर्काकी जीउ माया, गर्कीको घर्नेहन्या वीना तकसीर सासनागर्ने लाग्या औनमा रहि 'वेमनौसीव गर्न लाग्या भन्या पारमेन्टकौसलवबाट भारादार-फौज मीली त्यो राजालाई कयद गरि उसैराजाका वंसमा अर्को राजा यापन गर्नु ! राजा, भारादार,दुनिम्री, फौज, पल्टन्‌, परचक्रि, भुसाफेर, अनाथ) अजान, दैवचक्रपरिआयको वीबेक्‌ वीचार गरि कसैलाई पनि समभाउनु । सास्त्रसुलाईनु । राजनितिको औन सुनाउनु, सीकाउनु, सघाउनु पढाउनु।यक पन्टको वीराउ माफ गनु, दोस्रो वीराउमा डड-सासना गर्नु ।100 पगयामा कारलापाति पुस्याइदिनु । केतमुल षाई<br /> <br /> [२९]<br /> यो पारलमीन्ट कचहरि कस्तो हो भन्या धर्म गामत्र, नीतिसासत्र, बुडाको चलनको सार भिती वनायाको अग टो । पोजेनकीताप ली पंचले धर्म सीरमा राषी कसको मोहवत्तमा नपरीसोझो रस्ता ली नीसाव गर्नु र बडो पुन्य हु छ ! मात कुल तछँ ।स्वर्ग लोकको भोग पाउछन । त्यो. सभामा वमि अन्याये बोल्योभन्या लोभ-मोह्रमा परि अन्याय गन्या भन्या तेसलाई चत्र-सुज्येँउदाउ ज्याल्‌ पृथीवीमा रहज्याल्‌ तेसले त्रेमा यकदपा रहेछन्‌भनि तेही कीतापमा लेषीयाको छु । पारमेन्ट कौसल इश्वरकोदर्वार बनायाको छ । अन्यायमा मर्न्यी राज।-पर्जाको आघारभयाका सबैको फीराद गर्न्यी ठाउ धर्मीलाई घर्मीद्वारा छ; पापी-लाई जमद्वार छ ! वेलायतका आयुर्दा पहि पारमेन्ट कौतछ रहेछजहातक्‌ पारमेन्ट कौसल्को थिती रहला तहातक्‌ बेलागत्‌ रहला ।जाह्वा पारलमेन्ट कौसछको थिति नरहला ताह्वा छडन्‌-बेलायेत्‌आफ्सँआफ डुवला भनि कीतावमा लेषीपाको छ।<br /> यस पारलमेन्ट कौसछ कचहरिमा वादसपह बिकटुरियाले पनिआउनुपर्त्या थरीती, रहेछ । पारमेन्ट कचहरिमा जाउदा अगाडी,तुरुक्‌ सवारको ल्र्यन, विचमा भारादारको ६ घोडा छायाकोवगीका सवार, ताहापछि भाला बर्छा लागाका पक सय षास गोरापुतलि जस्ता पोसाक्‌ लागाका वादसाहका बगीका र्वारपरिलाग्याका छन्‌ । बादसाहका वगिमा षीन रंगका घोडा ८ लाग्याकाथिया । अरू भारादारका वगीको, हिसाब थियन । लाखौ बगीका,सबार चब्याङ्गै थिया । बादसाहले पैह्रयाका गहना- हीरा जडोउभयाका मुकुट सिरमा छायाका, हीराका हार गहना छायाका,<br /> _केयेनुर' हीरा छातिमा छप्याका । सपेत रुपेछा। काम भंयाका लहंगा<br /> १. कोहेनूर दिरा (!) 2000<br /> <br /> [[ $०]<br /> पैह्वयाको भारि गहना पोसाक लगाई बगीमा सवारिँ चल्यो । कृठन-को सवारी हुदा लन्डन्‌ सहरका मानिस्‌ जो कोही सवारि हुन्पागछ्ठीर्मा दुइ कोससम्म ठेलमठेले गरि दुतीया रह्याका थिया । टोपीउतारी दसँन गर््या वरेवरे . भनि जयेजय पुकारीन्या । कुइ्न रानिपन्नि सबैका मुषमुषमा हेरि ईदाहीना वाउ झ्यालझ्यालमा वस्न्यासबैलाई नजर दि सिर सबलाई भुक्राइ दीन्या । हस्याइल्या मुपगरि बडा सिलमा रह्याकी लक्षिमिको औतार लियाको जरित राम्रिसब दुनिनाले दसँच पाउदा घुसि भै घन्य हाम्रा वादसाहाको सिल्‌भन्या । यस्तै तह्ृसीत्‌ सबै भारादार कौसलिया सबैलाइ घातीरगरि भनिन्‌--तीमीहृछ वहृत निमक्‌ ।हलाली छौ ! काज कामगरेउ भनि षुसी भै अव ६ महिना तीमीहरू बहुत तहृसंग आफ्नापरि वारसंग वसि आया भनि कीताव पढि सुनाईर वीदा दीइन्‌ ॥<br /> महारानी मिक्टोरियासंग मेट<br /> वादसाह वीक्टोरियासित पैल्है मुशाकात हुदा वादसाहाकाहेजुरमा रह्याका प्राइम्‌ मिनिष्टर कम्पाण्डर-इननचिफ, लाठ, ड्क्‌कंपनी सहिव चेरमीन्‌ प्रीन्‌ सालवट्‌ यति मानिस सामा थिया ।यत्ति मानिस साथमा ली कुइन्‌ बैठकमा षडा रह्याकी थिइ ।तेही वष्तमा नेपालका श्री प्राइम्‌ मीत्रिष्टर साह्ेव उन्का माईकर्णेलहरु, काजी, सर्दार, मुसाहँव साधमा ली गयार मुलाकात्‌भयो | नेपाल श्री ५ महाराजबाट पठायाको षरिता वादसाहाकाहातमा दिनुमयो र षरिता हातमा छी सिर भुकाइन्‌ । नेपालकोबैर-मिजीद पुछिन्‌ । चाहिन्या सम्मको वीस्तार गनु भयो । बाटामान,<br /> १,इर-बरे! ५;<br /> <br /> [1३१ |<br /> आउदामा जहाज-समुद्रमा कसो भयो, घानपीनामा तक्लीफ्‌ भयोकी भनि सोधीन र हजुरका अकबालले आनन्दसित आज्यौ भनुभयो र षुति भइन्‌ । तीमी आयौ, बढिया भयो, २ सर्कारको यक-चित्त भयो, पछि परटुसम्म प्रिति रहयो, दोस्तिमा षलवल कैँल्हेहेन भनि षातीर गरिन्‌ । नेपालका बजिर हुसिपार रह्घाछन्‌,देघनामा पनि वहुत्त होसियार रहयाछन, । देषनामा पनि, गहन!-कपडा लापाको सुहायाको पनि, राम्रा जवान रहयाछन्‌ भन्ति कुरागन्या । अव इनलछाई देराडंडा, साहँवेसाहाको ताकीती गर्ने होसि-यार मानिस रापी देउ; कौन कुराको तकलीफ्‌ हुन नपावस भनिप्राइम्‌ मीनीध्रलाई हुकुम दिइन्‌ । २ कपान्‌, पुलिसका सिपाहीनोकरि राषी दीया । पैले मुलाकात्‌को बेहोरा यहि भयो ।<br /> दोश्चा मुलाकातमा ज्यावद भारादार १५।१६ सये, उन्का मीससाहव भारि गहना पोसाक लाई आयाका थीया । वादसाहा कुइन्‌सिंगासनमा आड लागी घडा रह्याकी थिइन्‌ । तस्तै विचमा नेपा-छका श्री प्राइम मिनिष्टर साहेवहरु गया र कुइन्‌को सलाम्‌ गन्यार कुइन्‌ले वडा आदरसित अगाडी नजिकमा वस भनिन र नजिकमारह्याका थिया । ताहा रहचा भारादाराहरुले कुद्न्‌को दसेन यकयक गरि गर्न्या । कोह्कि टाढबाट सलाम गर्दै जादै गन्या, कोहीकुइन्‌का हातमा गुड्माने गर्न्या, कोही लेडीहरु हातमा गुडमाने गरिकुइनका गालामा चुम्वन गरि जान्या ! अघिबाट कुइनको दसँनगर्न्या; पर्छिबाट प्रिनसालबटको सलाम गर्न्यो । बाहाको प्राइम्‌मिनिष्टरले नेपालका श्री प्राइम्‌ मीत्तिष्टर साहेबलाई येक येक्र गरियो भारादार यो हो, यसलाई काम्‌ यो छ भनि यो फलाना साहेव-को लेडि हो, यसको कुइन्‌सित यो नाता छ भनि चिन्ह्ाइ<br /> <br /> [३२]<br /> दिंथ्या । यस्तै रितसित भाराद्धर लेडिहसुले कुइनको देन गरि(गया यो तमासा नेपौलका मुक्तियार जङ्गबहादुर कुवर राणाजी-“छाई देषाया । ती भारादार खैडिहरुले पनि बडो षातीर गनया<br /> भन्या संछेप येसमा-गयो॥ :॥<br /> ति :<br /> &quot;२ फेरि तेश्रो मुलाकातमा जाति वेलायत्‌ सहर भरका भारादार,लेडीहरुलाई नेपालका . वजिरलाई क्रुइ्न्‌ले निमटो गरिन्‌ । चारघडि रोत जादाँ सव. भाराद,रु्‌ लेडीहरु सामेल भया । त्यो दर्वार-नख् बैठक-कस्तो थीयो, भन्या बयान गरि सक्नु छैन । दुइ सय हातलमुका, पचास हात.चाकलो गज भयाको भारि गलैचा विश्लायाकोचारिँ तर्फ भ्रेता लास्याको । तसृवीर लयत लाग्याको छ । रंग रग-का झाइवतिले झलावर भयाको । छालटेन्‌, पानस, भैझाड, ग्यास-वतिले सर्वत्र उज्यालो भयाको । जात-जातका फुल झ्याल-झ्यालमाटिपीलमा राब्याका छन्‌ । अत्त्रका पुराचाईले वहुत सुगंघ चल्या-को छं। सुनेका गीर्छतिले चीत्रेकार भन्याकी । सुन-चादिका भाडालेजग जेगायमान भयाको । यस्ता बैंठकमा ज्यावद भारादार लालटोप,कुथि, पुतली टोप लाई हजार बाल्न सय गोरा साहेवान्‌हरू वस्याकाछन्‌ हीरा, पन्ना, मानिक, मोतीका गहना पहि भारि गहना-पोसाक लायाकी मानु इन्द्रका अपसरा जस्ता लेडीहृू हजार -बाहसय आइ .साहेवान्‌ र छेडीहरू पीचो भै बस्याका छन्‌ । पात्साह्ीबाजा“ बजन लाग्याको छ।<br /> :जेपालका- थी प्राइम्‌ मितिष्टर साइव उन्का भाइ कणैँल, काजीसर्दारे/- कसान्‌, लेफ्टेन्‌हरु पनि गयाका थिया । वादसाहबाटश्री सिलिष्टरलाई डाकीनू र केहि मेत्राहरु षात्छौ की भनि सोधीन<br /> [३२]<br /> &quot;र वादसाहा अगाडी हामीले घान हाम्रा रितले वेमुनासिब हखभनिश्री सिनिष्टर सहिवले भन्दामा हास्तिकन्‌ कुसिमा बस भनिन्‌ रकुसिमा वस्या । ताहा दर:वर नाच-तमासा हुन लाग्य को थियो । सबकेडीहरु, साहवानहरु नाचदथ्या । थोरा बेरमा आफैँ कुईन्‌, साइेवा-नहृदित वरावर नाचन लाग्यी मैले नाच्याको नेपालका मीनीष्टरसहिवले राम्रो मान्या को मानेनन्‌ भनि आपस्मा कुरा गर्दै नाचदैँ,हासदै गरि । साहेवःमूहरू, लेडीहरू कोही नाचदछन्‌ कोहीहिडिरहंछन्‌ । कोहि वसिरह्याका छन । ताहा छोटा-वडा कोहीनमान्यो, वेप्रभापसित रहन्या । यस्तो तमासा भयो 1<br /> यक दिप अपसरा जस्ता परिको नाच हेने कुइनछे मीतिष्टरसाहेवलाइ डाकन पठाइन र पाउ लागनु भयो । ताहा परिको नाचहुनलाग्याका थियो । ति परि कस्ता ठिया भन्या तिन्का छूपको,नाचको वयान, गर्ने सक्दैन । इन्द्रका अपसरा कामकन्दला,उरघसिको न;च, गाउना, रूप॒को बयान गर्ने सहस्न जिञ्रा मपाकोसेसछे पनि सक्दैदन्‌ भनि कोही कथाहामा सुनींछ तस्तै तमासाभयो । तेही वीचमा बुःनले, मितिष्टर साहेवलाइ यो नाच राम्रोलाग्यौ की भनि सोधीन्‌ र बहुत राम्रो लाग्यो भनि मजि भयो!<br /> “फेरि गरीदको अर्घ बुझदछ। को भन्दा गिदको अर्थ ता वुझादन्‌जस्तै बुलबुल चिडही वोल्दामा मानिसहरू राम्रो मानी सुन्छन्‌तेस्तै राम्रो सुनीन्छ भनि मजि हुदा घुस भइन । बहुत होसियाररह्माछन्‌ भनि आपसमा भन्रिन्‌ । ॥<br /> म ।स्वत ठूलो स्वागत<br /> क दीन छमडिको अपसराको नाच हेर्ने जाउ भनि मौीनीष्टरसाह, कर्णेल २ भाई, काजि, सर्दार, वडे कम्तान्‌, लेफटेन , सुवाहरूसबै गया । नाच हेर्न्यी ठाउमा जादा क्या तमासा देषीयो भन्यासात तला अगलो भयाको चौघरा हृबेलीका बिचमा दाष-चोकजत्रो चोकमा ताहा कुसि, तेषता, -विछ्याउनामा लोगने ल्वास्नीगरी ज्मा चार हजारको अंदाजी मानीस्‌ः जनही यक मोहर तिरिनाच हेर्ने भनि सहरका भला मानिस्‌ आयाका थिया । ति चौघराहेवेलीमा पतला औँना लाग्याका झ्याल ५०।९० छन्‌ । ती झ्याल--झ्यालमा भारादार, साह्रेवानहरू उन्का स्वास्नि, छोरी, वृहारिहरूआरि गहना, पोसाक्‌ छाई-झ्याल-झ्यालमा, वस्याका थिपा । येकपंडक झ्यालमा नेपालका : श्री मीनिष्टर साहेव वस्याका थिया ।मितिष्टर -साहेवलाई :नाच'हेर्नआयाका आरादार॒ दूतिना सर्वैछटोपी झिकी सलाम्‌ गर्न्यी ।. गहना-पोसाक्‌ लायाको देषदा सवेलेबदी षुसि भै तमासा हेया । बडा षातीर गःया । तेसै वित्रमाबादसाही वाजा वजन लाग्याको थीयो । ताह्ा इद्रेजाली तमासाहुन लाग्याको थीयो 4 कैल्ह सुर्य उदाउन्या वेहान क.बछा घाम्‌,दोपहरको घाम्‌, वेलुकाको घामूः अस्ताइ' साज भरै अध्यारो हुन्या ।फेरि चंद्रमा,उदाइ तास लागन्या । वादल भै. बिजुली चमूकन्या ।कलाका जोरछे हाषको गर्मि पत्ति गराउन्या । कैल्हे समुद्रमाजाहाज चंल्याका देपीन्या । केल्है वडे सहर देषाउन्या । बैल्दे दडेवीद्रावन दैषाउन्या । कैल्है वढावडा फौजले लडाजी गयाक्रो,बुमेपाटले'५०-लाष फौज लि ९ तौपको मुलुक मार्दै रुसका हीउ,माटो; पाहाडमा फौजले चढाई गन्याको देविन्या । यस्तै तह्ृसितको,<br /> [३]<br /> तमासामा दुनीयाहरू ताजुब मानी मुलीरह्यांका थिया । अफ्रेस-मातुमा ३०४० वरिपरि इद्रका अपसरा जस्ता आई घडा हुदाकडो आसर्थ्य भयो । क्या अर्थ भन्या उनको रूप, पोसाक देषदाः१५१६ वर्षका उमेर, पुति उड्दा झै नाचको तह-वितहा देघदाँसबैलाई, मोह गरायो । तेस नाचका रिझमी १५ सये रुपैयाथी मीतीष्टर साहेवबट्‌ इनाम्‌ वकस्नुभयो ! तेस नाचलाईउमराउहरूले इनाम दीयाको १ मैन्हाको ज्मा रुपैया तिन लाषढुदोरहेछ । पस्ता सोपिन्‌ मानिस्‌ बेलायत्‌मा रह्म छन्‌ । सो नाचकोयुसुलार्ड डेढ लाषको दर्माहा रहेछ । नाचनेहरूलाई वाहन इजाररहेछ सर्कारको घरचे ।<br /> ग्रक दीन्‌ बेलायत्‌ सहरदेषी दर्घनूतर्फ सहर बहीर येकबगमाल रहेछ । ताहाका वडा साइँवले श्री मिनिएर साह्ेवलाई-निमीता गया । मेरा वगसालेको तमासा हेरिदीनु भयौ वढियाहोला भनि सानु घुवा जाहाज लि लीन फौज आया र जानुमयो।त्यो जाहाज स.बारि मै जादा अरू सहरवासिं लेडि-मिसिइरसाह्ेवा नहरूको जहाज साथ लाग्याका हजार-याह्व सय थिया।तोमस नदि वारिपरि घर हुन्या दुनियाले घरही ताना तोपकोःसलामी दिया । सबैले टोपी उटारि सलामी दीयौँ । जस्तो बीदेसाहबीक्टोरियाको स वारि हुदा धाक-रवाफ दुनिआलाई हुथ्यो ।-बहादेषी पर्नि नया मानिस्‌ भनि ठुलो रवाफ भयो ।' वगसाछमाबग्दा टोपक्री सलामी भयोः! ताह! लाषौ मानिसको भिड बियो।ःत्यो बयसार कंस्तो थियो भन्या सात तला भयाको चौघरा दृखेलीः“ड छ्ुटा हबेली, पाच बधैँचा, २ कोस गिर्दा भनाको बडो खरोमा,<br /> <br /> [उच्छु<br /> अयाक्रो (चीत्रका्‌रम- लेष्याको जस्ता सडक, समानु विद्रावनका( जा _भप्क्याका गाढा वगैँचा ! ताहा कोही जगामा घोडा चदन्याश्वला वन्याका छन । ताहा १५२० घोडा कसि तयार गरि राध्याःका छैन्‌ । कहिँ बन्दुक ह:न्पा थला बन्यार्क। छन्‌ । चन्दुक्‌, पेस्तवलक्वरी राष्याका छन्‌ । कहि घना' हाँच्य' थला वन्याका छन्‌ ।ताहीँ वनायाको छ । भोलटा ठृयारि राष्याका छन । कहि गतका-करिभ्त्यार छन्‌ ।. कहि पह्लमान्‌ लडन लाग्याका छन्‌ । फर्छिअपसरा जस्ता.परि डोरिमा नाइन लाग्वाका छन्‌ । कहि इ द्रजालीजा लाग्याको छ। काहीं बादसाही, बाजा वजन लाग्याकोङु। गोवारा उडन लाग्याको छ काहीं आतसबाजीको तमासाहुन्‌ छाग्याकोछ । ग्यास वतीः, मैन वतीको तमासा घरमा झारवत्तिभझाड, लालेटिन्‌, दे बालगीरीको झला वर छ । चैचामा रूकाहोगी-हागा पीछे वत्तिकदा लटक्याका छन्‌ । रासनीको वयानूगरिसक्नु छैन्‌ । षन्या सराजामृका हट्-दोकान्‌ मजकुत्‌ छ।उमराउंहरू जइन्छन्‌ । लाग्याको पंसाती-्या; कोही घोडाकीही वन्दुक्‌ हन्‌ छन्‌ । कोही घना हान्छन्‌ । कोही ह्रुदकोहात_षेल्छन्‌ । कोही नाचदछन्‌ । कोही बजाउदछन्‌ । यस्द स्तिलेशृतै-दिन्‌ सदासर्वेदा तेस ठाउंमा षुसिमा रहँछन्‌ ।<br /> हि » बन्धुक्‌ हान्या थलामा श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेदबाटहान्नु्रयो,र' चोट नविरिदा सवै लोकले ताजुव मान्पा । जौनतमासौ.हेने जानुहु थ्यो लस्करले बोह्र राषन्या । नेप!ल्का प्राइमूमितिष्टर' देषनामा षुवसुरथ; गहना पोसाक्‌ अति सुहायाकोघोडा चढन, वन्द्रक हान, घाना हान बाकीफ्‌ रह्याछन्‌ बोल चालमा<br /> ह््बबु(?) ३.६?)<br /> [१७]<br /> ढहुत्‌ होसियारी रह्याछन्‌ ।' वर्षतुको बुंखि ईश्वरले दीयाको रुदैछ।. पैश्तो मानिस्‌ मुर्लुक्‌मा पैदा&quot; हुन्या रह्याछन्‌ भनि आपसमा कुरागरि बडो तारिव गर्न्या । असल-असल्‌ षफसुरत्‌ँ - लाषा रुपैयाकोत,वर पोसाक्‌ लायाका लाठ, डुक साहेवका लेडी-मिसिहरू अत्तिसुन्दरि अघि सरि श्री मिनिष्टर साहेवका गहना, कपड। छामदै-हेदैगर्या । दोमास्या कुरा जान्या माविस्‌ षोजी ल्यायर बरावर कुरागर्न्या । हातमा चु मन गर्न्यी । कुरा गर्दे आषा, मुष रसिलो गर्दैमुषमा लाली चढाई निधारमा पसिना काटि आय फुराई कुरा गर्दागर्दै आसक्‌ भै लाचार हुन्या । अव अवेर भयो डेरामा जाउ भनिजान लगगदा जल्दी हातमा समाती अलि घेलम्‌ भन्ति बसाउन्या ।बडो षातिर गर्न्या । अव नेपाल केल्है जानुहुछ भनि सोधन्या !अव चाडो जान्छौं भन्दा कीन चाडो जानुहुछ; सक्या सबै यहीवसनु नसक्या दस बर्षे वसनु, नभया यक वर्षता वसन्याबडो षातीर गर्न्यी । बरू नआयाको भया हुथ्यो, अव जा:हामीलाई,मृटुमा तिर हान्या जस्तो लागछ भनि अध्यारो मुषलाउन्या । तपाइ गया पनि तपाइको यक तसवबीर छोडी गया सधैतसदीर हेरि मनमा समफना राषौला । हामीलाई तपाइ पुग्नु भयापछि घर पुग्यौ भन्या चिठि पठाइदीनुभया हामीलाई संतोष होलाअनि गहभरि आसु गरि मुटुमा गाठो पारि वोछव पनि नसकुन्या ।यस्तो षातीर गर्न्या हाहाको मानीस्‌को वयान्‌ गर्ने. सएजमा कोही<br /> छैनन्‌ । सहर जिञ्ना भयाकलि पति सकन्य। छैन्‌ ॥ ॥<br /> लण्डन बाहिर, पनि<br /> यक दिन वेलायेत्‌ सहरदेषी.. पश्चिमतर्फ, समुद्रका तीरमा यकपिंगला&quot; भन्याको सहर, किल्ला, छाउनी अत्ति सुन्दर वडो मजकुत्‌हज न वलि<br /> <br /> 1१६३<br /> अती रमाईलो जया. लडन ,'सहरदेषी पा्तसय कोसमा' रहेछ ।वाहाका मानिस्‌ बहुत राम्जा मी जायस्‌ भयोग । चीजवीज फलफुलआरि तर्कारि श्रनि -मे.बाके भरिपुर्ने भयाको, जगा रहेछ । ताहाश्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेब. रेलमा स.वारि भै सक्न दीन्‌मा पुग्नुभयो । ताहा च,र पल्टन्‌ बस्याको रहेछ । ताहा मालीक्‌ लासाहेब रह्याछन्‌: । पी लाँठ साहेवरे आइ भेट-मुलाकात गया ।१९ तोपको सलामी, दीया ) डेराडंदा'मेजमनी सबै कुराको बहुतबातिर गया । ताहाका बिष सहरमा नाच-तमासा हुन लाग्याकोथियो । नाच हेर्ने जाउ अन्ति भन्या र नाचमा पुग्नुभयो । ताहाछाषौ सातिस्‌को'भीड थीयो ,। ती लोकहरूले श्री प्राइम्‌ मीनीष्टरमाह्रवटाइ सबैले टोपी उटारि सलाम्‌ गपा । वरेवरे भन्नि जयजय-कार गनय । नाच-तम/सा नजर भयो ।<br /> त हा समुद्वैको तिरमो, वडावंडा जाहाज घु वाकस्‌ वन ल।ग्याकोथियो । १ जहाजमो सबै तोष मं फ भयाको, सम जव नको छाज्नीभयाको, ५।६ तली भयौको गस्ता लडाईको जाहाज वन्न लग्चाकोथियो-। ०१९० थिया । कसँले गरि आरनै चल्याका छन; कसलेदोरि बाटछन; कसले मर्पैत गर्दैछन । कंलले,कांम गर्दा राम्रोपनि, वैछियो पनि, चाडो पनि हुदोरहेछ<br /> ताहादेषी २५० कोसमा यर्क द्रमदिहाम भन्याको सहरछ।ताहाको, काम्‌ ज्यावत्‌ धातु; फलाम, कार्च ढुँलन्या । तोप, वन्धुक्‌गोला; गोली, हातहतिवार, माँडा-वर्तन; अैना, झाडवति, फानस्‌देवालगीरि, घातुका तसबीर काहा वन्दा रह्याछन्‌ । तांहा फलाम्‌<br /> १ ई?) २. चमिङ्चाय (?)<br /> 01<br /> <br /> (३९)<br /> क्षनी, सिसौ षानी, पथरका गोल घाती, अरू घतुक्ा षानी ताहीरहेछन । समराइलिन्ड टापुमा ताहीबाट सवत्र मुलुकमा जाँछन्‌ ।श्रो सहर कालीगढहरू म।त्र वस्याका न्‌ । १०।१२ हजार काली-गइका घर छ्न्‌ । ताहा गंगासागरमा राषनलाई तावाको १ धढराबम्न लागम्पको थीया । १०।१२ हात छच्रा-चौडा भयको आनाहालन लाग्याका थिया । धातुको भाडामा मोलवाको काम्‌ ताह्दीहुदोरहेछ । ताहाका रत न्‌ दौलथदार दन्‌ । बहुत रमनिय छ ।रोजी हुनाले वडो गुलजार छ।मनोरञ्जनका साधनहरूछन्दन सहरको रोजरोजको तमास--कोही जगामा रेसमीकपडाका वडा-बडा गोवरा धर वनायाको छन । ती गोवरामाकलले धुवौ हावा भरेर तेस गोवरामा १४ मानीस्‌, १ घोडासवार स्मेत बस्य।का श्न्‌ । ती गोवराका आसनमा डुंगा, बढ्दानास्मेत उडी आक्रासतर्फ गयो । घर जत्रो गोबरा उडाउदा जतिआकासतर्फ गयो झन सानु हुदा लद्य,भुद्य को यक फुल जत्रोदेषींथ्यो । ताहादेषी पच्प्रो । देषीन छोड्यो । कैँल्हे २ सय कोस्‌काजमीन्‌ वसछ । बील्हे ५ सय कोसमा वसछ ! कैल्द्रै समुद्मा बसनऔयो अन्या तेही डुंगामा म.नीस्‌ चढि बंहनाले डुंगा पौराई उत्रीरैलगाडामा स बार औं आउछन्‌ । त्यो गोवर/मा चढ्न्या मानीसूलाइकमासा हेर्ने जान्या मानीसले यकयक मोहर दिदा १४१५ हजाररुपैया भाउद्छन्‌ । काही आतसवाजीको ःतमासा हुन'छाग्याक्को छ ।काही लडाईको हाज्न-तमासा हुन लाग्याको छ ! काटे पृहल्मानडन -लाम्याको छुह्‌। काठ जोझको तब&quot; दमासा उर्णरहरू सवारक) 0 र छा सयका कप तत<br /> <br /> “भै पन्न हतियारवाली लडाई गर्ने लाग्याको छन । ४ वुषेको कन्या!<br /> , छन । ती. जनावर हेर्ने वडा-वडा लाठ्‌, लेडी सहिव, मिम, मीस<br /> 1.०]<br /> केटिहह नाची घोडाका पीठमा दढि १ गोडाले टेकी ना्नदननुन्‌घोडा वरावर दौंडद्धन । काही रात्रीम। हेर्न आउन्य हरूले मकु डालाई नाचघरमा, गै तमासा हेछँन्‌ । . कसैलाई कोही चिन्दैनन्‌ ,कोहि घोडदौड हुन्‌लाग्याको छ । ६०।७० हजारको हारजित हुन्छत्यो घोडाडौड, भरन जात्या मान्रीसहरू २३ लाए म!भीडभाड हुंछ । लाषौ वगीका सवार, हुछन्‌ । कोहीनदिमा जहाजको दौड लाग्याको छ । -३/४.हजार रुपैअ.को द्‌जित हु'छ। काही तसवी,रको तमासा .छ । ,काही नजा हीकमतेकोतमासा छ। वडा-बंडा कोलिगढ गैँ.तजवीज गर्छैन्‌ । कोही जगाम,वाहन वेलायेत्‌ तापू हिन्दरस्थ नका जलथलका जनावर पशु-पढिपाल्याका छन्‌ । ती जना घर हेर्ने हजारौ मानिस्‌का भीड छाग्याका<br /> साहिवहछ भारि गहना-पोसाक लाई भायोका छन्‌ । कोही तिमस<br /> नदिको यक्‌ घाटमा रस्ता षोली वारपार गर्दछन्‌ । रस्तादेपी<br /> माथी नदि घहत्छन्‌ । जाहाज १०१२, हजार चल्याका छन्‌ । भित्र<br /> _ रस्ता घोली दोहरा बजार लाग्याका छन्‌ ।<br /> ; &quot;तेस पुलको हीकमत्‌ क्या हौ भन्मो तावाको ढुंग्रो घर जत्रोबारपार दिचोलियाको 'वमालुम्‌ गरायाको सवैलाई आसय्यं हु छ।हाहा: म्पैसिवतिको उज्यालो आठौ प्रहर वंस्थाकै छ। भीत्र दोहर।सङकँझा हत:-दोकान्‌ लाग्याको छ 1: शो चिज घोज्यो सो चीजमिलक्ख ।दरैस-देसवाट त्यो पुल हेर्ने आउनछन्‌. । हे ।। आसम्य<br /> न्छन्‌। त्यो सहरमा, कहि नाचन्तमासा, काँहि गोवरा उदौयाकढम,सहुँ कहि म मुलुकका पु-पछि अनौठा; ड्वीकमतफ<br /> [मै]<br /> चीजवीज, तसवीर, कीताव, रूषदृक्ष, जलका-थलका जना वरपाली राष्याका छन्‌ । त्यो हेर्न देसका मुसाफेर्हरू कोइ विखढी, कौही घोडा चढी, कोही पैदल हिंडी तमासा हेर्ने आउछन्‌ ।तेस मुलुकका मानीस्‌ सदा घुसिमा रहंद्दन्‌ । काही रोयाको, हुलह्गा झगडा गन्याको, कुटपीट, गाली -सराप्‌ , अर्काको नीन्दा गर्दतन्‌ । सदा षुसिमा रह्याका छन्‌ । कौनै कुराको वदि छैन ।<br /> व्यापार र शिन्ञा<br /> लँडन्‌ सहरको सदाबर्तको बेहोरा -&quot; बडा वडा दौलथदारभारादार,“महाँज न्‌ ४०।५० गुमास्ता मिलि आफ्ना सेष्य अनुसारकसैले कर वर शपैया, क्षेले लाष रुरँजा, ससैले हजार पयाआफ्ना चिल सक्यासम्म धन संकलेप गरिदीया । रुपया ज्मागन्या । तेस घर्नँम। वडा -वडा इमानदार मातीसलाई मालीकगराया ।. त्यो घन वेपार गर्ने व्याजमा सौदागरलाई दीया ।ब्याज्ले चौधरा घर बनाधा । यक कोस्‌को गिर्दा भयाको, भीत्रभीत्र चोकमा, पानीका नहर, तलाउ बन्यका छन्‌ । जाहाजराष्याका छन्‌. .। कृहि घोवीघाद्‌ वन्पाका छन्‌ । कहि पढाउन्याइस्कुल घर वन्याका छन्‌ । कहि ढुंगाको काम्‌ । कहि कर्पडाकोकाम । काही छालाको काम्‌ । कही जडौउको काम । जौन-जोनमात्रीपूका वृती छ तउन्‌-तउन्‌ कामका बलीयाहरुलाई देसीहा दीराष्याका छन्‌ तेस जगामा ५ बर्षेदेबि उभो २० वर्षेदेषि उघोकाकेटाक्रेदीहरु इलम्‌ सीक नआया, तेस घरभीत्र पस्या, नाउँ लेषाया ।ज्ौँन काम सीकन इरादा गर्छन्‌ तउन्‌ कामका षलिपांसीते लोइ-दिया: ।_ इलमु-सीकछन्‌; सिकाउछर्‌ः । कोही जाहाजका कामख्रीकछन 4 कोही, पवछुन, । कोही छालाको काम सीकछन्‌। कोही<br /> (९)1याको काम सीकछन्‌ । काठको काम्‌, तावा, पितल, ढलवत्‌,फलाम, सुन, चादी, जंडाउ, कपडौ स्यून, वत्त्‌, धुने सीकछन्‌ ।कोही क.वायत्‌का कोताप्‌ पडछन, । आफ्ना-आफ्नौ काममा बुवीकार्य सीकछन । तेस लाई घान-लाउन्‌ तेसै सदावर्तेबाट दिनछन्‌ ।यंस्ता केटोकीटी यक अडामा चार-पाच हजार छन्‌ । यस्ता अडासहरभरमा ३०।४० अडा छन्‌ । ३ वषेदैपौ २० वर्षे नहुँ'ज्याल ताहीबसि काम सिक्छन्‌ । घर जान कोही पाउनदैनन्‌ ' २० वर्षभषापछि जुन कामको मानीस्‌ छ उस कामको जागीरमा भर्नागरिदीछन्‌ । जागीर षानदिन भन्यालाई आफ्ना घर जा भनिबीदा दींछेन्‌ ।बिदाई<br /> १९०७ साल भाद्र महीनाका दीन ६ जादा ईलींड बेलायत्‌कावादसहि विक्टोरिया ताहाकरा प्राइम किनीष्टर र कर्म्याडर-डन-जिफै हुर्क यैलंड प्रिनसालबट औ' लाठ: डुक, कंपनि तेस वेलायेत्‌सहरका वडा साहेवानहरू सै नेपालका -प्राइम्‌ मीनीश्टर साहेवलाईडाकी बडो पातिर गत्या । हजुर हाम्रा :वीलायेतृमा हामीसीत भेटमुसाकात्‌ गर्ने आउनुभयो । सब कुरा बढिया भयो १ क्या अर्थभन्दा सुत्र |गोर्षा रजिका .मुल्की .बजिर लङन्‌ चलावेत्‌मा आयाभंस्या-बाछ वशञाक्रतुना अव घबर पुग्यो । सबैले वडो बयान गया।बडा/डीछ कयाका उ्मेददार बडा मंच रह्याछन्‌ भनि, यो सफरहुनाले यक्षेएकाइदा हुन्या छ भन्छन्‌ । त्राहा आउनाले दुबैसक्रिकोकोस्तक्टो । दु:बै तकेका मारादार, फौज-पल्टन्‌,हुनीयाछयायेत्‌ 'महात्ठनः सबलाई बढिया भयो। अब मआाम्त दोस्तमाबल गेल्हेकाबन झन वादसात्‌'अडा सादिवोनहकले भन्यो र्नयै<br /> [४२]<br /> तपाईंहरूलाई जादाम वाटामा सवारीलाई घोडा, बगी, मौयानीँ,बालकी, जहाज र बानाखर्च नोकर-खचाकर, चीज-वंस्तु जोचाहीन्या सराजाम्‌_ हाम्रा जगा-जगाका भारादाररे ताकीतीगर्न्याछन्‌ । कोने कुराको तर्केलिफ्‌ हुन्या छैन । गोर्षाका सिवाना-सम्म पुग्याई दीन्या छन्‌ । गोर्षा दर्वारमा पुग्यापछि वाटाघाटाकोषबर, तपात्रीको पहुचनाम्माको षवर पठाइदीया हामीलाई वडोसंतोष हुन्या छ भनी बडो खातीर गन्या । ताहाको जो चाहियाकोचोज ली वीदा भै फान्सीस्‌ वादसाहाका मुलुकतीर रेलगाडामासबार भै र वाना हुनुभयो।<br /> फ्ती<br /> फ्रान्समा स्वायत्त<br /> ... ताहादेषी दुइ सय कोस्‌ फरान्सीस्‌को प्यारिस सहर पात्साहाकातषत छ । विचमा ४० कोसको समुद्र |हनु पर्छ । वेलायेत्देषी १प्रहर दिन वाकीमा रेलगाडामा स.बार भै जादा समुद्रका तिरमासाजमा फुनुभयो । तेही बषतमा घु वा कसको जाहाजमा स वारभै जाहाज चल्दा सबैलाई रिगता लागन्या, वात हुन्या, जाहाजमाउमी वस्न नहुन्या, घोप्टो परि खुतनु पर्न्यौ । केइ अर्थले भन्यात्यो समुद्रमा भवरी पन्याको छ। त्यो भवरीको छाल-लहरिलेजोर गर्दा जाहाजलाई उतार-चढाई गर्दा वडो कठीन हुदो रहँछ ।तीन प्रहर रात समुद्रका तिरमा पुग्नुभयो र होटलघरमा सुकालागर्नु भयो । विहान्‌ रेङगाडामा स.वार भै यक प्रहर दीन चढ्दाष्यारिस सहरमा पुग्नुभयो । ताह्ा उप्रान्त ताह्ा आज गोर्षाकाश्री प्राइम मीनीष्टर कम्याण्डर-इन-चिफ जनरल जनङ्गवाहादुरराक्काजी आहा आउनु हुन्छ भनि ताहाका छोटा-वडा मानिस सवाछाष आँडमी मीडा थीयो । सबैले गुड्मानै सलाम गप्या । बडासाहेवहरू आइ षयर-भीज्याद पुछया । सर्कारबाट्‌ डेरालाई असलप्योरिसि,सहरको नामुद घर षटायाको छ। ताहा जाफत भारीसराजामू तयार गरि राष्याको रहेछ । ताहाका प्राइम्‌ मिनिष्टरलेडेरामा पुग्याई मेजमानी चढाया ! बडो ष्षातीर-मुलाकाट गया ।<br /> [1<br /> पुर्पाको भोलीपल्ट ताहाको प्राइम मीनीष्टर आया र बगीमासवारि गराई प्यारित्‌ सहरी दई वाहिर-मीत, भद्यदमाल,बाग-वगैचा, नहर-तलाउ, चहवब्चा' तसबीर जगा जगाका नाच-तमासा,गटीका कील्छ।, सहर, हाति-घोडा, बेरु-देसका अनौठा पसुपछी, गृज। घर सबै देघाया । ताहाका महाजन्‌, कालीगढ्छे अनौठाचिज सै आया ।- चजर सरायर । लाग-डेढ ल।षको माल-असजाद्‌यरिद गर्नु भयो 1<br /> तेस वत्‌मा ताहाका वादसाहा पश्चिम दिसातिर हावा पातगयाका रह्याद्टन्‌ । ६७ दिनमा आईपुग्या र भोलीपल्ट दर्वारमाडाकन पठाया र नेपालका श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साह्रेव पाउ लाग्नुभवो । ताहाका बादसाहा बैठकमा वप्पाका रह्याछन्‌ र उढेरदोकासम्म छिन आया । हातमा समाती गुडमाने सल्लायाटाघायको पैराफ्यित्‌ पुछ्या। सब विस्तार गर्नुभयो ८हिन्दुस्थानमा अंग्नेजसिंत गोर्षा महाराजको सिबाना जोग्याकोछ भन्या सुनिन्थ्यो । आज दैब संजोगछे भेद-मु्ाकाट्‌ भयो भनीबहुत पातीर गच्या । अव तपाजीलाई के चाह्छि, केही चीज'लिताको र केही नाच-तमासा, गढी-गिल्ला, फौज-पल्टन्‌ऐन-किताप, षजाना, हाम्रा मुलुकमा भयाको, तपाजीलाई चाहिन्येकुरो ई मेर भाई प्राइभ्‌ मीनिष्टरलाई भन्नु र्‌ सबै कुरा महजुत्‌न्‌ मति साभतेपा अह्वाया । बडो चातिर-मुला र गया !<br /> ताई छ छाष फौज-पल्टनू रहेछ । ताहाका वादसाहाकाफौज-पल्टन्‌ दूतीज्रादारछाई टटा छाउदा रेप मरुखक, गरि_चादसाहालाइ जपाई वुपेपाट प॒सिङंटलाई थप्या छन । ती पिङ१. (१?) २, रिपम्डिक्<br /> गर्णतन्त्र ।<br /> [२६]<br /> ठ्छै दुवीजा, फौज-पल्टनूलाइ थिति-वन्दोवस्त गरि राजी गराईराष्याको छ। जगा-जगामा नाच-तमासा हुछ । पतिङटलाईसबै षलकूले जय जव मनाउछन्‌ । त्यो सहरमा भारि-भारि साहृ-कार वस्पाका छन्‌ । ती सहरबासी बहुत दौलथदार छन्‌ । सारासहर पक्कि हवेली, औँनाका झ्याल, औनाका छाना, नाना तह्लक'तसवीर छाग्याका छन्‌ । झाडवतिको झला वर पारिराध्य'को,सुन-बादीका भाडा भयो अथवा मोलवा लाउनु भयो, घर्गाचोत्रकार गर्नु भयो, सुन-चादीका तार झीकनु भयो लयस गुछटीबनाउ यति काम मात्रै सुन-चादीको चलन छ। गहना सुन-चादीको कोही लाउदैनन्‌ । पोसाक भन्या जनानाहरू स”“टनकालहंगा उनका रूमाल बढ्याका, मोजा-पंजा, सेतो तोप सीरमा,गोडामा जुता छोट-वडा सवैलाई यस्तै रितले लाउछन्‌ । मर्दैनापोसाक काला बनातृको तोप्‌, कुर्थी, चुस्ता टोप, पंजा-म्रोजा,गलेबन्द॒ एक रकमूका सबैलै लाउछुन्‌ । जात वीसेष आफ्ना-आफ्ना रकममा सवै इन्याका छन्‌ !<br /> पृथीबीका पिटमा कालीगढ, अकलवन्द फ्रान्सीसको वरोवरकोने मुलुकमा छैनन्‌ । क्या अर्थ भन्या तोप, वन्द्क्‌, षजानावनायाको ग्रघि ताही रहेछ । जात-जातका छित छिपन्या, वतात्‌बनाउन्या, जाहाज बनाउन्या, पालाक्‌ बननाउन्या, रेलगाडाबनाउन्या, घडि बनाउन्या । तसबीर, झौड्वत्ति, फानस, दे.वाल-गीरि वडे-बडे औता, जात-जातका काचका भाडा अघि अजमायसगरि वनायाको फ्रान्सीसमा रहेछ । पछि ताहाको नकल सिकीअरू मुलुकमा वन्दोरहेछ । मुल गल्लि सय हातका चौडा । अरू<br /> <br /> [५७]<br /> गङ्लि हुगाले छाप्याको । सङकूका किनारामा घडे-वडे दरपतलेद्वाम्रा गन्याको । ति सडक्‌ वीचमा लाषौं वगीका सवार धल्याक्ाछन्‌ । गछ्लिमा ताल, कसिंगर, हिलो, धुलो देषनु काही छैन ।सहरको वीचमा वडेवडै वधैचा । ति वधैचामा जात-जातका₹ग-वीरगका फुलले अति सोभायमान्‌ भब&quot;को । देस-देसकाचराचुरगी, मृग जात, भालु, वाच, वानर, वनघोडा, गैँडा, भैसी,भेडा, वाषा श्रनेक जातका जना बर, फलफुल, रूद-वृक्षले भरि-पुर्ण भयाको । वसँचामा चीत्रकारले लेष्याको जस्ता सडक्‌ वन्याकाछन्‌ । ताहा षान्याचिज रोटी, मासु, सरापका दोकान लांग्याकाछन्‌ । ग्यासबत्ति वगैँचा, सहर, चोक, पटागीनी, गल्लि, इयाल-झ्यालमा चँद्र जोति जस्तो तेज भयाको दिपमालीका ग्या भैसदा-सचेदा रोसनि भररात जल्याकै छ । ती बगैँचामा जव रातपन्यो सहर वाहीर ज वान्‌-ज.वान्‌ लोग्न्या-स्वास्निहू आयाकारनाच-तमासा गया | रोटि, मासु, सराप घरिद गरि षाया ।हासध्यार-ठटा,गरि बडा पुसिमा रहन्या । कोही धोडा चढ्नसिकछन । कोही बन्दुक, तारा हानछन्‌ । यस्तै रितले दिनरातवडा षुसिमा रहेछन्‌ । फौज-पल्टन्‌ भन्या सहर बाहीर चारत्फगडि-कील्ला बडे-वडे छाउनी वनाई ५1६ कोसमा रह्याका छन्‌ ।यस्ता तहुक्रो प्यारिस नगरि देपदा कँलास होकी भन्या जस्तोलागछन्‌ । यस्ता प्यारिस नगर छ।<br /> वुनेराटले नौ टोपी मारि ल्यायाका तोप-गोली सहरकाबीचमा वडे घरहेरा वनाको रहेछ । तेस घरहरामा चढि हेर्दा मानुइद्वासन्‌ जस्तो सहरको तमांसा देषाया । जगा-जगामा हावा<br /> [हि]षान! निमित्त वनायाको दर्वारमा लगि अँस्वय्यले<br /> १<br /> बडे-वडे तलाङ. । त. होाको फोहराको समासात' मै हातुतम:उड्छ । ये्कतर्फ बढे वगचा बिन्द्रावनको लता मझपतयाको अभिगाढा छापियाको । जगा-जगामा यस्ता तह्लक&quot; हवेली द्र वन्याप।हुन्‌ । भारादारहरू आफ्ना काममा बहुत जीउ लाई कामअर्काक्रो निन्दा कौही गर्दैन । मुध भारादारा, १०१२ गवरोवर द्न्‌ । यतिमा यकाले भ्र्ध्यालो गन्यो भन्या १० मीलिए?:4निसाफ्‌ गरि ठोक्छ्न्‌, । नजा काम केही पन्यो भन्या मचसस्हाले काम गर्दस्‌ । मेल गरि वम हुछ।<br /> यक दिने । फान्सीस्‌ सहरदेषी २७ कोसमा फाटयक्र ठुलो जंगल छ । तेस जंगल वीचमा एक सहर बतताहा २ पत्टन्‌ पंदल सतरी, १ फल्टन्‌ रिसल्ला वुरिकीछाउनी वस्याको । ताहा यक दर्वार कस्तो बन्द्राककरवर सपैगा बनाको पना प्भयाको तीन सय वर्षदेपि बढवा बाद-साह्वाको तसवीर उतारि राष्याको । वादसाही फौजको जगा-जगःमारूडाई भयाको । त्यो- लडाई हेर्ने भनि आकासमा अ्पमरा- परिविमानेमा चढी हेन: छाग्याका । नाना तहको तसबीर लेप्पाकाद्र्न्‌ । पुजाक्रोठामा अंग्दै बोलनम्‌ भन्या जम्ता देवचदायाको भकाझकी वयान गरि नसकनु । पुजाक्रा भाडा, गहनापाइाःक्‌, बीछयाउनो तीन वर्षदेपी बढक1 शो एप?)<br /> छभन्या ३<br /> छ्न । बेश<br /> <br /> [४९]<br /> सुनैको काम, तसवीर, झाडबत्ति) औनाका फिछि झ्याल सुनकाछन । ताहाका मानीस्‌ पता, हिरा, मोती, मुगाले बादसाहाकाटेबीलमा झु डियाका छन्‌ । त्यो वेठकूको झ्याल चार तर्फ घोली,हेर्दा दक्षिण दीसामा वडे तन्ाउ १ कोसको गीर्दा भयाको, चारै तर्फलषृशरको सिढि लाग्याको अति नीर्मल्‌ ठंडा पानी, माछा, राजहंस-छे युक्त भयाको छ । पुर्व दीसा बडे-व चा जात-जातका फुल-वारि भरिपूर्ण भै फुढीरह्याको छनपुचरे दीसामा रहेछ । जात-जातका फल पार्किरह्याको--“दाप, अङ्गुर, नासपाति, स्याउं,अरू जात ढेरं थिया । रूपका तमास्‌ चित्रवीचीत्र सडकमा पातिकाफोहरा छोड्याका बहुत सुन्दर बगैचा वन्याको रहेछ । उतरदीसामा राम्रो सफा सहर, वडे वजारको बहाइ । पश्चिम दीसाबढे, पतागीनी हजार घोडाको तुरुक स,बारका बरो गर कदायत हुनलाग्याको छ । मद्दश्वासी मानीस्‌ तमामा हर्ने पाजत भयाकाछन्‌ । ताहाका मानीस्‌ वहुत राम्रा छन्‌ । बहुत्‌गर्मी पनि नाही । बड्दो सुवीस्ता जगा रैछु ।<br /> तेस जगामा वुनेपाटले ५० छाप फौज जमाई सात टोपीका'मुलुक्र मर्दै हसमा गया र्‌ छसिया बादमाहरले बुचेगाटको फौजदेषदा आत हारी आफ्ना महरका फौज-दुनीया भग<br /> श्र सहर घालीगरायान्‌ । सहरमा आगो लगाइ भागदा सहर सै जछेछ । नेसैबीचमा हिउ परेछ र बनेपाटका लसकर .वतमा वस्न नपाई हिउबारिमा प्यान र १० छाप फौजमा तीन छाप फौज बाकी“रह्या्न्‌ । तेसै औसरमा नौ टोपीका वदसाहाको फौज पछि.लाग्दा दैवले माच्याको वपत्मा बुनेपाट्‌ हटी आउदा नौ टोपीको<br /> <br /> [५०]<br /> वाद्साह फौज पछि लाग्याकं थिया । वुनेपाट्‌ आपना प्य रिर्‌संहरनेरो आइपुग्दा आफ्ना सुहरबासी दुनीया सब बनेपाट्भीतगँचित्ति गायो | ब्यां वीत्ति गन्या भन्या आज तीमीलादपुति विर्पक्ष गरी तिम्रा बाँहा फौज-पल्टन मारीदीया र नौ। टोपीका वादसाहा पछि लागी रह्या्टन्‌ । तीनले सहर उजार' गर्न्याछन्‌ 19 तसथ फाटन्‌पुलु भन्याको सहर जंगलभीत्र छ,बस्नालाई दवाँर पनि वढिया छ । ताहा जाइवस । अछ वेहोराकोमदेत्‌ हामी दीउला भन्या र दुनीयाले मनासीव भन्या भनि घुसीभै फाट्नवुलु भन्याको जंगलको सहरमा गयाल्ठन्‌ र ताहाबस्या । तस बीचमा नौ टोपीका वादस'हाले मतो गस्साछन्‌-योकंदाचीत हाम्रो हुन्या छैन्‌ ! क्या अर्थले भन्या जाहाकातीन जमामदि छन्‌ । ग्ररू इनलाई दैवले पनि माच्यो । यकथि ९ वादसाहा लाग्दा सहर भयाको छ । नौ वादसाहाछेमौःयाको मुलुक यक वादसाहाल लिनु पनि हुदैन्‌ । यक वादसाहाजाई दूनीजाले राघन्या पनि छैनन्‌ 1 त्रतसर्थ वुनेटपाटले धपायाको यहि मुलुकको बादसाहा लन्डन्‌बेलयेतृमा छन्‌ । तीनैलाई गादीमा वसाउ । बुनेपाटलाई यन्ावुँव्यापुमा राषी इनलाई घर्चे मैन्हाको लाष सवैञाका हिसावले वर्षेकको १२ लाष सपैजा; दिनु भन्या बीन्ती गरि पुराना वादसाह्ा४ लाई थिति गरि ९ तोपीका वादसाहा बसि अब उप्रान्त आफ्ना--ाफ्ना मुलुक्मा रहनु जुन वादसाहाले अरध्यालो गर्ला उसलाईआठ वादसाहा मीली मार्नु भनि घर्मपत्र अहदनामा गरि<br /> 0010<br /> १[?) २. सर (जीत)? ३. सेण्टहेलेना (?)प्रे 9 पति दोहोरिएको छ्‌ ।<br /> [५१]<br /> “फ्रान्सीसका पुराना बादसाहाछाई गादीमा रापी ।बुनेटपाटके पनिमैरा घुसिले गादी छोड्या भनि हस्ताक्षर छेषी यलात्रु टापुमा,गया । नौ टोपिफा वादसाहाहरू धर्म पत्र छि अ-फ्ना मुडुकमागया । त्यो जगा हेर्न जांछौ की हेर्ने लायकको जगाछ। नौबादसाह.को घर्पत्र भयाको जंगा हो भनि पसिडन्टके नपालकाश्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेवलाई सोध्या र त्यो जगा हेर्नाको मलाईपनि झछ्या छ भंनुभयो र पसिडइन्टका भाई मीनिष्टर साथमालाई रेलगाडामा सार गराया र फाटन्‌ बुछु भन्याका सहर गर्या२ त्यो जंगलभीत्रका सहरमा दर्वार, तलाउ, छाउनी, बगैचा,कील्ला, तुसक सवरको कवायरेत्‌ बुनैपाटले जगामर्दी गर्न्याकोवताया । फरि वगिमा सवारि गराई सारा जंगछ देषाया । अंघिकावादसाहाका क्रेति येक्येकू गरि देवाया । बडो घातिर गन्या । २७कोसका वाटो प्यरिस्‌ सहरमा पुग्या । आउदा-जादा ५४ कोस्‌जमीन्‌ १० घडिमा पुग्याइदिया । वतास्‌भन्दा पनि चाडो हुदोरहेछ ।<br /> सारा मुलुकमा वगैँचा छायाको, मेवाको षेंति दूनिज्रा बहुतगर्न्या ! घारन हुँदोरहेछ । गहछौ बाको पेती गर्दा रह्याछन्‌ ।प्यारिस्‌ सहरभीत्र परसि-बोका केही जात पत्ति मान्‌ माकुब रहेछ ।सहर वाहीर भारि मासु ल्याउदा रह्या्नन्‌ । पानाको, पेतिगर्नाको, बेपार गर्नाको, फौज-पन्टन्‌को अँन जो बांघौयाको छसो थितिम। रह्याकरो छन्‌ । हुलडंगा हुन पाउदैण । दुनीया, फौज,आरादार, वादसाहाको थिति पारमेन्ट कबर्गरवाट हुछ।तीख्रुनीया, फौज वडा षुसिमा रह्याद्नन्‌ । नाच-तमासा गर्छन्‌ । तेस<br /> <br /> [६२]<br /> हु पमा दोलथदार मातीस्‌ हेर रह्याछन्‌ । प्यारिस सहर अहछन्‌ । वढाो-बढा अर्कलमरद मानीस्‌ छन्‌ । सवै कुराकोगर्छन्‌ । बडा-वडा हीकमति काम गर्छन्‌ । पृधीवीमाहीकमतलाई सबैका गुरु रह्योछन्‌ । दर्वार पत्ति १०१२ जगामाबन्यांका छन्‌ । फोज-पल्टम्‌ पति फोरी सर्वत्र जगामा राज्याक<br /> क मर्साई<br /> प्यारिस्‌ सहरदेी ७ कोसमा वासिल भन्याकी जगा रहुछु।ताहा फ्रान्सीसका वादसाह'हरू १५ सय वषेदेषी बढका वादमाहाटिदर्वार वनाउन लाग्पाको अझ बंदैछ ! त्यो दर्वार कस्तो छ भन्या१ कोसको गीर्दा भयाको । चारतर्फ वडा-बडा बगंचा-तलाउ ।ताहादेषी बाहीर चारंतर्फ बन पाल्याको मैदान जगा । बीचमासानु सहर नेपालका पाटन सहर जत्रो । चारौतर्फ सडक्‌ चौडायाका छन्‌ । फुलवारि मेवाले पुर्ण अ्याक्रो मानु इ द्वासन जस्तो ।ताहा &quot;क छाउनी-कील्ला दुइ हजार सिपाहि बस्याका छन ।मालीकमा यक कर्णेल भयाको सानु छ । तेस जगामा वादसाद्वारेनेपालका श्री प्राइम्‌ मिनीष्टर साह्रेबलाई त्यो दर्वार देषाइल्याभनि आफ्ना भःड साथ छाई पठाइदीया २ रेलगाडामा स.वारि भैयक घडिमा पुग्या र ताहा वडा साहेब आइ वडा पातीरगया । दर्वारका ताला-खुचि लि वंठक, चोटा, कोठा कौसी,अटाली, नाचघर, पुजाकोठा, ढुकुटी, भडार ज्यावद दबार । तेस्ताराम्ना दर्वार पृथीवीका पीथमरमा छैन भरणी वडा-वडा मुसाफेरऔलीयाछे वयान गरियाको छ । ज्याचद चोटा, कोठा, बैंठकसुनका मोलंबाले चित्रकार भरियाको छ । तसवीर, झाडवतिका,<br /> <br /> [३३]<br /> हीसावे छैन्‌ । तेस दरवार भरमा चोता कोठा गरि दुइ समे पचास्‌२५७ रह्याछन्‌ ! ज्यावद कोठा-बैठकमा अघीका दादसाहाकछनेलडाइ गत्यांको वडा-बडा भारथ तसवीर लेषीयाका छन्‌ । बुनेपाटले ७ टेपीका बादसाहा मारी आफ्ना भाईलाई बादसाहाथाप्याको, आफुले रशमुमीमा गै जमामदि गन्याको, आफुले बाद-साही गया, बादसाहाकी छोरी आफुले बीवाहा ग्याको, पाचेछाप फौज ली मुलुक्‌-मुठुकमा गै दिगदीजय गच्याको वीलकुछतसवीरमा फौज-पल्टन्‌ सर्दारहरू गढि-कील्लो, मुलुक्‌-मुलुककानक्स” लेषीयाका माहाभारथ देपदा ताहाको वयान्‌ गरिसक्री न्दैन्‌ ॥<br /> प्रक दिन प्मारिसक्न बादसाहाले गोर्षाको श्री प्राइम मितीष्टरसाट्ेवलाई तपाजीको कोही भनुको इछा छ भनुह,वस्‌ भन्याछन्‌र छाप कौजको परेट हे भनि मजि भयो र फ्रान्सीसक! बाद-साहाले नैप रका प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेबलाइ वर्स्या भन्या छाउ-नीमा लाप फौजको परेट देषाउछा भन्प; र सब भारादारहरूरेबादसहासित बीन्ती ग्यहन्‌-आहा रप बयालछीत्‌' भन्याकोजंगा छ । लाप फौज जमा भया फौजले जो आट्यो सो हुछातसरथ छाष फौज ज्मा गर्ने हवन भनि प्राइम्‌ मीनीष्टर कम्या-घडर-इन-बिफ्‌ पारमैन्ट कौसलका भारादारहेछ्ले वीन्ति गन्याछन्‌ र छौ भन्याछन्‌ । उसोभय[ ५० हजारको परेद देपाया ।सलामी गराया । कवायेद्‌ देषाया । त्यो परेट्‌ हेन भनि प्यारिससहरका लाषौ वगीका सवार भै वडा-वडा साटेव, छेडी साहेव-आयाका थिया । सले नेपाबैलका श्री प्राइम मीनी र साहेवलाईसलाम गग्य । ताहाका भारादार, कौसलिया, बुढा-पुरानाहरूका:१ रिपन्तिक (7)<br /> <br /> र्‌0र<br /> [५४]<br /> [०७ कुरा हुदा नेपालका श्री प्राइम्‌ मीनीएर साहब कडाछुमेददार रह्याछन्‌ । वया अर्थले भन्चा वेयनालाई घुव सुप पनिमपाब्रैसको जारपार' पनि, अकर्लवंद, ढीलका सुरा, हिड्दा- वसदकुरा गर्दा चैँटोक्‌ पति । संवै काम-कार्षाना मैले देषन्‌ सबनु जान्‌- पदछ सन्सो होसीयार्‌ । मतासीचमा धन षर्चे गर्ने गाह्लो नमान्या ।1 संबैलाई- बिन्याः हु कुनैसित लीन्या होइन मैन्या सेषी पनि भयाका ।&quot;इन्का“संब कारषानाको लक्षण देषदा र इनने वोल्याको घोरपुग्छ भनि सुदा हेराई, बालाई, हीडाई, हसाईको लक्षण देफदा१1 अघि हाम्रा वादसाहको स्वभाव इनुमा रहेछु, इ ता बडा आडमी-हुन्याछन्‌ भनि कर्चहरिमा कुरा भयाछ्न्‌ ) श्री प्राइम्‌ मीनीषरम्साहेवले यो सफर गर्दा जगा-जग/का बडा म.नीसले वयान_गर्देछन्‌ ।<br /> पेरिसबाट- बम्बई<br /> ताहा प्यारिस्‌ सहरमा ४० दीन मुकाम्‌ गरि खादसाहासीतदा भै रेलगादामा सवार भै मार्स्या घोट्मा ८० दीनमा पूग्नु-भयो र तेस्‌ घाटमा अंग्रेज वादसाहाबाद्‌ सवारीको जाहाजतयार गरि साप्य्राको रहेछ । तेसै जाहाजमा स.बेर भै अन्डरराईगरि बर्बेतर्फ सवारि भयो । बीच समुद्रमा काहि-काही मान(पाहाड देषीन्या । यक पाह : गंघकका रहेछ । त्यो पाहाड जलनकाग्याको थियो । हीन्दुःयाजको तजीक्‌ हुनाले चराहरू पनि देपीनठाँग्या । माछाहरू जात-ज (तका देषिंछ्न्‌ ! मोतीका कोनाराँहरूबनि देपीनलाग्या । केही रमाईलो भयो । विद्यान प्रहरमा वंगै-उत्रन्या घाटमा सपरिको जहाज पुग्यो र ताहा तोपको सलामी<br /> <br /> [५५]<br /> ; &quot;भयो । हीन्दुस्थान मानीस देषदा आफ्ना घरका परिवा सितःभैटर<br /> (भया जस्तो लाग्या । वडो षुसीनामा भयो । चवंमा आठ दिन्‌मुकाम गरि श्री द्वारिकानाथको द्सत गर्न फेरी घुवाकस जाहा-,जमा स,वार भै समुद्रको रस्ता पालनुभयो । ठाकुरको दसन भयो ॥ताहाका ज्यावद पंनाहरूलाइ दक्षिणा दी नुभयो । ठाकुरीका पुरिमा'।नीते पुजालाई ४ हजार रुपैन्ञा अडका राषीवक्सनु भयो । ताहादेषी तीन दीन्‌ बंवेतर्फ फिनु भयो ।<br /> रामनाथ-वर्शन<br /> फेरि रामनाधको दसंन्‌ गर्ने जानाको मदत्‌ अंग्रेज जहाजि<br /> कपतानूसित गर्दा कलबु टापुबाट्‌, गया ७५ दिनमा पुगिछन्‌, तरताहा वडो भ.वरि छ । भ.वरि काट्न वडो कठीन छ भनि अंग्रे जलेबीन्ती गर्दा थी प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेववाट्‌ मालुम भये म तेहीअ.बरीको बाटो जाउ भनि मर्जीभयी र, तेही भवरिको वाटोस.वारी भयो । भ.वरिमा पुग्दा बह तोफान्‌ पनि आयो । लहरीठेजहाज चढाउ-उतार गर्दा त्यो जाहाजमा वस्न्या जहाजी अंग्रेजकपतान्‌, जाहाजी मुसाहेब अरू कसैको सिर ठाडो राषनःकोततागतु रहेन । जाहाजी अंग्रेज कपतान्‌ भन्या साह्मै हडवडाउन्नलाग्यो । आपस्मा हडबडाउन लाग्या । काजी डीह्लीसीह वस्न्यात्‌“पनि साह्कैँ हडवडाया । श्री मीनिश्र साह्रेव भन्या कति पनिड्डबड, गनु भयेन्‌ । वहाका प्रधपले लहरि काटी ३ दोनको बाटयेक दोनमा कछबु टापुमा पुगीयो । त्यो भ.वरि कस्तो रहेछ भन्याअधोका औलीया सीकदर वादसाहाले तेस बाटो लंका टापु जादातेहि भ.बरिमा पाछन्‌ र पार तार्न नसकि फर्कनु परेछ र यक<br /> [५६]<br /> । नीसाना राष्याछन्‌ । येक सीलोक्‌ नीसानामा छेषी राष्याको थीयो ।<br /> : बुङ्गा सीलोक सन्या जन-समृद्र हरी लहुनक। दरियाना भुजा पडी ।<br /> ! कु मतिजाव 9 १ ॥ भन्या तक्मा सीकदर वादसाहोलेराषी फर्की आयाको समुद्र हो भंछन्‌ 1, अव यो कुरो लाठ साहसीत जाहेर गर्नु पछै । जाहेर नगन्या मेराउप्र बडो षप्गि हुन्या-छन्‌ भनि जाहाजी कपतान्‌ साह्मै दरायाको थीयो ।<br /> &quot;जसै सुय्यै उदय अया कलबु तापुमा, पुगीयो, र ताहा गोरापल्टन्‌, काला पल्टनु, लाठ साहैव,, वडो सहर छाउनी गरि बस्याकाछन्‌ । ताहा लाठ साहेबसीत भैट मुर्लाकात भयो । तोपको सलामीदिया । छैतको सलामी: भंयो । बाटाको राफीयत्‌ पुछ्या । सवबिस्तार गरिवक््सनुभयो । बडो षातीर गः्या । ताहापछि जाहाजीकपतालूले समुद्रको भ.वरीको कुरा जाहेर गन्या र छाठ साह्रवरिसाया । क्यानभन्या नेपालका श्री प्राइम्‌ मीनीष्टरलाइ समुद्रकोरस्ताको मालुमू थियेन । तैले त्यो ब.टोको षव्र कहीस र वडामानीसले अनौठो कुरो सुन्यापछि उही कुराको सौँष हुछ । तेछबेमुनासीवको रस्ता लगीस्‌ । केही बोत,वल पग्याको भया गोर्षीमहाराजसित दोस्तम। षलवल पर्न्या थियो । हामीलाई अपजस्‌पनि पर्न्याथीयो भनि अपसोच गरि रीसाया । फेरि अर्का जहाजषटाया । समुद्रको कीनाराको बाटो गरि रामनाथको दरसन्‌ गराईल्याउ मनि षटाया । वडा सुवीस्तास।त रामनाथ पु्याई दीया ।ताहा हेरा असल हृवेली ज्याफ्त यार गरी राञ्याक्ो रहेछ।थोर वेर वीश्राम गरि दसंन गर्ने पाउ लाग्नु भयो । इश्वरको दसन्‌गर्नुभयो। भारी पुजा गरिवकसनु भयी ।. सबै पंडादरूलाई दक्षिणा बक्सनुभयो। सव पंडाहरू घुसिमया ।दीत्यं पुजाल,इ ४५ हजर रुपैक्ञा अडका राषीवक्सनुमयो ।<br /> [४७]<br /> ताहाक ज्यावद तिर्थमो स्तान गरि पीन्ड दान गरिबक्ग्रनुभयो ।ताहा यक दीन्‌ सक्काम गरि बगीका डाकेमा सवारी भयो ।बनारसमा विवाह<br /> ताहादेषी १२ दीनमा कलकत्ता पुनुभयो । ताहबाट्‌ छाडसाहेबसीत मेट-मुलावात गरि ताहा १० दीन मुकाम्‌ गरिचाहीन्या चीज-वस्तु अर्बी वोडा दसब्रार परिद गरि मीजानाकाडाकृमा बनारस सहरतर्फ श्वी मीनीष्टर साहेवको सबारी भपो।बनारस सहरमा कुटुक मह्वाराजकी मैजा बीवाह्‌ गरि थ्री प्राइम्‌मीनीषटर साहेबको सबारी नेपालतर्फ भगो॥ ॥ ॥<br /> १८१२००००००१००३८१ समाप्त ट्टै2£००१७०७१००० नद<br /> हि ताजणाभिजाणाणाकणाणपशुबलि _ पजुधति घाणाकानाक</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%9C%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A4_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&diff=43 2024-06-09T08:31:54Z

<p>Prakash: </p> <hr /> <div>Source book: https://nepalikitab.org/kamal-mani-dixit-jungbahadur-ko-belyat-yatra/<br /> ==पुस्तक परिचय==<br /> जंगबहादुरको बेलायत यात्रा<br /> प्रकाशकः मदन पुरस्कार पुस्तकालय नेपाल। <br /> <br /> जंगबहादुरकोबेलाइत यात्री<br /> संपादन र भूमिका : कमल दीक्षित<br /> <br /> प्रकाशक-मदन पुरस्कार पुस्तकोलय,<br /> श्रोदरबार पुनचोक,<br /> नेपाल<br /> २०१४<br /> <br /> मुद्रकः--पशु्पति छापाखाना <br /> फ्रसिकेव, काठमाडौं |<br /> <br /> सर्वाधिकार सुरक्षित<br /> <br /> पिपहिलो पटक१०० थान मात्र <br /> मोल १।२०<br /> <br /> ‍‍==भूमिका==<br /> नेपाली भाषामा श्रमण वृत्तान्त लेखिएकै थिएन भन्ने घारणाख्राई त चिरञ्जीवी पौड्यालको “आफ्नु कथा छे काटिदिसकेकोछ) तर समुद्रपरिको बयान पनि हाम्रो भाषामा लेखिएको छ भन्नेहामीलाई थाहा थिएन । ऐले, सय वर्षे अघिको युरोपको बर्णनपढ्न पाउँदा यस विषयमा हामी ञअ&amp;्‌ भारतीय अभ -षाहरूभन्दापत्ति अघि रहेछौं भन्ने छाग्दछ ।प्राइम मिनिष्टर जङ्गबहादुर राजदूतको हैसियतले महाराजा-घिराज,मुरेन्द्रको खलितापत्र लिएर भिबटोरिया महारानीलाईभेट्न, बेशाइत गएका, थिए भन्नेसम्म सवैलाई बाहाछ । यो० किताबले जङ्गबहादुरको बेलाइउ मात्राको मुख्य उद्देश्य के थियो“अन्त देखाउछ । उनी बेलाइत जाको कारण आफ्नै आँखालेहेरी अँग्रे जहरुको बलको बतता पाउनु थियो । महत्वाकांक्षी जङ्ग-बहाँबुरल्ई अँग्रेजहरू घरम,कमजोर देखिए, उनीहरुसँग टक्करलिई सुगौली-संघि काटेर राज्य बढाउने हौसला थियो होला ।बेलाउत गई हेर्दा अंग्रेजहरुको णक्ति: र बल ठलो देखे उनीहरुसँगलड्ने विचार छाडी मित्रता गर्ने उनको लश्य थियो भन्ने बुभिन्छ।छरने कुरा जे भए प्नि, अँग्रे जहरुको बल पर'क्रम वारे उनीहरुलेनै भनेका र छापेका कुराले मात्र चित्त नबुझी आफैँ गई जाँचन्रफ गर्ने उनको ध्येय थियो भन्ने कुरा यो किताबको पहिल्यै पेजबाटस्पष्ट हुन्छ । लेल्लेको छु: &quot;आजतक हिन्दुस्थानका मानिस्‌लन्डन्‌ बेलायत्‌ पुगी आयाको कोहि छैनन्‌, इन्का मुष जर्मान्‌अक्वारको वेहोरा सुन्दा सारा हिन्दूस्थान्‌का राज: नवाव पात्‌-साहाकी मुलुक लिदा पनि अँग्रे ज्को 'वस्थान अंग्रे जका वादसा-हाक। बलपराक्रम्‌ तहकित्‌ गरि चिन्ह हिन्दूयान्‌, मध्येस, पहाड,भोर, चीन कमैले सकेनन्‌ । अव श्री भगवानको कृपा भया चार घामपनि गरुला हिन्द्रस्थान्‌ वेलायत्‌ ११ तापूका पातसाहाहरूका बेहोराकार्षाना क्यारहेछ बुझुला । वेहोरा बुझी दोस्ती पनि गरुँला” यसक्रिसिमशँग, पूर्वी देशका शासकहरू कसैले विचार नगरेका दिशा-तिर जङ्गबहादुरले कूटनीतिक पाइलो, चालेका रहेछन्‌ भन्नेबुझिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपालको निमित्त यो तानु गौखकोकुरा होइन ।<br /> <br /> जङ्गबहादुरको राजकाजी जेहेनकोभन्दा पनि उनको व्यक्ति-त्वको, रहनसहन र चालचलनको बारेमा धेरेँ कुरा हामीलाई योकितावले बताउँ दछ र साधारण इतिहासका पुस्तकमा पाइनेभन्दाभिन्नै किसिमका तर घेर महत्वपूर्ण कुराहरू जङ्गबहादुरकोविषयमा हामीलाई थाहा हुन्छ।<br /> बेलाइत जाँदा जहाजमा भएका अँग्रेजहनले जङ्गबहादुरकोधारेमा गरेको कुराको जुन उल्लेख यो किताबमा भएको छ( पेज ८ ) त्यो र ध्यारिसक्रो राजनी तिक क्षेत्र-कौसलमा उनलाई&quot;हाम्रा अघिका वादसाहा” ( नेपालीयन ? ) सँग दाजेर गरिएको त रिफबाट ( पेज ५४ ] उनको: व्यक्तित्व कस्तो, रहेछ भन्ने बुझ्नइतिहासकारहरुलाई मदेद हुनेछ ।<br /> <br /> ब्रेलाइतमा जङ्गबहादुरले त्यहाँको सामाजिक संसारमाएक किसिमको भेचालो नै ल्याइदिएका थिए; उनको चालढाल,रहनसंहनले उनी बेलाइतबासीका साह्रै प्यारा भएका थिए भन्नेकुरा त 5.र इतिहासका पुस्तकबाट पनि देखिन्छ, तर बेलौइतबसुन्जेलका तीन महिनासम्म जुन स्वागत जङ्गबहादुरले पाएत्यसको निरालः बन यस कितबिमा छ । यो किताबबाट अरूकुराभन्दा पनि बेलयातका आइमाईहरुको समाजमा त जङ्गबहादुरकमदेवनै ठहरिएका रहेछन्‌ भने जस्तो बुझिन्छ । स्वास्नीमानिसहरू उनीमाथि त्यसै आसक हुन्थे ( पेज ३७ ) जङ्गबहादुरउनीहखपष्दि कत्तिको आर्कषित भएका थिए त्यो यो किताबबाटखुल्दन । तर “बरू नआयाको भया हुन्थ्यो, अब जान्छौं भन्दाहामीलाई मुटुमा तीर हानेको जस्तो छाग्छ” ( पेज ३७) भन्नेमायाठु रमशीप्रति उचित भाव व्यक्त गर्ने शिष्टाचार जान्नेजङ्गबहादुर अवइरै चुकेन होलान्‌ । यता, यसरी आसक हुनेहरुमाठूलै ओइदाका आइमाई थिएक्ति भन्ने शङ्का लाग्दछ । किनभने,तल्ला खालका स्वास्तीमानिसले उनौसँग त्यसरी बोल्ने साहसगरेकै भएउनि त्यस कुरालाई यति महत्व दिएर अवश्य वर्णनगरिदैन थियोहोला ।<br /> यस किताबको महत्व खालि जङ्गबहादुरको व्यक्तित्वकोबारेमा मात्र छैन । बेलाइत-बृटेनको पालियामेण्टको जो वर्णनयहाँ गरिएको छ, त्यसबाट बेलाइत गएको यो प्रतिनिधिमण्डल<br /> <br /> <br /> (जसमा जङ्गबह। दुर पनि शामेल छन्‌, निश्चय ) कतिको प्रभावितभएको थियो भन्ने बुझ्न सकिन्छ । हुकुमी शासनंकी एकोहोरोराजकाज मात्र देखेका नेपालीहरुले त्यहाँको संसदीय ' प्रणालीदेख्दा एकदम आवाक्‌ भएकी रहेछन्‌ भन्ने यसको: अक्षर-अक्षेरमादेखिन्छ । जस्तो कि राजाको शाक्त सीमित भएको कुरामाआश्चर्य मानेर लेब्नेको छः “आफ्ना दर्वीरको दौलथ, म. राजाहुँ, मेरै घन हो भनी वादसाहा पनि आफुखुशी गर्न पाउदैनन्‌&quot;( पेज २३ ) राजाका शक्ति 'छाँ।टएको त नेपालीहरुले त्यसै बखतदेखिसकेका थिए, त्यसमा ठूलो कुरो केही भएन; तर प्रागमितिष्टर त सर्बेसर्वा हुनुपर्ने, सो पनि छैन भन्ने कुरा दर्शाडदछेखेको छः “मेरो दर्जा ठुलो छ भनि प्राइम मिनिए्टले अतरीत्‌गन्या पारमेष्ट कौसलबाट सजाय हुन्छु&quot; ' ( पेज २१ ) प्राइममिनिष्टरको अधिनायकादमा चलेका नेपालीहरुलाई त यस कुराछेआँखै खोलिदिएको थियो होला । जङ्गबहादुरले पति यो हृदयंगमगरेको हुनुपर्छ । किनभनै त्यसपछि नेपाल फर्केर आएपटिकोजङ्गबहादुरको शासन प्रणाली केही मात्रामो कंम आतंकवादीभएको, थियो भन्ने इतिंहासकारहरुछै मानेको कुरा हो । त्यो यहीसबै कुराका प्रभाव. परी भएको हुनुपर्छ ।<br /> पा्लियामेण्टबाट यिनीहरू कत्तिको प्रभाबित भएका थिएभन्ने कुसलाई यो कित बमा पाखियामेण्टको कति लामो वर्णतगरिएकोछ त्यसँबाट पनि अनुमान गर्ने सकिन्छ । यो क्ितात्रमात्यति बिस्तारसाथ अछ कुनै कुराको पनि ब्यान गरिएको छैन ।सर, पाखियामेण्टको तारीफ गर्दा, एक दुइ कुरा विशेष नदुभिद्वनलेखेको जस्तो लाग्छ। लो कुरा त के भने बे्ाड्रतको पालिपा-<br /> छु भन्ने गलत्त धारणा“क्तिब&quot; मा यस्तो लेखेकोछ,<br /> रोक म। भनेको छ । बेजाइतको चनकुनै लिखित संविधान छैन, त्यस' हुँदा त्य “किताव भनेको केहोला जप्तो लाख्छ । तर त्यसै निठजिशामा एक ठाउँमा१ जिज्यूक्यत” या जीजस क्राइट्ट_ 4 पेअ ८७ |को नाम परेकोलेदुइ कुरा मिलाए: “ भन बपक्टलाई नै होकिभन्न अड्कल । त्यसो झाएमा प्जद्ढ् माभ्एको भविच्यवाणी कुन चाहि किताबको होन्टा खुल्दैन ।<br /> कम एक ठाउँमा पालियामेण्टलाई &quot;दिइएको छ। यसरी: “यो पाग्लमील्ट कचहघर्मेसासत्र, नीतिर्सासत्र, बुढाको चल;जैन हो&quot; ( पेज २१ ) । हुन न यो कृ्ठमजस्तो देखिन्छ । किनकि एउटा संस्थालाई कर्सेलेऐन या कितिग्ब कसरी वगाउला ।<br /> भन्ने संज्ञा,। कस्तो हो भन्यासिक्री दनायाको पालियामेण्टको बारेको यस्तै एक दुइ गलत धारणा बाहेकैअरू कुरामा त यो किताव छेल्ने मानिसको ठेखाइमा सूक्ष्म:निरीक्षणका अनेक नमूना पाइन्द्न्‌ । जस्तो फ्रान्स पुगेपछिको .एउटा वाक्य छ '“पृथ्वीको। पीठमा कालिगढ अकखबन्द फान्सीसको.बराबर कौन मुलुवमा छैनन्‌ ( पंज ४६ ) । सय बर्षे अघि बैज्ञा-निक र कलात्मक विषयमा सबैमा चढे बढेको मुलुक फ्रान्स नैथिग्रो, हो,, तर एक फेर) नजर घुमाउँ दैम। भन्न शक्ति कुरा योहोइच--सरृक्षम टृष्टि चाहिन्छ । जस्तो लङ्ख।) टापूको बसान गर्दा,व्यहाँको इतिहासको आफूले बुझेसम्मको कुरा संक्षिउ रूपमा पेश गरिएको छ । त्यस्तै जहाज बनाउने ठाउ ( ।पंगला ? ) कोबयान गर्दा एउटा ठूलो जहाज बनाउन लाग्ने समय र ज्यामीकोहिसाब: इत्योदिको पति, उल्लेख भएको छ । अरुमा, लण्डनसहरको वर्णन, बेलाइत र फान्सका बिभिन्न क्यासलहरुको वयान,विम्वाका पार्टीको वर्णन दत्यादिमा चाख राग्दा उल्छख छन्‌ ।त्यो सबैलाई यो कितावका छेरुक वरपरका, कुरामा पनि निकैचाख राख्दा रहेछन्‌ भन्ने देखिन्छ ।<br /> <br /> , यी लेखक रसिक पनि रहेछन्‌ । आइमाईको बयान गर्नु पर्दासबै ठाउँमा यिनीले मन फुक्राएर गरेका छन्‌ । मेडिटरेनियनसुन्दरी--माल्टाका रमणीहरू देखेदेखि यिनले गोरा छाला भएकासीमहेछ देरुनथाले । त्यसपछि, यिनी उनीहरुको चन्द्रबिम्ब जस्तोमुख, कमलपत्र जस्ता आँखा र तेलका घारा जस्तो ( लाम्चीलो ?)नाकको बयान गर्दा कैले अघाउँ देनन्‌ । बेलाइत पुगेपछि कन्‌«जो देछ्यो राम्रो, ज्या देख्यो राम्न” हुँदा इन्द्वासन या स्बग नैयहीहो कि जस्तो लागेको कुरा अति रसीलोसँग बयान गरेका:छन्‌ । सुन्दरीहरुकी यस्तो वर्णनबाट, यो किताबका लेलकलाईसंस्कृत साहित्यको ज्ञान रहेछ भन्ने लाग्दछ । यिनले जङ्गबहादुरका,/तीन भाइ अँग्रे जका सभामा जाँदा जरासन्धका समामा कृष्णअजुँ न्‌ भीससेन गए जस्तै देखियो पनि भनेका छन्‌ ( पेज २२ )त्यसबाट र बीच-बीचमा यिनले दिएका पुराणका अरू उपमाहरुबाट यिनको संस्कृततर्फ राम्रो दखरू रहेछ भन्ने कुराको पुष्टिहुन्छ ।<br /> <br /> सी लेखक वकालछती पनि गर्ने जन्ने चलाखहेछन्‌ भन्ने कुरा पिनको ठेखाइको एक खासारं मामूली ढङ्गबाट निकै महत्वपूर्ण रि<br /> पूर्ण कुरा&quot;कुरा भनेको हौ कि होइन जस्तो परिदिनु सार ट्छौ पारखीकोकाम हो | त्यो यिनले गरेकाछन्‌ । बेलाइत गएका प्रतिन्तिधिमण्डललेआइमाईको बिषयमा आफूलाई अलि छाडा छाड्का थिए भन्नखोजेर, अनि त्यस कुरामा उनीहरुको विशेष दोष पनि थिएन“भन्ने कुरालाई उतले एउटा मात्र वाक्य लेखेर सिध्याएका छन्‌ ।म्बेलाइतका ठूला घरानाका आइमाईहरुको वर्णन गरेपछि उनलेलेखेका छन्‌ &quot;तीनको छूप देषी र जोभन, भारी गहना-पोसाक,तिनका, सफाइ, मुषको श्री, देषदा दसै इद्रिय जिती रहन्यो सुकदेव-स्वामीलाई पनि मोह गराउन्या, अति सुरी, अति चंचली, तील्का&quot;रूपको वर्णेन गर्ने ।सकीदैन” ( पेज २१ ) । दश इन्द्रिय जित्नेव्युकदेवजी त सस्तो ठाउँमा पुगेका भए आद्रमाईमा लट्ट हुन्थे“भने बेलाइत पुगेका प्रतिनिधि-मण्डलका अर्घीहरुलाई के भन्न“भग्न खोजेको जस्तै छ, लेखकले ! त्यसमा अझ तरुनी मीमहेरुसँग-जङ्गबहादुरले भेटेको कुराको सिलसिलामा छेखिएको हुँदा योप्याक्य अरू अर्थ पूर्ण लाग्दछ ।<br /> यो किताब पढ्दा मनमा उठ्ने भाषहरुमा सबभन्दा टडकाराएउटा छ, त्यो के भने यसमा वर्णेत गरिएका सबै कुरा नेपालीआँखा हेरर नेपाली ( सय वर्ष अघिको नेपाली समाज ) को&quot;निमित्त बयान गरिएका छन्‌ । नेपालमो नभएका) नदेखेका चीज-बीज देख्दा साँचै नै अचम्म लागेको कुरा नलुकाई स्पष्ट लेखेको छ। नेपालीहरुले कँल्यै नदेखेको चीज, रेल, देल्दा त्यसको करामत देख्दा जुन भाव त्यहाँ गएका नेपालीहरुको मनमा एकदमनिस्क्यो त्यसलाई त्यही छपमा कागजमा उतारेको छ: “४० कोसबाटो रेलगाडाम। चडी जाँदा ५ घडीमा पुग्याछन्‌&quot; ( पेज १४) 1टूछा-ठूल। पयाबटरी, मिल, मेसिनरी नदेखेका नेपाली;फ्याक्टरीहरुमा राम्नरी काम भएको देख्दा भने होलान्‌ :काम गर्दा राम्रो पनि, बलियो ननि, चाँडो पनि हुँदो रहेछ&quot;,त्यही कुरा केही तल माथि नपारी यहाँ लेखिएको छ ( पेज ३५ )।यो सबै भन्नाको मतलब के हो भने--यो किनाब लेख्ने म।निसबोबर्णनको सत्यता र इमान्दारी तारीक लायकको छ।<br /> <br /> नपालीहरुको छागि लेखिएको यो किताब ( यो किन छुहालेन, विचार गन कुरा छ ) मा बुझ्दै नदुभिनेनाम दिएर चीजबीजको बगान गरिएको भए उति काम लाग्नेथिएन । यो कुरा लेखकले राम्ररी बुझेका थिए । कोड्ला नबनेनेपालीछे “पत्थरको गोल” र त्यस्तै “टाइल”&quot; नबुझ्नेछे “पत्थरकोभिङ्गटी ' अवश्य बुझ्दथ्यो । लण्डनको कर्पोरेसनको तारीफ रसरसफाइको बेली विस्तार गरेर त्यो बेलाका नेपाडी जनतालाईबिशेष चाख लाग्ने थिएन होला, तर सल्ठी र नाल ले बेरिएकोकाठमाडौं खाल्डाका नागरिकले लण्डन सहरमा &quot;नाल देख्नु कहींछैन-। हिलो धुलो नर्क कसिङ्गर देख्नु केही छैन&quot; ( पेज १६]भनेको सुन्दा पक्कै प्रभावित हुँदा हुन्‌ । फेरि, वेलाइतमाविज्ञानको खुब प्रगति भएकोछ, सबै काम विज्ञानको मददबाट;हुन्छ भन्नुको . साटो,-“कमार| कमारीको चलन भएको नेपालमा आगो पानी बतास अँग्ने जल कमारो तुल्च'एको छ ' (पेज१७)भन्नु बढ्ता अर्थपूर्ण हुन्छ । त्यस्तै पालियामेण्टलाई “कौसछ&quot;“कचहरी भनी बयान गर्दा नेपाडीले केही न केही जरुर बुझ्थेहोलान्‌ । बेलाइतको राजकाजमा रती दुनियाँलाई पीर पिराउकेही हँदैन) त्यहाँ “कोतपर्व&quot; सधैं मज्रिर्ँदैन भनेर लामोव्याख्या गर्नाको सारो रामराज्यको सपना देख्ने नेपाठीहहुलाई“रामराज्य तेही मुलुकमा रहेछ” ( पेज १९ ) भनेर गागरमासाएर अटाइदिने लेखकको कलमको जति तारिफ गरे पनि हुन्छ ।<br /> <br /> नेपाली आँखाले हर्दा हुर्दै एक दुइ ठाउँमा भने छे:अँग्रेजी रिवाज नवमी भद्दा भूल गरेका देखिन्छ ! पर- पुरुषसँगवोल्नै नहुने नेपाली जननाको वानी परे छेवकलाई मीमहरुलेआई अफूहरुसँग बोलेको, मीठा कुख गरेको देख्दाहो न हो विनीहरू आफूहरू माथि असक परेन्‌ भवी गने झैछाग्छ । पेजर१ मा बयानमायस्तै भूल परेको जस्तो देखिन्छ । ले; “भारी गहना-बोसाक लायाका भारादारका स्वास्नी, छोरो, बृहारी सबैआउँछन्‌, श्री मिनिष्टर साहेबलाई हात्त समाति गुडमानी सलामगर्छन्‌ । सारा आंग सिर झुक्काइ बोच्छन्‌ । लोगून्याहरू बरपरलागि,बस्थ्या; स्बास्तीहरू अघिसरी षयर मिजास पुछ्न्या, गहेनाकपडा हेरी बडो षातिर गरि वोल्न्या । लौद डुक साहेनानहेरू प्निआफ्ना छोरी बुहारी राम्रा-राश्रा तस्खी-तरुणी अघि राषि इनलाई तपाइले प्रसन्द गःयौ कि गरेनौ भनि श्री सिनिष्टर साहेवलाईसोध्न्यी । दाहिन्या दाउ अघि पछि राषि दिस्या । यो लेखाइबाद<br /> <br /> &quot; पचि अझ सुब्बा सिद्धिमानमाथि नै बढ्ता श<br /> <br /> लाई नजर चढाउन ल्याएको जस्तो देहोईन:।, त्यसवाट यस. विषयमा लेखकस्प्रष्टे थाहा हुन्छ । तर माथि भनि सकिएको छल:<br /> कुरा नेपाली आँखाले हेरेर नेपाली मनले !। उनकोदोष छैन, सय वर्ष अजिको नेप ली समाजमा हुनेको जो सुकैलेअंग्रेजहरूको त्यो रिवाज देख्दा भट्ट त्यस्छँ ठाम्द्रा हुन्‌ । त्यसले,<br /> कुराको प्रामाणिकतमाभन्दा आफूले जै देख्यो, झ्ाफूलाई जस्तो&quot;लाग्यो त्यही काग्रजमा उततारी दिने बी लेक्खक्रको इमान्दारीतर्फ:हामीछे वदता ध्यान दिनुपर्छ । त्यो इमान्द,री तारीफ छायकको<br /> विय<br /> अफसोसका कुरा छ-्यस्ता लेखकको नाग हामीलाई थाहाछैन । यो यात्राको बगान लेह्ने को हो त्यो लेखिएको छैन ।अडकल मत्र काट्न सक्न्छि । त्म्रो.के भने यो छेख्ने मानिसनिश्चय पति सबारीसाथ बेलाइत भएको ब्यक्ति हो । बेलोइतगएकागज्ये पचि अँग्रेजी पढेका : ( पहिला नेपाली ? ) ठेपटेनलाँलख्िहँ खत्री र जङ्गबहादुरका विश्वेष जिइवांसपात्र भएका(“भक्त भानुभक्त नाटक्रमा आउने ) सुब्त्रा सिद्धिमाने राज:भण्डारी, यी बुझ जनामा बेसी अनुमान लगाउन सकिन्छ । त्यसमा<br /> त्यसका दुइ कारण छन्‌ । एक त लेख्नेतफेका सिद्धिमानलाई नै लगाद्वनु बढ्ता संभाव्य कुरा हो रमह्वाराजले आडर नदिईकन त्यस जमानामा कसले आफुखुशी<br /> [ई) _<br /> महाराजको सवारीको वर्णत लेल्न कलम समाय्रो होला भन्नमिल्दैन । दोल्रो कुरा, अँसेजी पढेनालेभन्दा संस्कृत पढेकाले नैकपछपत्र जज अखर द्व्वादि भनी आइ्णाई हो हारीफ गर्नेसक्तद्वन्‌ । फेरि अंग्रेजी पढेकः ले<br /> छे बण्टा र फ्निट नभनी प्रहर रधडी भन्देनथे हो त्यस ज हेक, कुतै पनि अंग्रेजी पढेकोमानिसले लप्डनबाट ५०० कोस. गाको उल्लेखगरी ३ ] अथवा लण्डन ई २०० कोस्‌,( ४०० माइछ ) छ भनी आएनो भूयी (पेज ष४)देखाउ दैन थियोहोला ।<br /> लेखक; जो भएपनि; यो पुस्तक लेखकको आफ्नै हस्ताक्षरमाहान्नो सामू आएको छैन । यो किदाप मूलकापीबाट कैले सारेकोहो भत्रे स्पट छ । पेज १५ म; र ५० मा अलरस: दोहरिएकापंक्तिउह नै गसशाई प्रम श ह्न्‌ । गो सान काम लेखक आफैंले<br /> गरेहोला १. किनभने, पससद “टर “त” ये&quot;शशुद्धि बाह्देक अरू धेरै छपजहरू पनि सःर्नाीको गलतीले गर्दीनबुभिने बएक छन्‌ । देजसले नै प्रतिलिपि बजाएकोमा यस्ता<br /> नराम्चा मूरहद अनःयँ रहने, थिएव होलान !<br /> मलकापी कतै<br /> छु । त्यसको पत्ता लागेमा शायद लेखकको नामकोपनि यकीन साथ थाट्दा हुन्थ्यो । हाल पाइएको यो प्रतिलिपिचाहि श्री सङ्ग विक राखाका घरबाट प्रत भएकोहो रयोपुरानो किशिम्रको तर रुछ भएको एक्सरसाइज चुकमा पेजकोदुजपटि गरी छैखउगे छ । माथिदेजि तलसम्मंका जम्मा! ५७;पेजमा प्याराग्राफ क्त छुद्धाइएको छिन, कतै कल चार चर्का<br /> <br /> -दिएर बिषय छुट्याइएका छन्‌ । विराम चिन्ह कतै पनि छैनत्‌अनावश्यक ठाउँमा: दुइ तीन लवजसम्म थोप्लोदिइएको छ । पदयोग र पद्दविच्छेदको केही ठेगान दैन त्यस्तैहस्व दीर्ध र झरू शब्द रच्तामा प्नि कुनै एकनासेपन छैन ।अक्षर सह ( उटैँबो जरता हैनन्‌ तर हेछाई पाको मसीमा बाँसकोदाँकाको जस्तो देखिम्छ ।यी त भए सरसरी हेर्दा देखा पर्ने माम्‌ली कुरा । यो कित बकोमहत्व त किताव समग्न नपढी बुझिदैन ! गहिरिएर पढ्नेले यसमाश्रेरे कुरा भेट्टा उनेछन्‌ । इतिह्वासकारलाई जङ्गबहादुरको विषयमापरेका धेरै श्रमहरू हटाउन यल्ले मदद दिनेछ, त्यो निःसन्देहभन्न सकित्छ॒ । अछ कुराभन्दा पति, जङ्गबहादुरको बेलाइतप्रोत्राले अन्तर्राष्ट्रीय क्षेत्रमा मानिसलाई पहिलो बाजी नेपालकोअस्तित्व मान्न कर लगायो भन्ने मान्नु पर्नेछ । नेपाल ( जोकित्यो बेछा “गोर्खा राज्य&quot; भनिन्थ्यो ) भन्ने एउटा ठूलो शक्तिरहेछ भन्ने अँप्रेज जनतालाई पनि पन्यो ! यस कुराको पुष्टिजङ्गबहादुर बेलाइत पुगेपछि वहाँका प्राइम मिनिष्टरले उनलाईभैद्न आउँदा भनेका कुराबाट र उनको विदाइको बखत महारानीभिक्टोरियाले भनेका कुरा ( पेज ४२ ) बाट हुन्छ । लेखेको छ :तपाँई याहा आउनाले बढ्िया भयो । वया अर्थले भन्या हिन्दुस-थानबाट तपाई जस्ता ठूला मानिस याँहाँ कोही आयाके। छैनन्‌ ।तपाई को रवाफ देपदा यहाँक्रा छोडा उडा सबेलइ गोार्षा भन्याकोठुक्लो रह्याछ भन्या घाक्‌ पनि भयो ।” ( पेज २०-२१ ) “नेपालीमात्रले नाक फुलाउने कुरा हो यो, जसके श्रय जङ्गबहादुरलाईनैछ।<br /> <br /> (छ)<br /> इतिहासकै विद्यार्थीलाईभन्दा वाहेक भषागास्त्रपट्टि चाख लिलै-लाई पति पो कितःबफो अध्ययन लाभप्रद हुनेछ । घेर कामका कुराफेला पर्नेछन्‌ । सम्बत्‌ १९१९ साल तिरको नेपाली गद्यको रूप हेनखोज्नेलाई त प्रतिनिधि ग्रन्थ नै पही हुनेछ। १० साछतिर नैंनेपाली गद्य य्रति बिक्रसित भँसकेको थियो भन्ने कुरा यो किताव -बाट जान्न पउँदा सर्वंलाई आश्चर्ग र आनन्द लाग्नेछ । गद्यमासाहित्य भर्ने सक्ने खूुवी पनि त्यो वेलामा नेपालीमा रहेछ । अक,ठेठ नेपार्छ'पनको साहित्यको समेत सिर्जना गर्ने हाम्रा साहित्यिकहरुले त्यही बेलादेखि थ!।लिसकेका रहेछन्‌ । त्यस किसिमको झर्रोनेपाली प्रयोगको एउटा नमूना हो &quot;तेलको घारा भै नाक&quot; ।ब्याख्या व्यर्थ छ । त्यस्तो अर्को प्रयोग छ “आगो पानी वतासअँग्रे जले कमारो तुल्पाएको छ । सय वर्षअघि लेखिएको योएउटा त्यस्तो बाक्य हो जुम लेख्न सक्दा आजभोलिका लेखकलेपनि घमण्ड गरे हुन्छ । यो बाक्यमा अर्थको एउटा संसार लुकेकोछु। गद्य लेख्नमा पोख्त भएका साहित्पिक कलम नम यी जस्ताअनमोल रत्नहरू निस्कने थिएनन्‌, त्यो ठोकुबा गरेर भन्नसफिन्छ।यस किसिमको अनमोल क्रिताव पनि आजसम्म नेपालीहरुलेपड्न पाएका थिएनन्‌ ' त्यो दुःखको कुरा हो । तर यतिका वर्षे-सम्म लुकेर बसी ऐले भुल्केको यो रत्नको झुल्क्याइ निरर्थकहो्चन---पारखीहरुको नजर पन्यो भने !<br /> नएकसल दीक्षिङ।श्री दरवार, पुल्चोक !<br /> २०१४-११-२३-१<br /> <br /> ‍‍==छपाइ बारेमा==<br /> यो किताबको कुनै नाम थिएन । त्यसैले यसलाई एउटा नामदिइयो--“ जङ्गबहादुरको बेलाइत यात्रा&quot; । 'बेलाइत” को अर्थयहाँ :इङ्गल्याण्ड मात्र होइन, ( जस्तो कि अचेल छ )।जञ्चबहादुरको समयमा, शायद. जे अध थिय्रो यो शब्दकोस्यह्ी अर्थमा यो यहाँ लिइएको छ । त्यो बेला यसको के अर्थथियो भन्नलाई यो शब्दको व्युत्पत्ति खोज्नुपर्छ । “ बिलायत&quot; भन्नेअरबी लबज हो । उढूमा आउँदा मसको मानै “विदेश' हुन्छ ।चढ्को लुगत (कोश) मा“बिजायती “ को यत्ति अर्थ द्विइएको छः-बिदेशी, युरोपियन, ड्ङ्गलिसः पशियून, टकिस या चाइनिज ! यसबाटनेपालीमा पोर्न त्यस ताका यी सै अर्थमा 'बरिल्लोवत” को प्रशोगहुन्थ्यो होछा भन्न नसके पनि यति त सजीहँ संग भन्न सक्तिन्छ्नकि समद्रपारिका मुलुकहरुलाई बेलाइत भन्ने रिबाज त्यो बेलाहुनुपरछे । यस कितावमा ११ टापु बेलाइत र १९ टोपी बेलाइत भनेरशुट्टाएकोबाट पति यो कुराको पृष्टि हुन्छ ।<br /> <br /> यस किताबल।ाई मृद्रित गर्दा गुरुकापी जस्तो हुबहु नगरीवाक्य, प्याराग्राफहरू ल्रुट्टाई विपयवस्तु अलग्ग छुट्टिने गरीशीर्षक र उपशीर्षक दिई पढ्न सजिलो बनाउन खोजिएको छ।विरामचिन्हको न.मै . नभएको लेख्लोट पड्न पाठकहरुलाई निर्कअसुविधा होला भनेर विरामचिन्हहरू हाल्ने साहरा गरिएको छ।तर इतिहासकार र भाषाशास्त्रीहुरुको खुक्खुहाकोअयालले बिराम<br /> <br /> चिन्ह इत्यादिको थपथाप बाहक भाषाको हकमा जंस्ताको-तस्तैउत्ता्ने कोशिज गरिएको छ । पद-न्यास २ पदे-बिन्यास बाहेकयसमाका अरू ह्रस्व, दीर्घ, ट र्‌ त इत्यादिको कुनै शाष्धि गरुङछैन । गन्दका हकमग रेफ छुटेका र्‌<br /> हुने ठाउँका रेक शिरविन्दु।इत्था दि थपिदिइएकोछ । त्यस्तै सातकोगफलतले मात्र भएका जस्ता भ जस्तो कि. “मुजिन्छ” कासट्टा भएको “सुनिन्द, “बाहाङ को सट्टा भएको “बाहाङ'<br /> इत्यादिछाई सच्याइदिड्रेएको छ । अछ, नेपाली उच्चारणले वयानगरिएका अंग्रेजी नामहरू छ (उदाहरणजिपार--जिंब्राल्टर; प्रिन्‌ सालबट--प्रिन्स अरबटे ६०) र कतैजस्ताको तस्वै छाडिदिइएको छ ( झचमण्ड टेरेग्रकोरिजिबन्त ब्यारेज घर; फ्तेब्लो को फाटन पुल $० ) ।<br /> जे जति गरिएको छ साधारण पाठकलाई सजीलोहोषस्‌ भनेर नै गरिएको छ । भाषाको इतिहासको खोजी गर्नेचाहनेहरुको छागि त गुस्कापी न प्क्रागकसंग सुरक्षित रहेको हुँदाकेही अपठेरो पर्दैन होला जस्तो रा:<br /> <br /> सम्पादक ।<br /> <br /> ==घन्यवाद‍‍==<br /> श्री बालकृष्ण समज्यूलाई यस किताबमा परेको जङ्गबहादुरकोतसबीर यसमा राख्न अनुमदि दिनु भएको मा,<br /> कुमारी ज्वाला समज्यूलाई उहाँले सो तस्वीरको यति राम्रोप्रतिलिपि उतारिदिनु भएको मा,<br /> पशुपतिनप्रे स-्परिबारलाई यो किताबमा राम्ररी चाख लिईकाम गरिदिएको मा, र<br /> श्री श्याम प्रसाद लामिछानेज्यूछ।ई प्रुफ सम्वन्धी सबै भारबोकिदिनु भएको मा<br /> मुरी मुरी धन्यवाद ! ! !<br /> पा्जकारजक ।<br /> <br /> ==जंगबहादुरको बेलोइत योत्रा==<br /> <br /> गोर्षा भन्याको ठुलो रह्याछ<br /> <br /> ==प्रस्थान==<br /> ===यालाको उद्देश्य===<br /> स्वस्तिश्वी मद्वाजकुमार कुमारात्मज श्री प्राइम्मीनिष्टर याण्डकम्योडर इन चिफ जनरल जङ्गबहादुर कुवर राणाजीबाट सम्बत्‌'१९०६ सालमा तजविज गर्नु भयाको अग्र ज पात्साहाको र हाम्रोसीबाना जोरियाको छ। इन्को फौज, पल्टन्‌,षजाना, हातृदृतियार:मुलुक; दौलथ, आम्दानि षरचे, थिति वन्दोबस्त क्या रहेछ पात्‌साहितषत्‌ वेलायेत्‌ काहा रहेछ, लन्डन्‌ सहर कस्तो रहेछ, ताहाका भा-:रावार दुनिजरा गेह्रको मीजाज कस्तो रहेछ, आजतक्‌ हिन्दूस्थान्‌कामानिस्‌ लन्डन्‌ बेलयेतृ पुगी आयाको कोहि छैनन्‌, इन्का मुषजमानू अकबारको बेहोरा सुन्दा सारा हिन्द्स्थानूका राजा नवाव,पात्साहाका मुलुक्‌ छीदा पनि अग्र ज्का अवस्यान अग्र जका बाद-साहका बल पराक्रम्‌ तहकीत गरि चिन्ह हिन्दूस्थान्‌, मध्येस, पाहाडभोट्रचीन, कसैछै सकेनन्‌ । अव श्रीभगवानुको कृपा भया.चार घाम .धनि गरला हिन्दुसंघानू बेलायेत्‌ ११ तापुका पातसाहाहरूका बेहोरा,कार्षाना क्या रहेछ बुझुला । बेहोरा बुझि दोस्त पनि गरूला भन्ग्रामनसुवा पनि गर्नु भयौ र आफ्ना माहिला भाई व्रीमृद्ाञ्कुमारकुमारात्मज श्री कम्यांडर इन चीर्फ जनरल बुंबहादूर कुवर रा:गाजिलाई मुल्कि कार्षाना, जँगि फौज पल्ट्नको आरा अपतीयार:गरिदिया । आफ्ना साथमा माई श्रीमद्राजकुमार कुमाराटमज थ्मैकर्णेल जगत सम्सेर जङ्ग कुवर रानाजी, श्री घीर सम्सेर जङ्गकुःवर राण:जी इ दुइ जना र बडा कपतान्‌ रणमेहेर अघिन [री<br /> २]<br /> कोजी करविर त्री, काजि हेमदल थापा, काजि डील्लीसिं वस्त्यात्‌लेफटेन्‌ लालसिं षत्री, लेफटेन करविर त्री, लेफटेन्‌ भिमसिं राना,सुब्वा सिधिमान्‌ राजभडारि, सुन्वा सिवनरसिं, षरिदार पृथ्वीधरपाध्या र-औ हुदा सिपाहि केटा स्मेत्‌ ज्मा जना २५ आदमीजीलीफमा ली मुलुक सयर गर्नालाई श्रीमद्राजकुमार कुमारात्मजश्री प्राइम मीनिष्टर याण्ड कम्यांडर इन चिफ जनरल जङ्ग वहाद्वरकुवर राणाजिवाट्‌ सम्बत्‌ १९०६ साल माघ मैन्हाका तारिष ४ कादिन: चिसापाशि कील्लाको वाटो गरि सवारि भै रवाना भैँ वक्सनुभयो । सिकार षेलबै प॒थरघट।का जंगलमा पुगि ४ हाति पक्रनुभयो ।२४४ वाघ र हरिन्‌हरूढेरै मानु भयो । ताहादेखि कडरबना गढिछाउनिमा प्राउला गर्नु भयो र ताहाका रैतीहरू आई सामेल भया ।सबहरूलाई षातिर गर्नु भयो । केहि रकम्‌ कलम्‌ पनि छोडी रैयतराजि राषी ताहावाट रबाना भै आफ्ना मुलुक छोडी अंग्र जकामुलुकमा ढाका भन्याको गाउमा फौज पलठन्‌ स्मेत्‌ ली छ्ाउनि डेरागरिवकसनु भयो |<br /> <br /> ===पटना र कलकत्ता===<br /> तेस्तै रीतले ७ दीनमा पटना सहर कील्ला कमरेमा श्री माहीलासाहेवका हवेलीमा वास डेरा पन्यो । ताहावाट दानापुर गोला घरउत्तर तर्फका कोठीमा डेरा पन्यो । ताहाको अंग्रेज बडा साहेवहरूआई वडा षातीर गत्या । फौज पल्टन्‌ षडा गरि १९ तोपकोसलामी गग्या । सबै वनिआा मुल्कीसाहेवान्‌हरूले षुसी भै मीजात्‌गया । अव हजुर विलायत जात पाउ लाग्नुभयो, अव दुइ सर्कार-को यक चित्त दोस्त रहला भनि पल्टन्‌ दुनीनादार सुष भोग गर्नन्‌सबै कुराको बढिया होला भनि वडा षुसि भै षापिर गर्य। । अव<br /> 1३]<br /> चाटालाई चाहीन्या मदत्‌ जो चाहीँछ फर्माउनुभया हामी ताकीनगर्छौ भनी -बीन्ती गःया । सबारिलाई घुवाव सको जाहाज र रसदचाहीन्या सराजाम्‌ तयार गरि १ कपतान पाउ रष.बारिमा घटाईदी रवाना गरिदियो । अग्निवोटमा सवारि भै सुन्दरववको बाटोगरि कलकत्ता तर्फ पाउ लाग्नुभया !<br /> ११ दिनमा कलकत्ता सहरका धानपाल घाट्मा उत्रनुभयो ।तेस वषतुमा कस्तो भयो भन्या कलकत्ता सहरका फौज पल्टन्‌तोपरेद्‌ षडा थीयो । बादसाहि वाजा वजाँउन लाग्याका थिय रतोपकाबढाइ हुन लाग्याको थियो । अंग्र जिका मुल्की साह्ेवान्‌, मीमसाहेव, लेदि साहेवहरू बगिका स.वारी भै आयाका थिया । सहर-बासी छोटा, वडा बिलकुल सामेल थिया ! सवा छाष आदमिकोभीड थीयो । तेसै बषत्‌मा वडा साहेवहरू आई टोप उत्तारि षातिरगया । वडा पुसिनामा भयो । अव लंडन्‌ बेलायेत पाउ लाग्नुभयापछि दुबै सर्कारको वढिया भपो । पछि परन्तुस्म्म यक चित्तरहन जाला, दोस्तमा षलवल हत्रेन। २ तका भारादार, फौज,पल्टन्‌, महाजन, दुनीदार सबै राजी रहनन्‌ । आजसम्म हिन्दुस्थान-का पातसाहा, नवाव, राजा, भारादार कसैले वेलायेतको मनसुबागन्याका थीयण । आज हजुर वडा प्रतापी अकलमन्द हुनाले वेलः-येत जानाको मनसुवा राष्नु भयो । बडो फाइदा हुन्याछ । क्याअयेंले भन्या, जस्तै महतारिका गर्भमा दस भास रहदा केहि देबि-न्दैन, जन्म भयापछि नजर घुल्दा पृथ्वी, आकास, चन्द्र, सुग्यैकोघर्म नपाउदा त्यो वालषलाई बडो आसर्य्य हुन्छ, तस्तै गरि पाउलाग्नु हुदा वाटामा समुद्रको वाहाड हुन्छ, नाना तहको जान वरदे्ीछन्‌ । समुद्रको स्वभाव बुझ्दा आफुलाई ढेरै अकल वढ्छ ।बीचमा ५।६ पातसाहाको मुलुक देषीहन्‌ ।<br /> 1४]<br /> वेछायत पुग्यापछि वाह सीपी बेलार्यतका रजीडन्ड, भारा-दार 'महाजन्‌ बस्याका छन्‌ । तीनहरुसित मेट मुंलाकात हुदा त्योमुलुक देषदा ढेर फाड्दा: हुन्याछ । अव उप्रान्त हेजुरलाई जोचाहीँछ सो माफिक् फर्माउनु मया हामी ताकीती गला ।सहर-कलकत्ताभा 'भयाको, चिर्जेवीज नजर हु भन्या नजरगराउला; औं गढि;! कील्ला, फीज, पल्टन्‌, षर्षजाना, हातत हति-बार,-कलषर,' मास, तमासा, नजर गँराउला। हंजुर जाहा पाउलाग्नुहोला : साहेवानूहरु बडो षातीर गर्नेन्‌ । वेलायत जादावाटामा चडावडा सहर छन्‌ । ताहा बडो साहावान्‌ लाठ डुक जर्गेककेर्णे बीच जगा जगाका पातसाहासिंत भेद्‌ मुलाकाट्‌ होला ।हजुरलाई १९: तोपको सलामी दिन्‌ । गढि, कील्ला, नाच, तमासाफौज, .पल्टन्‌ नजर गराउनन्‌ । जंगा जगमा जाफत गर्नेन्‌ । बडोषाक्तिर गर्नन्‌ भनिः लाठ डिपटि पारमीन्ट कौसलीया साहावानमैह्रले-बित्ती आप्या -। . डेरासम्म पु्याई डेरामा झारू वढारू गर्न्याटहकुबा-र डेहुलीमा पहरा राँषि बिदा भँगया ।<br /> भोलीपल्ट अँसि गोटा षसि, '१० मुरि चावल, यही भंसारच्यूरा, नुन्‌, घ्यू, तेल, बेसार, हलवाईका रोती, मोरा, अचार,दही, केराउ, षोर्साती, तमाषु, पान; सुपारि, फलफुल, मसला- जोचाहीन्या सराजामूसग भारि ज्याफत, दीया । नेपालदेषि पाउरष्बारी गयाका रैफरु पल्टन्‌ वादसाही बाजा वजाउन्या वाज;-बाल लाजिग गँह्न, ताहा रह्याक्रा टहठुत्रा गह, हेहुडीदार वारिकामाछि ६०५० जना सबैलाई २०२५ दीनसम्म षान्या सराजामपुग्यो यादै रह्या । तादेघि र गडी रात जादा श्री प्राइम मिनिष्टरसाहेव उनैका २ भाइ पगरि गैहरई नाच तमासा हेर्दै आउनु |<br /> [५1<br /> भन्या लाठबाट निंमता पढठाया र्‌ पाठाउ लगतुभयो ।सबै पगरि स्मेत्‌ दर्घारमा पाउ लाग्नुभयो । ताहाका साहवानहरूतिनका मीम लेडी साहेवहरू भौरि गहना पोसाक लाई हजार बाह्लसंय बादसाहि वाजाका चालमा बैठकमा नाच तमासा गर्ने लाग्या-काँ थिया । तेस वीचमा श्री प्राइम मिनिष्टर सहि पुग्नुभयो र्‌छाठ साहेव लेडी साहेवहरूले गुडमानी घातीर गरि कुसिम] वसाईनाच तमासा देषाया । ताहा पान्पा सराजाम तयार थियोरग्लि चान वस्या र सपँले हातमा 'श्रापक्का प्याला लि वस्या चक-सहेव टन्परो- र कुइन वीकटुरियाकि ७ रहे, प्रिन्‌सालबट्की ० जैरहे,लाठ दिलहुसिकी ” उ.रहे, नेपालका श्री प्राइम मिनिष्टर याण्डकम्याँडर इन चिफ जनरल जङ्ग बहादुर कुवर राणाजीकी जैरहेअनि चारका नाउ प्याला उठाई सवैले षाया । भोज षादामायस्तो रीत रहेछ ।<br /> ओल्िर कलमेःता सहर छाउनी, अडा, कील्ला, वाघवगैँचातलाउ, सहर, बजार, पातिका कलघर, कपडा बन्या, केप बन्या,रुपजाका ठ्क माया, पैसाका टक मार्न्या, चीटि कागजमा छापमार्न्यी कलले गया काम्‌ भीत्र बाहीर सबै अनौज काम देषाया ।ताहादेषी श्री प्राइम मिनिष्टर साहेववाट्‌ म श्री जगंनाथजीकोदसँन गर्नु जाँच्न । जगा जगा मियानाको डाक वसाई देउ भनिमर्जी भयो र वही घडी डाक्को रमाना भयो । कलकत्तादेषी ४दीतमा ठाकुरका पुरिमा पुगि दसेन गरि तित्य पुजालाई चारहजार रुपैजा अठका राषी चार दीतमा कलकत्ता दाषील हुनुभयो ।तीहादेषी २०।२२ दीन मुकाम भय्रो । जो चाहिन्या सराजामक नि निति की<br /> १. शराब ( रक्सी ) 1] ३, प्रिन्स अलबर्ट ।२. (?) ४. डलहाउसी ( ?)<br /> [६1]<br /> असवाव . हैटन भन्या धुवा कलको जाहाजमा भर्ती गरि तेसैजाह्ाजमा सवार भै वेलायेत तर्फ पालनुभयो ।<br /> य जह्दाजमा<br /> त्यो जाहाज कस्तो थियो भन्या २०० हात लामो, ४० हात्तगज, ७ हात उच्चा, हजार बाह्र सये मानिस वस्याका थिया । जिपीछ्छे पलंग, बीछ्याउना, षान्याकुरा १ दीनमा ३ वषत मे.वा पनिद्वार भात षाया सेटि, मासु, घ्यू, चिन, फलफुल ज्या इच्छा छसो पान दिँछन्‌ । जाहाजेमा वातसाहि बाजा तयार छन्‌ । अग्रेज-का मीमहरू, साहेवानूदरू नाच तमासा गर्दैन्‌ । कोही वन्दूककोतारा हाँछन्‌, कोही किताप पढदहन, कोही कीसिमा वर्सि हाढापाँछन्‌, कोहि देसदेसका कुरा कथाहा शास्त्रका कुरा की ताव हेर्छन्‌ ।बाह्न सये मानिस तेस जाहाज्मा रह्म का हनु, आफ्ना कःम गर्छन्‌,षल्यांमल्याँ कोही गर्दैनन्‌ । यक म।निस्‌ पनि वोलदैनन्‌ । घल सि-हरू कोही मर्देगान ट कछन, कोही घडीमा धन्‌, कोही जहजफर उल्या बलमा, वर्यका हन्‌, कोही दुर्वेत हेरि वस्याको छन्‌,कोही गोलव ल छ्न्‌, कोही कःन्या सराज/म तयार गर्छन्‌ । कसँछेजलका जन्तु, षसि, भेड, वोक. पत्याकलई अहःरा पतिदिंडन्‌। कोही दुहुना गाई, घोडा जाहःजका छगरमा वस्यक'छन्‌ ।: वेषतम/ तीनलाई घासदाता दिंछन्‌ । कोही जालगरमा वस्य का हन्‌ । गषतमा चढ: उद्न्‌, वषतम) षस लदटन्‌ ।त्यौ जहाजमा चर तोप रह्याका छन्‌ । ती तोपम- गोलंदाज,पलासिकाठी प्रहर तहय.र रह्मको छन्‌ । वपतम तोप हान्छन्‌ ।<br /> १.१)<br /> <br /> [७1<br /> जहाजी डाकुका भयले डाकुसंग लडाइ गर्ने भनि ति तोष रहकाछन्‌ । आफ्ना आफ्ना काममा रुजु रह्याका छन्‌ 1 कसैले अह्वाउनुपर्दैन, आपना पालासित आजै प्रहर षडा छन्‌ । यस्ता रितले जहजचलाउदा रात दीन गरि २ सये कोस हीडदछ ।<br /> यस्ता रितले हिड्दा निरालये समुद्रमा पुग्यो । डाडा, पाहाड,रूप, वृक्ष, जमीन कहि छैनन । जलमा सुर्य उदाउछन, जलमाअस्ताउछन। । जलका माछा तोरि चरा जत्रा २३ हजारका फौजगोलीका दरेससम्म उडन्या कोही माछा वल्देल जत्रा बेगालदागाल उड्दै भागन्या । ' बग्नल भन्प।को माछा नजिकमा देषीमेतडा कोस टाढ। तेस माछाले मुषको पानि बाहीर सास फेर्दाफल्पाको घरहरा जत्रो अछगो फोहरा छाङ्याको देषिंध्यो । त्योजाहाज चलदा पछिल्तिर होर्दी दहि मश्या जस्तो सपेत्‌ कोस भरसम्म ज हाजक; रूलक: जोरले समुद्र मथिजादा फीन उठ्न्या, हावाआउद; बड/ बडा पाहाड, जस्त: समुद्रको लहरि आउदा जाहाजकल ठाडो नैले तेह्लो हेदा कसलाई रिगटा छाग्त्या, कसैलाईबान्ता हुन्य , कसैलाई भ.त नस्चन्य, साङ्लो हाबाँ अ उद सुत्या-मा पलंगव ट षसाउन्य, थापलो ठोकीन्य: उडालन पलगका षुट्टोसमाती अउिनु पर्न्यी । हावा नलाग्दा भन्या वडा आनन्दसितकौसिम। हावा घाई समुद्रको तमासा हदै यस्ता रितले रहनुहुथ्यो ।<br /> रोजक, वन्दुकक गोली दुइ तीन्‌ संगै श्री प्राइम मिनिष्टरबाद्‌समुद्रम बोतल फ.छी कैल्है समृद्रेलम; बीतल फुदाईं चादमारिगर्नु हुथ्यो । अंग्र जहरू पनि हामी बन्दुक हानाम) घुव छौ भन्या<br /> १. ब्वे(?)<br /> <br /> [वय<br /> सेषि भाका जोरि आंउथ्या । कसैले सकेनन्‌ । सबैले वहुत वयानगया । ती अंग्रेज, मीम, सहिवानहरू आपसमा कुरा गयमिष्टर सहिव उमेर भन्या क्वा छ, काम भन्या नजान्याको केहीछैन। कुरा पनि बहुत हेस्यहार, दीलका पनि बहु सुरा भयाका छन्‌ ।कुरा गर्दामा भन्या सबैलाई मोह गराउने यस्तो मोहरूपी 'छन ।बादामा भन्या कसैलाई हेने दीदैनन, पनि छुनन्‌ दीदैनन । केहीमेवा, भाजी, तरकारि, फलफुल भडारवाट दील,ई छ,टलुट होलाभर्ति दीदा गड्त्‌ । गाइ पनि आफैँ दुहेछन्‌ । उमेर' भन्या वडाबडाव्रादसाह/का जस्तो राषछन्‌ । कुरा गर्दा बडो सेषिसित बोलछन्‌ ।हिन्दुस्थानूनी जस्तो लाचारि छैनन्‌ भनि आपस्मा कुरा हुदा जान्याजाँन्या भंग्रे जले भन्या--प्राइम मिनिष्टर सुतंतर राजका हुन्‌ । इन्कादर्बारमा राजादेषी मति इमाथी अरू कोहि छैनन्‌ । जंगि, मुलकिप्राइम्‌ मिनिष्टर कीसलदेखि माथीका हुन्‌ । यस अर्थले आफ्नासद्तुमा रह्योका छन्‌ भनि जान्याहरू भंछन्‌ ।<br /> कलकत्तादेषि ६ दिनका वाटा समुद्रको कौनारामा चिनापट्टनसहर भारि गुलजार रहेछ । तहा बडा--वडा महाजन वस्याकाछन्‌ । ताहा मेक लाठ साद्रेव चार पल्टन्‌ ली छाउनी हाली बस्या-का छनुँ । ताहो अगिनिबोट्‌ जाहाज यक दीन समुद्रम। मुकाम गरिईसद, पानि भजीतकोरि पथरका गोल जाहाजमा भरि लंका टापु-सम्म पुगत्या गरि चाहीन्या चीजवीजानु पर्न्या रहेछ र जाहाज!कीनएरा भयो । ताह! लाट साहबले नेपालका श्री प्राइम्‌ मिनिष्टरसहेवलाई लयनगडा गरि सलामी गत्या । १९ तोपको बढाई<br /> १. उमेद। २.?<br /> [९]<br /> सलामी गम्या । लाठ आफ्नु वगीमा चढि भेट गर्ने आपा । मुल.-कात्त भयो 1 वहुत षातिर गन्या । डेराडडा पान्या चिजको जाफतगर्या । ताह. गढि, कील्ल।, सहर, छाउनी, हाट्‌, दोकाउ , वजार;फौज, पल्टन्‌ सबै देषाया । ताहाका छोता बडा मातिस्‌ सामेर भैसलाम गस्या । लापौँ मानिसको भीडा भयो । ताहादेवी लकाटापुतर्फ स वारि भयो ।<br /> लंका र एड्रेन<br /> ७ दीनम/ लका टापु पुगनुभयो । त हा पुग्दा कस्तो भयोभन्या सवा लाष मानिस सामेल थिया । वडा मानिस्‌ घोडामासवारी भै आयाका थिया । मर्दाना जनाना वरावर थिया । येकतर्फ छाउनी पल्टन्‌ षडा थियो । वातसाही बाजा बज्न लाग्याकोथिय्रो । तोपको सलामी हुन लाग्याका थीयो । तत्रै वीमा जाहालाठ्‌ सहिव स.बारिलाइ वगी ली भेट मुलाकात गर्ने आया । उनकासाठम)। अरू बडा साहेबहरू पनी थीया । ती नेप लका श्री प्राइम्‌मिनिष्टर साहेवसिंत आई हातमइ समाति गुडम/नि सलान गन्या ।घयेर भेट्मी प्याट्रै भयो । यक वंगीमा स.बारभै सहर,छाउनी, हट,बजार, गढि, कील्ला, फौज, पल्टन्‌, घर्षजाना सबै देषाया । परेट्म,सलामी गर।या । डेरामा लगी सव चिजको जाफ्त दिया ।आफ्नाआफ्न। घर गया ।<br /> त्यो मुलुक कस्तो रहेछ भन्या जंगल रहेछ । जंगलभित्र सहरछ। तेस सहरका बजारमा चिज वस्तु कोही - थाहा ठेगाना छैन।आडाको वजार, कपडाको वजार, पत्थर, काठ, गोलको वजार<br /> १. ताहा (?) २. गुड मनिङू ? ३.?<br /> भरिपुर्ण भयाको अति गुलजार छ । तेस जंगलमा मस ला च्वाच्‌सुपारिँ, मरिच, जायफ्छल; छोहरा, बदाम,' नरि बल, सुघमेछ,सपुन मसल छन्‌--मै.वा, आँप, कटहर, सुनतला, नासपाति,स्याउ, दाष, दासिम्‌, अंगुर, पेस्ता । तेस जंगलम, होती, गैजरायो, वाग, भालु पनि बहुत्‌ छन्‌ । चराहरू पनि जात- जातकाछन्‌ । तेस जंगलको त।पुमा १ दीनमा ३ काल छिन । बाल्न मात्‌बरोबर रहेछ । बेह्वान प्रहरमा जादो हुन्या, सितकाल मध्यानमागर्मी हुन्या, पुसकाल चौथा प्रहरमा वर्षा हुन्या, असारको मेघ भैगर्जेन्या, बीजुली चभकन्या, वाःहै मैत्ह। षत रोपन्या धान पाकडोरहेख । गडिको पर्माना रातदीन बरोव्रति घडि सबै हुन्‌ ।<br /> अधघि“तेस मुलुकमा राक्षेसकी राज रहेछ । राक्षसको प्रन्टवभयो पछि ४ सय वर्ष बेरान भयेछ । फेरी सिजाली मल्ल मनिम्‌ताहा आई रजाई गन्याछन्‌ । पद्ढी ति सिजाली राजा २ भाईलेमुलुक वार्डी दुई राजा भया हन्‌ । फेरी यक्ष भन्या अक्नै तापुःसावादसाहले त्यो मुलुक मारी जक्ष राजा भयाइन्‌ । जक्षलाई माडीअंग्रेजछै रजाई ग्याका रहेहन्‌ । अंग्रेजको यक छाठ्‌ सहिन,जणल,“गोरष पल्टनू, कोला पल्टन्‌ राषी छाउनी वनाई वस्याकारहेदन्‌ ।'त्यो जगा धेरै बेरान छ । गुलजार हुदैछ । तेस टापुमा२ दीन मुकाम गरी ० दीनलाई भारा, तर्कीरी, रसद, पानी,जाह जमा भरी ताहादेषी पस्चीम्‌ रम्ता चलां भयो!<br /> द दीन्मा'अइइन्‌-भन्यो तापुमा पुगीयो ताहा अग्रेजका चारपरल्टन्‌ गोरा रुह्या छन'। परक जर्णेल, यक्क कर्णेल ,मालीक रह्याद्टन्‌ ।ज,ज वीनारा पुग्दा तोपको सलामी दीया । पुतता तोप कुधि छाईसाना जाहाजमा चढी ती जर्णेछ, कणल मेट्‌--पुलाकाट्‌ गन आया ।<br /> [१]<br /> बहुत षातीर गन्या । तेसै जगाका बीस्तार बीन्ती गया । त्यो तापुकस्तो छ भेन्या पत्थर मात्र छ । ताहा रूप वृक्ष, झार पात केहीउन्ने दैन्‌ । माटो छैन । तेस जगामा अंग्रे जहरूको जाहाज आउदाजहाज दाकुखे लुती मागि समाती दिदा तम्हाक। वादसाहासितलडाइ गरि जीती तेस जंगामा ४ पल्टन्‌ राष्ठी गढी कीक्ला वनाईअंग्रेज वस्याका छन्‌ । ताहा भाजि, तर्कारि, साग पाट्‌, फलफुल्‌-को बधैचा बनाई भाजि, तर्कारि लाई नीर्वाह गरि वस्याका छन्‌ ।वरावर पहरा 'घोपि वारुद्‌ हाली पहरा घोपि गढी; बोह्ला बनाउनेलांयाको छ । अंग्र जका हीकमतलाई सारा जोहानमा सकदे नन्‌ ।इजिप्ट र मालूटाताहादेषी आठ दिनमा सुझ्ज वादसाहको मुलुकमा पुगीयो ।तेस जगामा जाहाज फिरिन्द्ो रहेछ । त्यो जाहाज वेलायत्‌ पुग्दन ।ताह्वादेषी ३० कोस जमीनमा वस्ति पनि छैन, -पानीपनि छैन । तेस जगामा सुइज वाछा&quot;लाई अंग्रेजले तीन लाषरुपमा दी त्यो ३० कोस जमीनूमा ६६ घाँडा लाग्याकी वगी ८डाक राष्याका छन्‌ 1. कलकतादेषी गयाको जाहाजका मानिस,असवाब ती डाकका वगिमा चढाई ६ प्रहरभ्मा &quot;अरुषजजरिनदीमापुन्याइदीया । ताहा १ बडो सहर छ। बदसाह। तेहि सहरमा बस्या-का छन्‌ । मुसलमानदेषी अर्को जात छैन्‌ । मातिस राम्रा-राम्राखुन्‌ । जनानाहरू मुष कपडाले छोपी हीडदछन ! तेस जागामाभाजि, तर्कारि, फलफुल, गहुकी पती गर्न्या सम जगा छ।हात, दोकान, वहुत्‌ गुलजार सहर छ । पर्षाल मजगुत जगावि 0 न न नी<br /> १, इजिप्ट (?) २. बादशाह ।३ प्रहरत३ वण्टा ४. अलेकतरजेड्रिया(?)<br /> <br /> [१२]<br /> सहेछ। ताहाका वादसाहाले श्री प्राइम्‌ मिनिष्टरल।ई मुछाकात्‌ गरिबहुत षातिर गरिया । मासिना चार्वल, आटाहरू, चीनि, मेवाप्रसस्त. गरि जाफ्त दि'.ताहा.. १ दिन मुकाम गरि नीलनदीका साना जहाजमा बहिता' गरि समुद्रमा पुगे र ताहावैवर्धतृवाट फिरोजा भन्याको ठुलो जाहाज आयाको रहेछ । तेसजाहाजमा स वारि मै चलान भया ।<br /> ७ दीतमा माल्टा भन्या सहरमा पुग्दा क्या तृमासा देपीयोमन्या समुद्वका तीरमा अनौठा घर, सहर, वजार, “गघी, कील्लाभरि वजार, अनौठो चलन, पोसाक, वाध-वगँचा, ताहाको षेती,ताहाकी जनावर मानिसहरू . देवदा अति सुन्दर जनानाहरू पनिआइ षचीतू्‌ भयाका भारी गहना, पोसाक लायाका चंद्रमा विच'जस्ता मुष, तेल्का घारा जस्ता नाष, झपालपज३ जस्ता नेत्र भया-का अति सुन्दरी जो देष्यो उस्तै । बोलायतको नजिक्‌ हुनाले केहिझलक देषदा पनि जयना जस्तो । बहादेषी छ ढीनमा जीवपार”अयाको सहरमा पुग्यो । १ पल्टन्‌ ताहा वस्याको रहेछ । त्यो जगादेषदा पनि केहि मोह गरायो । ताहा ५ घंटा बसि कुच भयो ।<br /> त न क 00 0 त१.(?) र्‌ गढी] ३. कमहपत्र (7)४. सपना ? ५, जिब्राल्टर्‌ ?<br /> बेलाइतमा<br /> लडन प्रवेश<br /> ४ दीतमा वोलायत्‌ उत्रन्या घाटमा पुग्दा कस्तो भयो भन्यासपनामा पो आज्यू की अथवा धर्म म्मायाको मया पछी इ द्र सनमा पुगीन्‌छ भंश्या इ द्वासन यहि हो की भन्या जस्तो लाग न्‌ । क्याअर्थले भन्या ताहा अति राम्रो सहर छ 1 हत, दोकान्‌, वाघ--बगैचा ताहाको मानिसको रूप देषदा ज्या देध्यो तसवीर देषिन्या ।ताहाका जनानाहरू श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेवर्का नजीक्मा आईसलाम गन्या । तीनका रूप देघदा मीज्याद, षातिर गत्याका सुन्दाइ अपसरा हुन्‌ की भन्या जस्तो लागन्त्र » चंद्रमाका विम्ज जस्ताउज्वर मोहडा, वडा--वडा तामा नेत्र, तेलका वारा झहि नाक्‌,घाटीमा तीन रेखा! भयाका, हातीके सुड्‌ जस्तो छाति, कम्वरछिन्याका, जांग फुग्याका, वडा 'पल्लेवर' उच्च, पान षायाजस्ता लाल ओषा२,मिल्याका दात । पोशाक --लहंग!, मोजा, पजा,सुमाल्‌,'कपलमा अति सुन्दर टोपी, गह२, कुचोन्‌, साटन्‌, रेसम्‌,काला धतुका झलर भयाको पोसाक आगमा रसाया जस्तामोल्याका, वडा हिसि भयाका, नम्र भै वोलन्या । १२ मात्र होइ-नन्‌, सबै उस्तै छन्‌ । यस्ता रीतका मानिस हजार वाह सय/आइपडा भया । नराम्रा दुवला देघनु कोहि छैन्‌ । जो मानिस देघ्यो<br /> १? २.ओठ (?) ३. गहुन (?)<br /> [शक]<br /> राम्रो, ज्या चिज देष्यो राम्रै देषिछ । यस्तो तमासा देषदा मत्रलाई मोह भयो। ,<br /> यस्ता जगाम। जाह,जदेषी उत्री यर्क वडा हवेलिमा डेरा भया<br /> रवबीहनको भान्साको तमारी हुन लग्याक' थीयो । श्री प्रइममीनिष्टर 1 मेगलोट्‌ भन्याका अंग्रेज जर्णेलका छोर १ थीया;_छेफटेन लालसिं ढूर अंग्रेजी पढताका हुसीयार थीया, इ २ जना-<br /> लाई ताहादेषी लेष्ैन सहर ४० कोस भोली हामी आउला तीमीहरू<br /> अल्है रेखगाडामा चढिजाउ वाहन सरकारबाट डेरा घटायाको भया<br /> हेरि क्वर ल्याउनु नेषटायाको भया यर्क असल्‌ घरको ठेकाना गरिआउनु भनि दुइ जना गरि आउनु भनि २ जनाल,इ पठउनु भपोरगया।<br /> ४० कोसकौ वाटो 'रेलग&quot;डामा सवारी भै जादा ४ घडिमापुग्या छन्‌ ! बाहाका कारीदाहरूलारई सोध्या र आहा डेरा तयारछ, श्री प्राइमू मीनीषटरको सवारी: अँल्है झीकाउछ्न भन्या छन्‌ रतारमा गै तारबाट्‌-ताहा गोर्षाका श्री प्राइमू मीनीष्टर साहब आईपुग्नु भपछ, गाहा रिवन्ट कारिज घरमा डेरा षटायाको छ, रेल-गाडाम। सबारी गराई चलाई ल्याउ भन्या कै.वरतर&quot; साट्रेबलाईतारमा कुरा तिनूँ,मीलीटमाः आयाका छन । त्यो साह्रेव डौडीआयो र लडन सहरदेषीः हुकुम आयो, अल्हे रेलगाडामा, सवारि भै५ घडीमा ४० कोस लंडन्‌ सहर क्यारिज चरस; आइपुग्नु भयो ।त्यो घर देषदः वहुत षुसि हुनुभयो ।<br /> १४1]ड्य र शहर<br /> चीलायत सहरमा श्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेबलाई डेरा कस्तोषटायाको रहेछ, भन्या वहत्‌ रमाइला ठाउमा लंडन्‌ सहरका विच-माँ तीमस' नदिका तिरमा रीजबन्ट वयारिज भन्य,को नामोदघर रहेछ । त्यो घर कस्तो छ भन्या पत्थरको गाडा“ पथरैफोछाना; व्रजलेप लाग्याको, पतला भयको, उतरतिर, सुन्दर बगैचातीमस नदिको “पाहाड,पुबेतिर अएवलपाना, दक्षिणतिर मृल गल्लीकोबाहाङ, पेश्चिमगरि बडे पतागीरि' ग्यास बत्तीको रोसनी ज्ञल्य:-को, वाहाँडघर चीत्रेक्रार भयाको, कोठापीछे, झुल, चादनि,पफ्लंग, विछ्याउन्या, सतर जि, ग्छेचा विछ्याइ राष्याको । मेच,कबज जगो--जग,म राप्याका छान्‌ । काँचका झारि, कोपरातृयार छन्‌ । कोठाइपीछे तसबीर तास्याका --कोठा २०।२५ छन्‌ ।भारी वैठक, तसबीर भझःडवती चारै तरफ बडा-वडा आनालाग्याको मेच हाल्याको, भारी गर्छेबा बीछ्यायाको, अती सोभाभय,को. बैठक छ । गेस घरका सुसाप्या २ स्वास्ति“लाई र २ लोग-बन्यालाइ दर्माहा मेन्हाको चलीस रुपैजा स्वास्निलाई -असीरुप, तेस घरको. वाल मैन्हाका १२१०, तेस.घरमा वसछन्‌ उनैलेतीनु पर्छे ।त्यो सहर कस्तो छ भन्या वषान्‌ गरि सक्नु छैन । समेलक्षणले जुक्त भयाको । तिमस नदी उत्तरबाहिनि भै बह्याकी छन्‌ ।३०४० कोसको चौडा मीर्दा भपाको ज्यावद घर छन्‌ । पक्कि<br /> १. टेम्स | र, गाह्वा(?) ३. बाहाड(?)४, बटाङ्चिनी । २. स्वास्तीमानिस॑। ६. लास्नेमानित ।<br /> [१६]<br /> हूवेलि, सहरका बीमा वेकस्था, घर १ पति छैन । परधरैको गारोपर्रैको छाना, गारा, मीत्तौ व्रज लेप गप्याको छन । पथरकाऔगटि छानामा मील्याका,सीसा -ढाल्पा जस्ता । सारा सहरैँ घरअमाका झाँल ठाग्योका छैन्‌ । सारा सहरका घरमा सुन-खादीका-कीलिम्वा गरि चीश्षेकार भपाका छन्‌ । चोक, पटांगीनी, गल्िसारा. पधरैंले छारँभाका छन्‌ । नाल देघनु कही छैन । भीत्रभीत्र। दबाई तिमस नदिता निकाल्याका छन्‌ ।. हीलो, धुलो, नर्क, कसि-1.गर देघनु कहीँ छत घर घरै चोक, पटांगीनी, साना बगैँचा, फेल&quot; फुल; पानलता छोग्याका छन । रूषमा पहेलो पात छैन । भैमासुक्याकौ पात छैलशरसफा गरि राष्याकापछन्‌ । जात जातका फुफुली रह्याका छन्‌ । गल्िमा तिन्‌ सडक जोरि बन्याका छन्‌ । क्याअर्थ अन्या यक्र सडकमा पैदल मानीस्‌ हीडदछन्‌, यक सडकमाघोडा संकारि चछि हिड्छन्‌, यक सडक्‌ ,बगीका स.वार हिडदछन ।रात-दीन बराबर, लौषौ वगीका -स.वार बन्याकै छन्‌ । आठोप्रहर मानिस, दगि षाली हुदैन्‌ । क्या अर्चले भन्या रात दिन यकैउज्यालो छ । गास वत्ति गछिमा लयन्‌का लगन्‌ नल्याकै छन्‌ ।सारा घर-वेरका झयांल-इयाँलणा भररात वल्याकै छन्‌ ।ई चंद्रमाजोति जस्तो तेज भपाका सारा सहरमा तिहार दिपमालीका गन्याजस्तो---सदा कोठा, चोटा, कौसी, अटाली, भडार, जाजखान,अस्तवलघाना, चोक; प॒टांगीनी तिमस नदिका ,वारी-पारि पुरुसाधु, सहर भीत्र, वाहिर--सर्वत्र ग्यासबततिको रोसनि जल्याकैछ ।<br /> न<br /> ॥ 1 उँट पति दोहोरिएको छ।<br /> | १७]<br /> अति सुखी जीवन<br /> 'यापानि भन्याका नदिका पानि तावाका ढुंग्राबाट तलाउमाबैचियाकोछ । तेस तलाउक। वरिपरि सबै घरमा नहरलाई तावाकाढुग्रावाट झीक्याको छ । चाहीयामा टुटी घुमाइदीयो, पानी लीयो,फेरि वंद गरिदीयो । दाउरा भन्या तेस मुलुकलाई चाहीदोरहे (न)छन्‌ । क्या अर्थले भन्या पथरको गोल हुदो रहेछ । तेल वलेझै वलदोस्दैछ। सुघर पनि,सस्तो पनि । तीमस नदिका क्कपाले जाहाजमाहाली ल्याउछ्न्‌, घर-घर पुग्यइदीछन्‌ । त्यो गोलको घानि लडन्‌सहरदेषी सय डेढ सय कोस टाढा छ । त्यो गोल्ले भात पकाउछन्‌ ।हापन्‌, मेगजीनको काम्‌, फलाम सिसा ढालन्या, घु वाका जाहाजचलाउन्या, ग्यासवत्ति जलाउन्या, नाना तहको कल चलाउन्यातेहि गोल छ । घर वन्याउना काठ, जाहाज- रेलगाडी बन्याउन्याकाठ ज्यावड्‌ १५ सय कोस समुद्र पारव्राट्‌ जाहाजमा हाली समुद्रछेख्याई दीँछन्‌ । आगो, पानि, बतास अंग्रेजले कमारो तुल्याईराष्याको छ।<br /> तेस मुलुकका मानिस्‌ भारी कोही वोक्दैन्‌ । भारी जाहाजरेलगाडा, वगि मात्र बोक्छन्‌ । ताहाका मानिस्‌ अति सु छन्‌ । ,मैला फाट्याका कपडा कोही लाउंदैनन्‌ । आगमा मयल कोहीराषदैनन्‌ । ताहा पाचिले सावुन घसि वुरुत लाई नुहाउत्या,सबैका मुष चंद्रमा जस्तो उज्यालो । पोश।क भन्या वादसाहदेितेली, घोवीसम्म यकै तर्फको पोसार्क लाउन्या सबै । बडार२कोमात्र मसिनु घोटाको पत्रो' मात्र छ, तलास सबैको यै छ ।<br /> 2.-लनाणणाणणणणणणिणिणिजणिणणिणाणणिण र णरणकललाइरुर<br /> १(१) २.१<br /> लोग्न्याहछका पोसाक्‌ तोप, कुर्थी, चुस्ता, गलेवंद, मोजा, जुत्तालायाका । स्वारिनहरू छिटका भया साटन्‌का लहगा, सटोटाप&quot;: साढ्नूुका छम।ल वढनीका पंजा, मोजा, जुता र₹ंगिचंगी पोसाक) स्वास्निहहको त.वर यक्रैछ । पोस्ताक लाउन, घान, थितीसग«रहँन्या, सुतन्या, उठ्न्या, कही जान्या सव घडीको प्रमाण छ।सबका साठमा घडी छन्‌ । घर--तरका भीत्तामा घडि राषन्या,; घरि टासीयाका छन । को गीर्ज, पर्घालमा पनी घडी टासियाकाछन्‌ । जाहा-जाहा हेर्नै मन लपयौं ताहा घडी देषींछ । छोटा- वडा&quot;कसैले ठुलो सोर गरि नबोल्ने, ठट्टा अर्काको : उत्तारनि नीन्दा1 कोहि गर्दैन्‌, झाडो गर्देनन्‌ । बडा सौलसीत्‌ बोलन्या, छोडा--वडासीत मीजाज राषच्या यक सै यक अकलमन्द छन्‌ । नाचन-त-मासा जगा-जगामा हु'छ ।. जाहा नाच- तमासा हुछ ताहोलाषौ मानित्‌को भीडं लाग्याकै हुछ।<br /> घाना, पुढीस्‌, रि.पाहरी पहरा हन्‌ । तर सिपाही बया गह्न्‌भन्या सारा सहर भौत्र, बाहिर, दोबाटा, डेउडी जगा-जगाम: षडिपहरा गड्दन्‌ । आठो प्रहर रम्न्‌ गर्छन । चोर, ढाँट, लुचा, झरगर्न्यी झगडियालाई पक्री ल्याउनु; दिनमा कटि मद्दन्‌, कति जन्म-छुनु, भड मुलुकका मुसाफेर कति आनट्टन्‌ त्यो षवर ल्याउनु;लुलो;-हँदारा, काना, षोरडा कोही पक्ष नभयाका आया गरिपषातालगी नौ छेषाई बंद गरिदीनु उदि छ । सहर हुलदंगा काहि भयोभन्या पैकरी छंयाउन्‌ । बलले नपुग्यां जलदि प॒बर थानामा ल्याउनुक न वि । यस्ता तह्ृसित पुलीसको पहरा सहरमा ।<br /> <br /> [१६]<br /> सव दुनीजा, फौज, पल्टन्‌, महाजन्‌, दोकानदार, भारादार,<br /> वादसाह, गरिबगुर्वा सारा जाहान्‌ वडा पुमि मान्‌ । आफ्नाथीतीमा रह्याका छन्‌ । इन दीनौम। समाराज्य तटी मुलुकमाखेछ । जौन गछ्निमा गयो हात दोकान्‌ भारी-भारि छन्‌ । जौनचीजवीज षोजो दोश्रो दोक'नमा जानु पढ्न । माल्को मोल नीरषगरि मोल माल लष्याको हुछ। रुपैया दियो, माल लीयो । मोलबीसाकस गरका भन पाउदैन्‌ । जो लेष्यःको सदर छ | यस मुलुकमायो माल छ, यो माल छैन्‌ भनु कैदी छैन्‌ । वाह बीलायेतृक्की चिजभयो जाहाजले बोकी ल्याउछ । छ वृक्ष, फलफुल, मेवा, अनाज,कपडा, भाडा, वर्तेन, मुना, चादी, नवन्त्न, जलका जानवर,घलका पशु-पक्षि) पृथीवीमा भय. चीज, नक्सा, बीलायतूमामहंजुदछ । अकलमन्द पनि इतै रदानडन्‌ । कारी ग९, बेपारि, माछ-को पारष जाँन्या पनि, सुघर पनि, घति पनि, धर्मतास्त्र निति-सास्त्रजान्या पत्ति, लक्षिमिले देष्याका पनि झनै रह्यापन्‌ । इनकोरीस गरि कसैको निर्वाह छैन्‌ । इन दिनौमा देजता, राक्षेस्‌, दातवस्वगँम। ग्य' छन्‌ । यस मन्द' लोकमा म्नुपैको मात्र राज्य रहेप्रस लो तमा पनि इलिण्ड-वेलायत्‌ -मानित धर्ग सत्य रद्याको ताहिरहेछ भन्या जस्तो अरू मुलुकवाट जान्या मा्नितहरू मान्दछन्‌ ।<br /> पृथ्वीको अंत कोहि पाउदैनन्‌ तापनि चलन्‌ वेहोरा सुन्दादेपीछ इनि दीनमा अग्ने जका अकल्‌ लीन्या वादसाह बलिया छन्‌ ।करा अर्थले भन्या इनका जाहाजको बाम्‌, तोप, बन्दुकका काम्‌,फौज-पल्टन्‌को अयन्‌--अकवायत मुलुक थियो । थिति, वैह्ीसीत-को धि/कैं, टकको सलतनत्‌ बाल्दै तोपीका वादसाहाले लुकी चोरीसलतनत गरिलीय,छन्‌ र्‌ मन मीलाई काम वलीयो गरी रहख्ुन्‌१, मय (0) २. इङ्गत्याण्ड ()<br /> <br /> [२०]<br /> टाट हेर--लाहुरमा जाहासम्म र जितसिं थीयो ताहासम्म अंग ज-लाई उनले चिन्हाको थीयो अंग्रेज नोकरि पनि थीया । अग्र जकोमतलब पनि घीयो । षजाना, तोप, वन्दुक, फौज, पल्टन भारीअयन्‌मा. रष्याको थियो । मुषले सलतन्‌ मीलाई पेट आफ्नावछ्ियो गरि रह्याका थिया र उनको मजगुत्‌, उनको सल,तनदेषदा अंग्रे जहरू गमन सक्तैनथ्या । रजितसि मम्सापछि लाहरमाआफ्ना घरमा सलतन्‌ बीग्यो । नमा कोही रहेनन । फौजलेमनपरि गर्दा लाहुर उड्यो। तसथ आफ्ना घर नमीली देस मील्दैन ।मुलुक ढेरै देष्यापछि बुधि ठेगौनामा आउछ ! तेस वेषतमा अ पतारजेको सजगुन”, वर्कत्‌ असार गर्नु पर्छे।<br /> जङ्गबहादुरको स्वागत<br /> १९०७ साल्का जेष्ट मैन्हाकाँ दीन्‌ १५ जादा वेलायत्‌ लडन्‌सहरमा श्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेब पुग्नुभयो । ताह। रिज,वन्तक्यारिज घरमा डेरा गनु भयो । ताहाका प्राइम्‌ मीनीष्टर र कम्याँडरनइन-चिफ, ला'ठ साहिवहरू, टुकलिन्ट,« जणैँल, कर्णेल, कंपनिसाहवान्‌, पारमेन्ठ कौसलीया साइेचानुहुर, भैयाद, वादसाहकाकाँछ्ा वातुहरू वेलायत्‌ सहर म्यानासुदारहरू? श्री प्राइम्‌ मिनीष्टरसाहवलाई, भेट--मुलाकात गर्ने सवै आया । बहुत पातिर गन्या ।तपाई खौह आउनाले वढिया भयो । क्या अर्थले भन्या हिन्डुसथातबाट तपाऔःजस्ता ठुला मानिस्‌ आहा कोही आयाको छैनन्‌।तपाज्रीकोँ “रवाफ देपदा जाहाका छोडा-बडा सबैलाइ गोर्षा<br /> २,९) ३)<br /> [२१]<br /> भन्याकी ठुलो रह्या छ भन्या धाक्‌ पनि भपो । जहान भारादार,मर्कारसीत्‌ पनि प्रिती रह्यो । अव उप्रान्त दोश्तीमा पलवल मैल्द्ैहबैन्‌ भनि बडो षातिर वात गग्या । हि<br /> ताह्या उप्रान्त लंडन्‌ सहरका भारादार, बडा साहेववानहरूलेपालैँसीत्‌ आज यक्राले भोली यकाछे यस्तै रितले वेलायतमा वसं-ज्याल्‌ दीनहु' श्री मीनीष्टर साहेवलाई नीमतो गरि र.तमा आफ्नाघर लगी षातिर गर्न्यी | तेस दि ज्पावद साह्रेवानहरू तीन्क। मीमसाहेव, लेडी साद्ेव मीसि ज्मा मया । भारी गहना, पोसार्दू लाया-का भार दारका स्वास्नि,छोरि, बुह,री सबै आउछन्‌, श्रीमीनिष्टरसाहेबलाई हात समाति गुडमाती सलाम गर्छन्‌ । सारा आँग, सिरमुकाई वोलछन्‌ । लोगन्याहरू वरपर लागी वस्थ्या; स्वास्निहरूअघि सरि षयर मीजास्‌ पुछन्या, गहना-कपडा हेर्न्या, वडो घातिरगरि बोलन्या । लाठ, डुक साह्ेवान्‌हछ पनि आफ्ना छोरि, बुहारीराम्ना-राम्रा तरुणि-तरुणी अघि राषी इनलाई तप.जीले प्रसंदगयौ की गरेनौ भनि श्री मीनीष्टर साहेबलाई सोधन्या । दाहिन्याबाउ अघि--पछि राषिदिन्या । तीनका रूपदेषी र जोभन, मारी गह-नानपीसाक्‌, तिनका सफाइ, मुषको श्री देषदा दसै इन्द्रीय जितिरहन्गा सुकदेव स्वामीलाई पनि मोह गराउन्या, अति सुरि, अर्तिचचलि, तीन्का रूपको वर्णन गर्ने सकी दैन ।<br /> ती दैठक्‌ कस्ता छन्‌ भन्या चीत्रगुशरे लेषा जस्तो । ओना,तसवीर, झाडबत्ती, भारी बीछ्याउन्या, मेच, कवज जंगो-जग्यामाहाली अत्तरको घुसवी नाना तह्कका फूलको जगजगायमान गरि सुन-चादीका भाडा टीपीलमा झला.वर पारी राँष्याका छन्‌ । ताहाँबादसाही बाजा वजन लाम्याका, भारी कपडा-गहता लाई मीम<br /> [२२]<br /> साहेषहरू नाचन लाग्याका छन । यकतर्फ षान्पा सराजामशार छन्‌ । यकतर्फे जात-जातैका रोटि, सेबा, मसला, मोरवा,मासु सुत-चादीका भाडामा तपार छन । वेडा-बडा लाट, डकसाह्वानेहरू कुसिमा बस्याका; ताहा इ द्रका अपसरा, खंद्रमाकाकिब जस्ता मुष भयांको, कामकन्दछा, उर्बसी जस्ता परि वाचनलाग्याको; तेस वीचमा नेपाल्का श्री प्राइम मीनीष्टर साहैव जङ्ग&quot;बहादुर कुवर राणाजी तीनका भाई कर्णेल्‌ जगतसम्सैर जङ्ग, धीरसम्सेर जङ्ग कुवर राणाजी ३ भाइ तेस सभामा भारि गहतापोसाक्‌ लायाको । कस्ता पोसाक्‌ थीया भन्या पगरिमा हीराजडाउ भयाको, चंद्रमा मोतीका, सोनी पन्चाका, लडकते नोरत्न-का लाग्याका, कनकन मोतीकै सघवद गलामा हीराको हार,प्ना-मोतीको माला, हरिया मषमलमा समुर लाग्याको, मृजाईअंगमा अति मील्याको, मोती-हीरा जडाउ भयाको गलेवंद; हीरा,मातीकू, मोती, पन्ना जडीयाको ड्‌.वाल चपास्‌ कम्बस्चन्दि तासीकीनषावको पाइजामा, मोती काला बत, लाग्याका जुत्ता, कबुजा-मीषाँन्‌ सुतको भयाको, तरबार कम्वरमा लडक्पाको, हीरा जडाउअवाक्रो वाजुवन्द । यस्ता तहको पोसाक-गहता ०ही ई द्रीपुरीसभा'जस्ता सभामा ठाडा हुदा झाइवतिका तेजले इ तीन भाइकागहना बल्दा कस्तो सोभा देषीयो भन्या जरासिंघका सभामाश्रीक्रष्ण, भीमसेन्‌, अर्जु न जाहर भै जादा ति सभाका लोकले जोसोभा ,गायाब्या सोही सोभा ताहा लोकहरूले मात्या । यस्तै तह्न-सित्‌ सबै पादेबान्‌हरूले निमता गरि तीत महीतासम्म पस्तै न,च-तमासा देषाया ।<br /> १.७)<br /> <br /> | ३ |<br /> थिति--बन्दोनस्त<br /> इलीन्ड बेलायतको थिति ॥ 1॥ बादसाहाका औन--बादसाहाले मुलुकको फोज-पल्ट्नूका थिती-वन्दोबस्त पनित्या-निराप प्राइम मीनीष्टरले ठहराइ ल्याको मंजुर गरी हुकुम<br /> दीनु, भारादारहरूलाई पत्रे-पर्वेमा डाकी घातिर गर्नु, भोज घानद्विनु, न.च-तमा जा हेनुँ , कसँछे रि गया भन्या सीरोपाउ दीनु,सदा पुसिमा रहनु, आफ्ना प्रजाल्ाई दया राघनु, कक्वैलाइ कुट-पीटगाली पनि नगर्नु । क्या अर्थ भन्या चुकमा सजाय गर्न्यौ अघीदेषीगरिचली आयाको भंनले पारमेन्ट कौसलले कसेको मोहवतराषदैन भन्या कीन सरले बुराई गर्नु , पप बोक्नु ? राजनिति,घर्म सांस्त्रमा रेष्याको कुरा नगप्या पनि पाप लाग्छन्‌; गज्या पनिपाप्छ; बढता गज्या पनि पाप छु । अघिदरि चलि अ[याको गर्नैपर्छअन्या पाप हो तापसि धर्म हो तापति जसले यो मिति बनापाउसलाइ छ भन्या मतलबले वातसाहा कसैको जीउ मादैनन्‌ ।<br /> झन हनु, कसैलाई डड गर्नु , कुटनु, याली गर्नु , कसैको जागीरषोसनु, कसैलाइ जागीर दीनु, आफ्ना दर्ारको दौलथ म राजा हु,मेरै घन हो भनि वादसाह पनि आफुषुसि गर्ने पाउदैनन्‌। क्या अर्थेलेभन्या त्यो दौलथ आजैन्सा भारादार, फौज, पस्टन्‌ब्दुनीना बेती गरिउपजाउन्या छन्‌; आधा राज/को भाग भनि दिन्छन्‌ । बेपार गरिउपजाउछ्न, जगात भनिसार भनि दीन्छन्‌ । बैरिको मुलुक मारिल्याउद्न्‌ तापनि त्यो राजाको घन हो भनि दिन्छन्‌ । जमीन<br /> 1१४]<br /> षोदी फलाम, तावो, सिसा, सुन, चदी, न.वरात्न, ज्वाहार ल्याउछन्‌ तापनि राजाको भाग पर सार्छैन्‌ । आफ्नु मुलुकमा घेरिहेमीचन्‌ आयो भन्या इनै भारादार- सिपाहीले आफ्नु जिउ मराईबैरिको ज्यू मारि मुलुक थामछन्‌ र आफ्ना मीहीनत्‌ अन्सारसानु भांग लाई मीली सबैले चीत्त बुझाई बंघान्‌ बाधि जःगिरभनि षान्छन्‌ । बैरि आयाका वेलामा राजा रणभुमिमा जादैनन ।अर्कालाइ पनि मार्दैनन्‌, आफु पत्ति: मदैँनन्‌ । मार्न्या- मरन्याभारादार हुन भन्या दर्वारका ढुकुटीको धन्‌ सबै साजाधनको कामू मुलुक्‌ घटदाका वषतमा' र वढदाका वषतम चाहीन्छ।यकाको फर्मायस्‌ त्या धनको काम चल्दैन्‌ । तसर्थ राजा भन्याकाथिति हुन । राजाले फटीकको पम्वा हुनुपर्छ । गर्न्या-गराउन्यासंत्ि-भारांदार हुन्‌ । कसले वीरित्‌ गर्यो भन्या आफैँ पेछन्‌,आफै मराउछन्‌ । राजाले मार्दैनन्‌, आफै अ।सरि काम गयाराजाले पनि माँनुपर्छे भन्या थिति वाढीयाको छ ! सो थीती नाघ्यापारमेन्ट कौसलबाट वादस।हा पशि वदला गर्छन्‌ ।<br /> भारादारहरूकी थिति ॥ मुक्तियार प्राइम्‌ मीनीष्टरले गर्न्या<br /> “ काम्‌--वादस।हा हेजुरमा रहनु, कहि साध सोध नम्जा कामकोअजमास अन्‌ सोधन आया; र पारमेन्ट कोसलवाट्‌ कहि हुकुम्‌बक्साउम्‌ आया; कम्यांडर-ईन-चिर्फले जंगी फौजको नआा अज-मास्‌ साधन गया देस--देसका बादस हा, राजा, न वाफहरूसीत्को सलतनत्‌ षलापपत्र, घा, टक्को; आफ्ना मुलुकलो ठेक्रदारमुलकीसाहेव, जज, कलकटर, जंगी-निजामतिको पजनी; देस--<br /> [२५ ]<br /> देसमा रजिडन्टको पजनि, नीजामति रकमीको दर्माहा, 'दर्वारकोमसलन्द परचेंको यति कामको नीक्सारि-पसारी साधसोध, तनषाहदिनु, पजनि गर्नु जति काम्‌ जो छ मिनिष्टरले ग्न्‌ । मेरो दर्जाठुलो छ भनि प्राइम मीतिष्टरे अनरीत्‌ गग्या परमेच्ट कौसलछबाटसजाय हुछ।<br /> कम्याँडर-इन-चिफले जंगी फौजको पजनि गर्नु । जंगी पल्टन्‌लाई मैन्हावारी--दर्माह दिनु । षजाना, बन्दुक, वस्दि, गोली,लडाईका हात-दृतियार तयारि राषनु । जहा लडाइ पन्यो ताहाँफौज पुग्याउनु । पल्टन्‌लाद्द वस्न्या आइ, गढि, कील्ला बैनाउनु ।तार, घाट, बाटो, सडक वनाउनु । फौजलाई रसद पुग्याउनु ।पल्टनूलाई कयायत्‌&quot; सीकाउनु, औन सुनाउ राजि राषनु ।औनदेणि बढ्ता रकम कछमू टंटा नलाउनु । रैयतका बारी-विरु वा,फलफुल केहि माछताल्‌ लुटपीत्‌ गर्ने नदीनु । पजनि गर्दा बलियाअंगका, तीरोगि छायकका, दिलका सुरा, अनमा रहन्य! यस्तालाईपल्टनमा जागीर दी नु । पल्टनमा पगरिको रोल बढाउदा पैले रोलजस्को छ उसलाई बढाउनु । सीपाहीको अमल्दार, अमल्दारकोहवल्दार, ह वल्दारको ज्मादार, ज्मादारको सुवेदार, सुवेदारकोछेफूटेन्‌, लेफ्टेन्‌को कपतान्‌, कपतानूको कर्णँल्‌, कर्णेलको जर्णैलयस्ता रितसँग पजनि गर्नु । क्या अर्थले भन्या छोटा-वडाकाबढौंला भन्या उमेद रहंछ । काम गरि आउदा साह्रो हुन्छ ।पक्षमा पजनि नगर्नु , छुला-छंगडा। काना-पोर डा, उमेर नपुग्याकाकेटाकेटीलाई जागीर नदीनु । बीना टक्‌सीर कसैको जागीर नषो-सनु। वुढो भयो, रोगी भयो, पल्टन्‌को काम्‌ गर्न सकेन्‌ भन्या<br /> <br /> [२६]<br /> ईंगीलस'&quot; दिनु । उस्को बान्गीमा अर्को भर्ति गनु । पल्टनमाबातगी षाली राषी आफुले नषामु । कहि लडाइ पर्दा वीना तज-बीजले फौज गाफीलमा राषी नमराउनु । यती काममा १ कामचुक्मा पनि 'कम्याडर-इन-चिफलाई पारमीन्ट कौसलवाट सजाप्ष.रेजी हुछ।<br /> पार्लियामैरट<br /> पारमेन्ट कौसल घर कस्तो छ भन्या ३ कर वर रुपैना घच लाईबनायाको छ। हृवेली, औनाका छाना, अनाका झ्याल लाग्याका,सुनका पानिले घेर सिगारि चीत्रकार लेषीयाका; झाडबति,लालटेन्‌, फानस तह-बितहका लाग्याका छन्‌ । मेच, कबजजँगा-जगामा वरावर लयन मीलाई राष्याका छ्न्‌ । ताहाउच्चाठाउमा वादताहा गदि छ । त्यो गादिका दाहिना बाउ सपेत्‌भैदाह्वी-जुगा फुल्याको वुढा-पुर्खना, भयंकर ख्य लियाका अधिकालाठ, डुक, कम्पांडर-इन-चिफ, प्राइम मिनीष्टर, जणल्‌, कणल्‌,जज, कलकटर, इलिम लियाका मुलकी साहेवानहरू--कसैँको डरकेही मान्दैनन्‌--देषदा पनि डर लागदा यस्ता तहका मानिसहजार बाह्न समे कुचि, मेच, तषता वस्या। यस्ता साभाका बीचमाबोलनाको मकबुर कसैको नहुन्या। जौन झगडीया छ, तेसलाईबोलाउदाभुठा कुरा गर्नाको त क्या मकदुर, साचो कुरापुयाउने पनि कष्ट- सदेह हुन्या । यस्ता कचहेरीका विचमा मुनासीवको वोलछ भनि पहिचान्‌ मैरह्याका कसैले कहि बेमुनासीवगप्यो अन्या सजाय गर्न्या तयार छन्‌ । सभामा गुलुगफडा हुन<br /> <br /> [२३<br /> पाउदैँन्‌ । यौटाले बोल्यो उस्को प्रतिउत्तर अर्काले दिया । कुराकोमुदा पुग्यो भच्या सबैछे हो भन्ति सहि गन्या । कुराको मुदा पुगेनभन्या फलाफल गरि मुदा ठहराई औँनको कीताप हेरि जबाव दीया।पारमेन्ट कौसलले कसैको वीरीत सहदैनन्‌ । बादसाहाई बदलाईवदला गर्ने सकेछन्‌ । बीरीत गप्या प्राइम मिनिष्रलाइ घारैज गनसक्छन्‌ । विरित गन्य। कन्यांडर-इन-चिफलाड बदला गर्ने सक-छन्‌ । लाठ, डुक, जर्णेल अरू पगरिको त हीसापै हैन्‌ । पल्टन्‌छेदंगा गया तेस पल्टनूलाई अछ पल्टन्‌ लगाई तोपले उडाउछन्‌ ।<br /> यस्तो हुकुम्‌ वलियो भयाको षोदाको दर्वार वन्याको यो अनवनायाको अघिका अंग्रे जका पुर्षाली जीज्यूक्यासले' वनायाको औनहो । दुनिबाका थिती-&quot;झगडा नगर्नु । अर्काको नीन्दा नगनु !अर्काको वीगार्नेका पछि नलागनु । धनछे, मानले, रूपले, वलछेसानु छ भनी हेछाठट्टा नगर्नु । निर्घालाई दया गनु । वडालाईमान गनु । साँचो वोलनु; आफ्ना धनको सभार गर्नु । मैला कुरानछाउनु । घोया सुकीलो हु छ । षस्रा लाया भया पुगछ । आगमामयल नराघनु । इश्वरले वनाइदियाको मुर्ती बोइ सफाई गरि राषनुर तेसलाई लक्षिमले दी नुपर्छे । आफ्ना घर भो, षेति भयो, आफ्नाघर नजिकको वाटो भयो, पोनिघाट्‌ नजिकको बारि भया, आफ्नाघर वरिपरि भयो फुलका वीरू,वा, षान्या फलका वीरू वा लाइ-राषनु । वषतमा पेती गर्नु । गाइ, वाए्‌।, भेडा, वीरालु, कुकुर,चराचुरंगी पाली राषनु । आफ्ना भरमा रह्याका अभागी, मु,कोह्रौर, नराम्रा भया पनि पढाउनु, सधाउनु, सिकाउनु, पीयारोगरि राषनु । पति गर्नु । बेपार गर्नु । चाकरि गर्नु । जुनं कुराँद्धि<br /> १. जेस्रस आाइस्ट (7)<br /> (राभौफ्तु जीवतती हुछ सोही कुरा गर्नु । अर्काको जीठ नमानअर्कोको धनको छोभ नगर्नु । कौझो मन सोझो उद्यम गनु ।<br /> राजाको चिति--दुतीऔ सित वसीको दसावद महसुल छिन्‌!त्यो धन ग्रनुसार कौज पल्टन वनाउनु आड, कील्ला, छाउनीबनाउनु ! फौजलाई षात-लाउन वेसगरि दीनु; राजी राषत्‌।सबैको आत्मा वराबर देघन । प्रजालाइ दुष नदिनु । चोर, ढाट्‌,लुक्ष, अर्कालाई कुटन्या, अर्कालाई गाली गर्न्या, अर्काको हट्टा,इजत्‌, हुरमतसम्मको नीन्दा गर्न्पालाई भोलषानामा क्यद गनु ।धान-लाउनमा वेसगरि दी औने मात्र सुनाउनु । काम जस-जसकोजुन्‌ वृटि छ सोही काम सीकाउनु, सघाउनु । मीयाद पुन्यापछिछाडि दिनु ।' फेरि पनि उसै गया कुटनु, सासना गर्नु, दोबरकयव गरि छोडीदिनु । ३ पल्ट वीराया बीराउ गर्न्यालाइ कालापानि पुाइदीनु । जीउ मार्न्यौलाई बदला जी.वै मार्नु । राजालेपनि अर्काकी जीउ माया, गर्कीको घर्नेहन्या वीना तकसीर सासनागर्ने लाग्या औनमा रहि 'वेमनौसीव गर्न लाग्या भन्या पारमेन्टकौसलवबाट भारादार-फौज मीली त्यो राजालाई कयद गरि उसैराजाका वंसमा अर्को राजा यापन गर्नु ! राजा, भारादार,दुनिम्री, फौज, पल्टन्‌, परचक्रि, भुसाफेर, अनाथ) अजान, दैवचक्रपरिआयको वीबेक्‌ वीचार गरि कसैलाई पनि समभाउनु । सास्त्रसुलाईनु । राजनितिको औन सुनाउनु, सीकाउनु, सघाउनु पढाउनु।यक पन्टको वीराउ माफ गनु, दोस्रो वीराउमा डड-सासना गर्नु ।100 पगयामा कारलापाति पुस्याइदिनु । केतमुल षाई<br /> <br /> [२९]<br /> यो पारलमीन्ट कचहरि कस्तो हो भन्या धर्म गामत्र, नीतिसासत्र, बुडाको चलनको सार भिती वनायाको अग टो । पोजेनकीताप ली पंचले धर्म सीरमा राषी कसको मोहवत्तमा नपरीसोझो रस्ता ली नीसाव गर्नु र बडो पुन्य हु छ ! मात कुल तछँ ।स्वर्ग लोकको भोग पाउछन । त्यो. सभामा वमि अन्याये बोल्योभन्या लोभ-मोह्रमा परि अन्याय गन्या भन्या तेसलाई चत्र-सुज्येँउदाउ ज्याल्‌ पृथीवीमा रहज्याल्‌ तेसले त्रेमा यकदपा रहेछन्‌भनि तेही कीतापमा लेषीयाको छु । पारमेन्ट कौसल इश्वरकोदर्वार बनायाको छ । अन्यायमा मर्न्यी राज।-पर्जाको आघारभयाका सबैको फीराद गर्न्यी ठाउ धर्मीलाई घर्मीद्वारा छ; पापी-लाई जमद्वार छ ! वेलायतका आयुर्दा पहि पारमेन्ट कौतछ रहेछजहातक्‌ पारमेन्ट कौसल्को थिती रहला तहातक्‌ बेलागत्‌ रहला ।जाह्वा पारलमेन्ट कौसछको थिति नरहला ताह्वा छडन्‌-बेलायेत्‌आफ्सँआफ डुवला भनि कीतावमा लेषीपाको छ।<br /> यस पारलमेन्ट कौसछ कचहरिमा वादसपह बिकटुरियाले पनिआउनुपर्त्या थरीती, रहेछ । पारमेन्ट कचहरिमा जाउदा अगाडी,तुरुक्‌ सवारको ल्र्यन, विचमा भारादारको ६ घोडा छायाकोवगीका सवार, ताहापछि भाला बर्छा लागाका पक सय षास गोरापुतलि जस्ता पोसाक्‌ लागाका वादसाहका बगीका र्वारपरिलाग्याका छन्‌ । बादसाहका वगिमा षीन रंगका घोडा ८ लाग्याकाथिया । अरू भारादारका वगीको, हिसाब थियन । लाखौ बगीका,सबार चब्याङ्गै थिया । बादसाहले पैह्रयाका गहना- हीरा जडोउभयाका मुकुट सिरमा छायाका, हीराका हार गहना छायाका,<br /> _केयेनुर' हीरा छातिमा छप्याका । सपेत रुपेछा। काम भंयाका लहंगा<br /> १. कोहेनूर दिरा (!) 2000<br /> <br /> [[ $०]<br /> पैह्वयाको भारि गहना पोसाक लगाई बगीमा सवारिँ चल्यो । कृठन-को सवारी हुदा लन्डन्‌ सहरका मानिस्‌ जो कोही सवारि हुन्पागछ्ठीर्मा दुइ कोससम्म ठेलमठेले गरि दुतीया रह्याका थिया । टोपीउतारी दसँन गर््या वरेवरे . भनि जयेजय पुकारीन्या । कुइ्न रानिपन्नि सबैका मुषमुषमा हेरि ईदाहीना वाउ झ्यालझ्यालमा वस्न्यासबैलाई नजर दि सिर सबलाई भुक्राइ दीन्या । हस्याइल्या मुपगरि बडा सिलमा रह्याकी लक्षिमिको औतार लियाको जरित राम्रिसब दुनिनाले दसँच पाउदा घुसि भै घन्य हाम्रा वादसाहाको सिल्‌भन्या । यस्तै तह्ृसीत्‌ सबै भारादार कौसलिया सबैलाइ घातीरगरि भनिन्‌--तीमीहृछ वहृत निमक्‌ ।हलाली छौ ! काज कामगरेउ भनि षुसी भै अव ६ महिना तीमीहरू बहुत तहृसंग आफ्नापरि वारसंग वसि आया भनि कीताव पढि सुनाईर वीदा दीइन्‌ ॥<br /> महारानी मिक्टोरियासंग मेट<br /> वादसाह वीक्टोरियासित पैल्है मुशाकात हुदा वादसाहाकाहेजुरमा रह्याका प्राइम्‌ मिनिष्टर कम्पाण्डर-इननचिफ, लाठ, ड्क्‌कंपनी सहिव चेरमीन्‌ प्रीन्‌ सालवट्‌ यति मानिस सामा थिया ।यत्ति मानिस साथमा ली कुइन्‌ बैठकमा षडा रह्याकी थिइ ।तेही वष्तमा नेपालका श्री प्राइम्‌ मीत्रिष्टर साह्ेव उन्का माईकर्णेलहरु, काजी, सर्दार, मुसाहँव साधमा ली गयार मुलाकात्‌भयो | नेपाल श्री ५ महाराजबाट पठायाको षरिता वादसाहाकाहातमा दिनुमयो र षरिता हातमा छी सिर भुकाइन्‌ । नेपालकोबैर-मिजीद पुछिन्‌ । चाहिन्या सम्मको वीस्तार गनु भयो । बाटामान,<br /> १,इर-बरे! ५;<br /> <br /> [1३१ |<br /> आउदामा जहाज-समुद्रमा कसो भयो, घानपीनामा तक्लीफ्‌ भयोकी भनि सोधीन र हजुरका अकबालले आनन्दसित आज्यौ भनुभयो र षुति भइन्‌ । तीमी आयौ, बढिया भयो, २ सर्कारको यक-चित्त भयो, पछि परटुसम्म प्रिति रहयो, दोस्तिमा षलवल कैँल्हेहेन भनि षातीर गरिन्‌ । नेपालका बजिर हुसिपार रह्घाछन्‌,देघनामा पनि वहुत्त होसियार रहयाछन, । देषनामा पनि, गहन!-कपडा लापाको सुहायाको पनि, राम्रा जवान रहयाछन्‌ भन्ति कुरागन्या । अव इनलछाई देराडंडा, साहँवेसाहाको ताकीती गर्ने होसि-यार मानिस रापी देउ; कौन कुराको तकलीफ्‌ हुन नपावस भनिप्राइम्‌ मीनीध्रलाई हुकुम दिइन्‌ । २ कपान्‌, पुलिसका सिपाहीनोकरि राषी दीया । पैले मुलाकात्‌को बेहोरा यहि भयो ।<br /> दोश्चा मुलाकातमा ज्यावद भारादार १५।१६ सये, उन्का मीससाहव भारि गहना पोसाक लाई आयाका थीया । वादसाहा कुइन्‌सिंगासनमा आड लागी घडा रह्याकी थिइन्‌ । तस्तै विचमा नेपा-छका श्री प्राइम मिनिष्टर साहेवहरु गया र कुइन्‌को सलाम्‌ गन्यार कुइन्‌ले वडा आदरसित अगाडी नजिकमा वस भनिन र नजिकमारह्याका थिया । ताहा रहचा भारादाराहरुले कुद्न्‌को दसेन यकयक गरि गर्न्या । कोह्कि टाढबाट सलाम गर्दै जादै गन्या, कोहीकुइन्‌का हातमा गुड्माने गर्न्या, कोही लेडीहरु हातमा गुडमाने गरिकुइनका गालामा चुम्वन गरि जान्या ! अघिबाट कुइनको दसँनगर्न्या; पर्छिबाट प्रिनसालबटको सलाम गर्न्यो । बाहाको प्राइम्‌मिनिष्टरले नेपालका श्री प्राइम्‌ मीत्तिष्टर साहेबलाई येक येक्र गरियो भारादार यो हो, यसलाई काम्‌ यो छ भनि यो फलाना साहेव-को लेडि हो, यसको कुइन्‌सित यो नाता छ भनि चिन्ह्ाइ<br /> <br /> [३२]<br /> दिंथ्या । यस्तै रितसित भाराद्धर लेडिहसुले कुइनको देन गरि(गया यो तमासा नेपौलका मुक्तियार जङ्गबहादुर कुवर राणाजी-“छाई देषाया । ती भारादार खैडिहरुले पनि बडो षातीर गनया<br /> भन्या संछेप येसमा-गयो॥ :॥<br /> ति :<br /> &quot;२ फेरि तेश्रो मुलाकातमा जाति वेलायत्‌ सहर भरका भारादार,लेडीहरुलाई नेपालका . वजिरलाई क्रुइ्न्‌ले निमटो गरिन्‌ । चारघडि रोत जादाँ सव. भाराद,रु्‌ लेडीहरु सामेल भया । त्यो दर्वार-नख् बैठक-कस्तो थीयो, भन्या बयान गरि सक्नु छैन । दुइ सय हातलमुका, पचास हात.चाकलो गज भयाको भारि गलैचा विश्लायाकोचारिँ तर्फ भ्रेता लास्याको । तसृवीर लयत लाग्याको छ । रंग रग-का झाइवतिले झलावर भयाको । छालटेन्‌, पानस, भैझाड, ग्यास-वतिले सर्वत्र उज्यालो भयाको । जात-जातका फुल झ्याल-झ्यालमाटिपीलमा राब्याका छन्‌ । अत्त्रका पुराचाईले वहुत सुगंघ चल्या-को छं। सुनेका गीर्छतिले चीत्रेकार भन्याकी । सुन-चादिका भाडालेजग जेगायमान भयाको । यस्ता बैंठकमा ज्यावद भारादार लालटोप,कुथि, पुतली टोप लाई हजार बाल्न सय गोरा साहेवान्‌हरू वस्याकाछन्‌ हीरा, पन्ना, मानिक, मोतीका गहना पहि भारि गहना-पोसाक लायाकी मानु इन्द्रका अपसरा जस्ता लेडीहृू हजार -बाहसय आइ .साहेवान्‌ र छेडीहरू पीचो भै बस्याका छन्‌ । पात्साह्ीबाजा“ बजन लाग्याको छ।<br /> :जेपालका- थी प्राइम्‌ मितिष्टर साइव उन्का भाइ कणैँल, काजीसर्दारे/- कसान्‌, लेफ्टेन्‌हरु पनि गयाका थिया । वादसाहबाटश्री सिलिष्टरलाई डाकीनू र केहि मेत्राहरु षात्छौ की भनि सोधीन<br /> [३२]<br /> &quot;र वादसाहा अगाडी हामीले घान हाम्रा रितले वेमुनासिब हखभनिश्री सिनिष्टर सहिवले भन्दामा हास्तिकन्‌ कुसिमा बस भनिन्‌ रकुसिमा वस्या । ताहा दर:वर नाच-तमासा हुन लाग्य को थियो । सबकेडीहरु, साहवानहरु नाचदथ्या । थोरा बेरमा आफैँ कुईन्‌, साइेवा-नहृदित वरावर नाचन लाग्यी मैले नाच्याको नेपालका मीनीष्टरसहिवले राम्रो मान्या को मानेनन्‌ भनि आपस्मा कुरा गर्दै नाचदैँ,हासदै गरि । साहेवःमूहरू, लेडीहरू कोही नाचदछन्‌ कोहीहिडिरहंछन्‌ । कोहि वसिरह्याका छन । ताहा छोटा-वडा कोहीनमान्यो, वेप्रभापसित रहन्या । यस्तो तमासा भयो 1<br /> यक दिप अपसरा जस्ता परिको नाच हेने कुइनछे मीतिष्टरसाहेवलाइ डाकन पठाइन र पाउ लागनु भयो । ताहा परिको नाचहुनलाग्याका थियो । ति परि कस्ता ठिया भन्या तिन्का छूपको,नाचको वयान, गर्ने सक्दैन । इन्द्रका अपसरा कामकन्दला,उरघसिको न;च, गाउना, रूप॒को बयान गर्ने सहस्न जिञ्रा मपाकोसेसछे पनि सक्दैदन्‌ भनि कोही कथाहामा सुनींछ तस्तै तमासाभयो । तेही वीचमा बुःनले, मितिष्टर साहेवलाइ यो नाच राम्रोलाग्यौ की भनि सोधीन्‌ र बहुत राम्रो लाग्यो भनि मजि भयो!<br /> “फेरि गरीदको अर्घ बुझदछ। को भन्दा गिदको अर्थ ता वुझादन्‌जस्तै बुलबुल चिडही वोल्दामा मानिसहरू राम्रो मानी सुन्छन्‌तेस्तै राम्रो सुनीन्छ भनि मजि हुदा घुस भइन । बहुत होसियाररह्माछन्‌ भनि आपसमा भन्रिन्‌ । ॥<br /> म ।स्वत ठूलो स्वागत<br /> क दीन छमडिको अपसराको नाच हेर्ने जाउ भनि मौीनीष्टरसाह, कर्णेल २ भाई, काजि, सर्दार, वडे कम्तान्‌, लेफटेन , सुवाहरूसबै गया । नाच हेर्न्यी ठाउमा जादा क्या तमासा देषीयो भन्यासात तला अगलो भयाको चौघरा हृबेलीका बिचमा दाष-चोकजत्रो चोकमा ताहा कुसि, तेषता, -विछ्याउनामा लोगने ल्वास्नीगरी ज्मा चार हजारको अंदाजी मानीस्‌ः जनही यक मोहर तिरिनाच हेर्ने भनि सहरका भला मानिस्‌ आयाका थिया । ति चौघराहेवेलीमा पतला औँना लाग्याका झ्याल ५०।९० छन्‌ । ती झ्याल--झ्यालमा भारादार, साह्रेवानहरू उन्का स्वास्नि, छोरी, वृहारिहरूआरि गहना, पोसाक्‌ छाई-झ्याल-झ्यालमा, वस्याका थिपा । येकपंडक झ्यालमा नेपालका : श्री मीनिष्टर साहेव वस्याका थिया ।मितिष्टर -साहेवलाई :नाच'हेर्नआयाका आरादार॒ दूतिना सर्वैछटोपी झिकी सलाम्‌ गर्न्यी ।. गहना-पोसाक्‌ लायाको देषदा सवेलेबदी षुसि भै तमासा हेया । बडा षातीर गःया । तेसै वित्रमाबादसाही वाजा वजन लाग्याको थीयो । ताह्ा इद्रेजाली तमासाहुन लाग्याको थीयो 4 कैल्ह सुर्य उदाउन्या वेहान क.बछा घाम्‌,दोपहरको घाम्‌, वेलुकाको घामूः अस्ताइ' साज भरै अध्यारो हुन्या ।फेरि चंद्रमा,उदाइ तास लागन्या । वादल भै. बिजुली चमूकन्या ।कलाका जोरछे हाषको गर्मि पत्ति गराउन्या । कैल्हे समुद्रमाजाहाज चंल्याका देपीन्या । केल्है वडे सहर देषाउन्या । बैल्दे दडेवीद्रावन दैषाउन्या । कैल्है वढावडा फौजले लडाजी गयाक्रो,बुमेपाटले'५०-लाष फौज लि ९ तौपको मुलुक मार्दै रुसका हीउ,माटो; पाहाडमा फौजले चढाई गन्याको देविन्या । यस्तै तह्ृसितको,<br /> [३]<br /> तमासामा दुनीयाहरू ताजुब मानी मुलीरह्यांका थिया । अफ्रेस-मातुमा ३०४० वरिपरि इद्रका अपसरा जस्ता आई घडा हुदाकडो आसर्थ्य भयो । क्या अर्थ भन्या उनको रूप, पोसाक देषदाः१५१६ वर्षका उमेर, पुति उड्दा झै नाचको तह-वितहा देघदाँसबैलाई, मोह गरायो । तेस नाचका रिझमी १५ सये रुपैयाथी मीतीष्टर साहेवबट्‌ इनाम्‌ वकस्नुभयो ! तेस नाचलाईउमराउहरूले इनाम दीयाको १ मैन्हाको ज्मा रुपैया तिन लाषढुदोरहेछ । पस्ता सोपिन्‌ मानिस्‌ बेलायत्‌मा रह्म छन्‌ । सो नाचकोयुसुलार्ड डेढ लाषको दर्माहा रहेछ । नाचनेहरूलाई वाहन इजाररहेछ सर्कारको घरचे ।<br /> ग्रक दीन्‌ बेलायत्‌ सहरदेषी दर्घनूतर्फ सहर बहीर येकबगमाल रहेछ । ताहाका वडा साइँवले श्री मिनिएर साह्ेवलाई-निमीता गया । मेरा वगसालेको तमासा हेरिदीनु भयौ वढियाहोला भनि सानु घुवा जाहाज लि लीन फौज आया र जानुमयो।त्यो जाहाज स.बारि मै जादा अरू सहरवासिं लेडि-मिसिइरसाह्ेवा नहरूको जहाज साथ लाग्याका हजार-याह्व सय थिया।तोमस नदि वारिपरि घर हुन्या दुनियाले घरही ताना तोपकोःसलामी दिया । सबैले टोपी उटारि सलामी दीयौँ । जस्तो बीदेसाहबीक्टोरियाको स वारि हुदा धाक-रवाफ दुनिआलाई हुथ्यो ।-बहादेषी पर्नि नया मानिस्‌ भनि ठुलो रवाफ भयो ।' वगसाछमाबग्दा टोपक्री सलामी भयोः! ताह! लाषौ मानिसको भिड बियो।ःत्यो बयसार कंस्तो थियो भन्या सात तला भयाको चौघरा दृखेलीः“ड छ्ुटा हबेली, पाच बधैँचा, २ कोस गिर्दा भनाको बडो खरोमा,<br /> <br /> [उच्छु<br /> अयाक्रो (चीत्रका्‌रम- लेष्याको जस्ता सडक, समानु विद्रावनका( जा _भप्क्याका गाढा वगैँचा ! ताहा कोही जगामा घोडा चदन्याश्वला वन्याका छन । ताहा १५२० घोडा कसि तयार गरि राध्याःका छैन्‌ । कहिँ बन्दुक ह:न्पा थला बन्यार्क। छन्‌ । चन्दुक्‌, पेस्तवलक्वरी राष्याका छन्‌ । कहि घना' हाँच्य' थला वन्याका छन्‌ ।ताहीँ वनायाको छ । भोलटा ठृयारि राष्याका छन । कहि गतका-करिभ्त्यार छन्‌ ।. कहि पह्लमान्‌ लडन लाग्याका छन्‌ । फर्छिअपसरा जस्ता.परि डोरिमा नाइन लाग्वाका छन्‌ । कहि इ द्रजालीजा लाग्याको छ। काहीं बादसाही, बाजा वजन लाग्याकोङु। गोवारा उडन लाग्याको छ काहीं आतसबाजीको तमासाहुन्‌ छाग्याकोछ । ग्यास वतीः, मैन वतीको तमासा घरमा झारवत्तिभझाड, लालेटिन्‌, दे बालगीरीको झला वर छ । चैचामा रूकाहोगी-हागा पीछे वत्तिकदा लटक्याका छन्‌ । रासनीको वयानूगरिसक्नु छैन्‌ । षन्या सराजामृका हट्-दोकान्‌ मजकुत्‌ छ।उमराउंहरू जइन्छन्‌ । लाग्याको पंसाती-्या; कोही घोडाकीही वन्दुक्‌ हन्‌ छन्‌ । कोही घना हान्छन्‌ । कोही ह्रुदकोहात_षेल्छन्‌ । कोही नाचदछन्‌ । कोही बजाउदछन्‌ । यस्द स्तिलेशृतै-दिन्‌ सदासर्वेदा तेस ठाउंमा षुसिमा रहँछन्‌ ।<br /> हि » बन्धुक्‌ हान्या थलामा श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेदबाटहान्नु्रयो,र' चोट नविरिदा सवै लोकले ताजुव मान्पा । जौनतमासौ.हेने जानुहु थ्यो लस्करले बोह्र राषन्या । नेप!ल्का प्राइमूमितिष्टर' देषनामा षुवसुरथ; गहना पोसाक्‌ अति सुहायाकोघोडा चढन, वन्द्रक हान, घाना हान बाकीफ्‌ रह्याछन्‌ बोल चालमा<br /> ह््बबु(?) ३.६?)<br /> [१७]<br /> ढहुत्‌ होसियारी रह्याछन्‌ ।' वर्षतुको बुंखि ईश्वरले दीयाको रुदैछ।. पैश्तो मानिस्‌ मुर्लुक्‌मा पैदा&quot; हुन्या रह्याछन्‌ भनि आपसमा कुरागरि बडो तारिव गर्न्या । असल-असल्‌ षफसुरत्‌ँ - लाषा रुपैयाकोत,वर पोसाक्‌ लायाका लाठ, डुक साहेवका लेडी-मिसिहरू अत्तिसुन्दरि अघि सरि श्री मिनिष्टर साहेवका गहना, कपड। छामदै-हेदैगर्या । दोमास्या कुरा जान्या माविस्‌ षोजी ल्यायर बरावर कुरागर्न्या । हातमा चु मन गर्न्यी । कुरा गर्दे आषा, मुष रसिलो गर्दैमुषमा लाली चढाई निधारमा पसिना काटि आय फुराई कुरा गर्दागर्दै आसक्‌ भै लाचार हुन्या । अव अवेर भयो डेरामा जाउ भनिजान लगगदा जल्दी हातमा समाती अलि घेलम्‌ भन्ति बसाउन्या ।बडो षातिर गर्न्या । अव नेपाल केल्है जानुहुछ भनि सोधन्या !अव चाडो जान्छौं भन्दा कीन चाडो जानुहुछ; सक्या सबै यहीवसनु नसक्या दस बर्षे वसनु, नभया यक वर्षता वसन्याबडो षातीर गर्न्यी । बरू नआयाको भया हुथ्यो, अव जा:हामीलाई,मृटुमा तिर हान्या जस्तो लागछ भनि अध्यारो मुषलाउन्या । तपाइ गया पनि तपाइको यक तसवबीर छोडी गया सधैतसदीर हेरि मनमा समफना राषौला । हामीलाई तपाइ पुग्नु भयापछि घर पुग्यौ भन्या चिठि पठाइदीनुभया हामीलाई संतोष होलाअनि गहभरि आसु गरि मुटुमा गाठो पारि वोछव पनि नसकुन्या ।यस्तो षातीर गर्न्या हाहाको मानीस्‌को वयान्‌ गर्ने. सएजमा कोही<br /> छैनन्‌ । सहर जिञ्ना भयाकलि पति सकन्य। छैन्‌ ॥ ॥<br /> लण्डन बाहिर, पनि<br /> यक दिन वेलायेत्‌ सहरदेषी.. पश्चिमतर्फ, समुद्रका तीरमा यकपिंगला&quot; भन्याको सहर, किल्ला, छाउनी अत्ति सुन्दर वडो मजकुत्‌हज न वलि<br /> <br /> 1१६३<br /> अती रमाईलो जया. लडन ,'सहरदेषी पा्तसय कोसमा' रहेछ ।वाहाका मानिस्‌ बहुत राम्जा मी जायस्‌ भयोग । चीजवीज फलफुलआरि तर्कारि श्रनि -मे.बाके भरिपुर्ने भयाको, जगा रहेछ । ताहाश्री प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेब. रेलमा स.वारि भै सक्न दीन्‌मा पुग्नुभयो । ताहा च,र पल्टन्‌ बस्याको रहेछ । ताहा मालीक्‌ लासाहेब रह्याछन्‌: । पी लाँठ साहेवरे आइ भेट-मुलाकात गया ।१९ तोपको सलामी, दीया ) डेराडंदा'मेजमनी सबै कुराको बहुतबातिर गया । ताहाका बिष सहरमा नाच-तमासा हुन लाग्याकोथियो । नाच हेर्ने जाउ अन्ति भन्या र नाचमा पुग्नुभयो । ताहाछाषौ सातिस्‌को'भीड थीयो ,। ती लोकहरूले श्री प्राइम्‌ मीनीष्टरमाह्रवटाइ सबैले टोपी उटारि सलाम्‌ गपा । वरेवरे भन्नि जयजय-कार गनय । नाच-तम/सा नजर भयो ।<br /> त हा समुद्वैको तिरमो, वडावंडा जाहाज घु वाकस्‌ वन ल।ग्याकोथियो । १ जहाजमो सबै तोष मं फ भयाको, सम जव नको छाज्नीभयाको, ५।६ तली भयौको गस्ता लडाईको जाहाज वन्न लग्चाकोथियो-। ०१९० थिया । कसँले गरि आरनै चल्याका छन; कसलेदोरि बाटछन; कसले मर्पैत गर्दैछन । कंलले,कांम गर्दा राम्रोपनि, वैछियो पनि, चाडो पनि हुदोरहेछ<br /> ताहादेषी २५० कोसमा यर्क द्रमदिहाम भन्याको सहरछ।ताहाको, काम्‌ ज्यावत्‌ धातु; फलाम, कार्च ढुँलन्या । तोप, वन्धुक्‌गोला; गोली, हातहतिवार, माँडा-वर्तन; अैना, झाडवति, फानस्‌देवालगीरि, घातुका तसबीर काहा वन्दा रह्याछन्‌ । तांहा फलाम्‌<br /> १ ई?) २. चमिङ्चाय (?)<br /> 01<br /> <br /> (३९)<br /> क्षनी, सिसौ षानी, पथरका गोल घाती, अरू घतुक्ा षानी ताहीरहेछन । समराइलिन्ड टापुमा ताहीबाट सवत्र मुलुकमा जाँछन्‌ ।श्रो सहर कालीगढहरू म।त्र वस्याका न्‌ । १०।१२ हजार काली-गइका घर छ्न्‌ । ताहा गंगासागरमा राषनलाई तावाको १ धढराबम्न लागम्पको थीया । १०।१२ हात छच्रा-चौडा भयको आनाहालन लाग्याका थिया । धातुको भाडामा मोलवाको काम्‌ ताह्दीहुदोरहेछ । ताहाका रत न्‌ दौलथदार दन्‌ । बहुत रमनिय छ ।रोजी हुनाले वडो गुलजार छ।मनोरञ्जनका साधनहरूछन्दन सहरको रोजरोजको तमास--कोही जगामा रेसमीकपडाका वडा-बडा गोवरा धर वनायाको छन । ती गोवरामाकलले धुवौ हावा भरेर तेस गोवरामा १४ मानीस्‌, १ घोडासवार स्मेत बस्य।का श्न्‌ । ती गोवराका आसनमा डुंगा, बढ्दानास्मेत उडी आक्रासतर्फ गयो । घर जत्रो गोबरा उडाउदा जतिआकासतर्फ गयो झन सानु हुदा लद्य,भुद्य को यक फुल जत्रोदेषींथ्यो । ताहादेषी पच्प्रो । देषीन छोड्यो । कैँल्हे २ सय कोस्‌काजमीन्‌ वसछ । बील्हे ५ सय कोसमा वसछ ! कैल्द्रै समुद्मा बसनऔयो अन्या तेही डुंगामा म.नीस्‌ चढि बंहनाले डुंगा पौराई उत्रीरैलगाडामा स बार औं आउछन्‌ । त्यो गोवर/मा चढ्न्या मानीसूलाइकमासा हेर्ने जान्या मानीसले यकयक मोहर दिदा १४१५ हजाररुपैया भाउद्छन्‌ । काही आतसवाजीको ःतमासा हुन'छाग्याक्को छ ।काही लडाईको हाज्न-तमासा हुन लाग्याको छ ! काटे पृहल्मानडन -लाम्याको छुह्‌। काठ जोझको तब&quot; दमासा उर्णरहरू सवारक) 0 र छा सयका कप तत<br /> <br /> “भै पन्न हतियारवाली लडाई गर्ने लाग्याको छन । ४ वुषेको कन्या!<br /> , छन । ती. जनावर हेर्ने वडा-वडा लाठ्‌, लेडी सहिव, मिम, मीस<br /> 1.०]<br /> केटिहह नाची घोडाका पीठमा दढि १ गोडाले टेकी ना्नदननुन्‌घोडा वरावर दौंडद्धन । काही रात्रीम। हेर्न आउन्य हरूले मकु डालाई नाचघरमा, गै तमासा हेछँन्‌ । . कसैलाई कोही चिन्दैनन्‌ ,कोहि घोडदौड हुन्‌लाग्याको छ । ६०।७० हजारको हारजित हुन्छत्यो घोडाडौड, भरन जात्या मान्रीसहरू २३ लाए म!भीडभाड हुंछ । लाषौ वगीका सवार, हुछन्‌ । कोहीनदिमा जहाजको दौड लाग्याको छ । -३/४.हजार रुपैअ.को द्‌जित हु'छ। काही तसवी,रको तमासा .छ । ,काही नजा हीकमतेकोतमासा छ। वडा-बंडा कोलिगढ गैँ.तजवीज गर्छैन्‌ । कोही जगाम,वाहन वेलायेत्‌ तापू हिन्दरस्थ नका जलथलका जनावर पशु-पढिपाल्याका छन्‌ । ती जना घर हेर्ने हजारौ मानिस्‌का भीड छाग्याका<br /> साहिवहछ भारि गहना-पोसाक लाई भायोका छन्‌ । कोही तिमस<br /> नदिको यक्‌ घाटमा रस्ता षोली वारपार गर्दछन्‌ । रस्तादेपी<br /> माथी नदि घहत्छन्‌ । जाहाज १०१२, हजार चल्याका छन्‌ । भित्र<br /> _ रस्ता घोली दोहरा बजार लाग्याका छन्‌ ।<br /> ; &quot;तेस पुलको हीकमत्‌ क्या हौ भन्मो तावाको ढुंग्रो घर जत्रोबारपार दिचोलियाको 'वमालुम्‌ गरायाको सवैलाई आसय्यं हु छ।हाहा: म्पैसिवतिको उज्यालो आठौ प्रहर वंस्थाकै छ। भीत्र दोहर।सङकँझा हत:-दोकान्‌ लाग्याको छ 1: शो चिज घोज्यो सो चीजमिलक्ख ।दरैस-देसवाट त्यो पुल हेर्ने आउनछन्‌. । हे ।। आसम्य<br /> न्छन्‌। त्यो सहरमा, कहि नाचन्तमासा, काँहि गोवरा उदौयाकढम,सहुँ कहि म मुलुकका पु-पछि अनौठा; ड्वीकमतफ<br /> [मै]<br /> चीजवीज, तसवीर, कीताव, रूषदृक्ष, जलका-थलका जना वरपाली राष्याका छन्‌ । त्यो हेर्न देसका मुसाफेर्हरू कोइ विखढी, कौही घोडा चढी, कोही पैदल हिंडी तमासा हेर्ने आउछन्‌ ।तेस मुलुकका मानीस्‌ सदा घुसिमा रहंद्दन्‌ । काही रोयाको, हुलह्गा झगडा गन्याको, कुटपीट, गाली -सराप्‌ , अर्काको नीन्दा गर्दतन्‌ । सदा षुसिमा रह्याका छन्‌ । कौनै कुराको वदि छैन ।<br /> व्यापार र शिन्ञा<br /> लँडन्‌ सहरको सदाबर्तको बेहोरा -&quot; बडा वडा दौलथदारभारादार,“महाँज न्‌ ४०।५० गुमास्ता मिलि आफ्ना सेष्य अनुसारकसैले कर वर शपैया, क्षेले लाष रुरँजा, ससैले हजार पयाआफ्ना चिल सक्यासम्म धन संकलेप गरिदीया । रुपया ज्मागन्या । तेस घर्नँम। वडा -वडा इमानदार मातीसलाई मालीकगराया ।. त्यो घन वेपार गर्ने व्याजमा सौदागरलाई दीया ।ब्याज्ले चौधरा घर बनाधा । यक कोस्‌को गिर्दा भयाको, भीत्रभीत्र चोकमा, पानीका नहर, तलाउ बन्यका छन्‌ । जाहाजराष्याका छन्‌. .। कृहि घोवीघाद्‌ वन्पाका छन्‌ । कहि पढाउन्याइस्कुल घर वन्याका छन्‌ । कहि ढुंगाको काम्‌ । कहि कर्पडाकोकाम । काही छालाको काम्‌ । कही जडौउको काम । जौन-जोनमात्रीपूका वृती छ तउन्‌-तउन्‌ कामका बलीयाहरुलाई देसीहा दीराष्याका छन्‌ तेस जगामा ५ बर्षेदेबि उभो २० वर्षेदेषि उघोकाकेटाक्रेदीहरु इलम्‌ सीक नआया, तेस घरभीत्र पस्या, नाउँ लेषाया ।ज्ौँन काम सीकन इरादा गर्छन्‌ तउन्‌ कामका षलिपांसीते लोइ-दिया: ।_ इलमु-सीकछन्‌; सिकाउछर्‌ः । कोही जाहाजका कामख्रीकछन 4 कोही, पवछुन, । कोही छालाको काम सीकछन्‌। कोही<br /> (९)1याको काम सीकछन्‌ । काठको काम्‌, तावा, पितल, ढलवत्‌,फलाम, सुन, चादी, जंडाउ, कपडौ स्यून, वत्त्‌, धुने सीकछन्‌ ।कोही क.वायत्‌का कोताप्‌ पडछन, । आफ्ना-आफ्नौ काममा बुवीकार्य सीकछन । तेस लाई घान-लाउन्‌ तेसै सदावर्तेबाट दिनछन्‌ ।यंस्ता केटोकीटी यक अडामा चार-पाच हजार छन्‌ । यस्ता अडासहरभरमा ३०।४० अडा छन्‌ । ३ वषेदैपौ २० वर्षे नहुँ'ज्याल ताहीबसि काम सिक्छन्‌ । घर जान कोही पाउनदैनन्‌ ' २० वर्षभषापछि जुन कामको मानीस्‌ छ उस कामको जागीरमा भर्नागरिदीछन्‌ । जागीर षानदिन भन्यालाई आफ्ना घर जा भनिबीदा दींछेन्‌ ।बिदाई<br /> १९०७ साल भाद्र महीनाका दीन ६ जादा ईलींड बेलायत्‌कावादसहि विक्टोरिया ताहाकरा प्राइम किनीष्टर र कर्म्याडर-डन-जिफै हुर्क यैलंड प्रिनसालबट औ' लाठ: डुक, कंपनि तेस वेलायेत्‌सहरका वडा साहेवानहरू सै नेपालका -प्राइम्‌ मीनीश्टर साहेवलाईडाकी बडो पातिर गत्या । हजुर हाम्रा :वीलायेतृमा हामीसीत भेटमुसाकात्‌ गर्ने आउनुभयो । सब कुरा बढिया भयो १ क्या अर्थभन्दा सुत्र |गोर्षा रजिका .मुल्की .बजिर लङन्‌ चलावेत्‌मा आयाभंस्या-बाछ वशञाक्रतुना अव घबर पुग्यो । सबैले वडो बयान गया।बडा/डीछ कयाका उ्मेददार बडा मंच रह्याछन्‌ भनि, यो सफरहुनाले यक्षेएकाइदा हुन्या छ भन्छन्‌ । त्राहा आउनाले दुबैसक्रिकोकोस्तक्टो । दु:बै तकेका मारादार, फौज-पल्टन्‌,हुनीयाछयायेत्‌ 'महात्ठनः सबलाई बढिया भयो। अब मआाम्त दोस्तमाबल गेल्हेकाबन झन वादसात्‌'अडा सादिवोनहकले भन्यो र्नयै<br /> [४२]<br /> तपाईंहरूलाई जादाम वाटामा सवारीलाई घोडा, बगी, मौयानीँ,बालकी, जहाज र बानाखर्च नोकर-खचाकर, चीज-वंस्तु जोचाहीन्या सराजाम्‌_ हाम्रा जगा-जगाका भारादाररे ताकीतीगर्न्याछन्‌ । कोने कुराको तर्केलिफ्‌ हुन्या छैन । गोर्षाका सिवाना-सम्म पुग्याई दीन्या छन्‌ । गोर्षा दर्वारमा पुग्यापछि वाटाघाटाकोषबर, तपात्रीको पहुचनाम्माको षवर पठाइदीया हामीलाई वडोसंतोष हुन्या छ भनी बडो खातीर गन्या । ताहाको जो चाहियाकोचोज ली वीदा भै फान्सीस्‌ वादसाहाका मुलुकतीर रेलगाडामासबार भै र वाना हुनुभयो।<br /> फ्ती<br /> फ्रान्समा स्वायत्त<br /> ... ताहादेषी दुइ सय कोस्‌ फरान्सीस्‌को प्यारिस सहर पात्साहाकातषत छ । विचमा ४० कोसको समुद्र |हनु पर्छ । वेलायेत्देषी १प्रहर दिन वाकीमा रेलगाडामा स.बार भै जादा समुद्रका तिरमासाजमा फुनुभयो । तेही बषतमा घु वा कसको जाहाजमा स वारभै जाहाज चल्दा सबैलाई रिगता लागन्या, वात हुन्या, जाहाजमाउमी वस्न नहुन्या, घोप्टो परि खुतनु पर्न्यौ । केइ अर्थले भन्यात्यो समुद्रमा भवरी पन्याको छ। त्यो भवरीको छाल-लहरिलेजोर गर्दा जाहाजलाई उतार-चढाई गर्दा वडो कठीन हुदो रहँछ ।तीन प्रहर रात समुद्रका तिरमा पुग्नुभयो र होटलघरमा सुकालागर्नु भयो । विहान्‌ रेङगाडामा स.वार भै यक प्रहर दीन चढ्दाष्यारिस सहरमा पुग्नुभयो । ताह्ा उप्रान्त ताह्ा आज गोर्षाकाश्री प्राइम मीनीष्टर कम्याण्डर-इन-चिफ जनरल जनङ्गवाहादुरराक्काजी आहा आउनु हुन्छ भनि ताहाका छोटा-वडा मानिस सवाछाष आँडमी मीडा थीयो । सबैले गुड्मानै सलाम गप्या । बडासाहेवहरू आइ षयर-भीज्याद पुछया । सर्कारबाट्‌ डेरालाई असलप्योरिसि,सहरको नामुद घर षटायाको छ। ताहा जाफत भारीसराजामू तयार गरि राष्याको रहेछ । ताहाका प्राइम्‌ मिनिष्टरलेडेरामा पुग्याई मेजमानी चढाया ! बडो ष्षातीर-मुलाकाट गया ।<br /> [1<br /> पुर्पाको भोलीपल्ट ताहाको प्राइम मीनीष्टर आया र बगीमासवारि गराई प्यारित्‌ सहरी दई वाहिर-मीत, भद्यदमाल,बाग-वगैचा, नहर-तलाउ, चहवब्चा' तसबीर जगा जगाका नाच-तमासा,गटीका कील्छ।, सहर, हाति-घोडा, बेरु-देसका अनौठा पसुपछी, गृज। घर सबै देघाया । ताहाका महाजन्‌, कालीगढ्छे अनौठाचिज सै आया ।- चजर सरायर । लाग-डेढ ल।षको माल-असजाद्‌यरिद गर्नु भयो 1<br /> तेस वत्‌मा ताहाका वादसाहा पश्चिम दिसातिर हावा पातगयाका रह्याद्टन्‌ । ६७ दिनमा आईपुग्या र भोलीपल्ट दर्वारमाडाकन पठाया र नेपालका श्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साह्रेव पाउ लाग्नुभवो । ताहाका बादसाहा बैठकमा वप्पाका रह्याछन्‌ र उढेरदोकासम्म छिन आया । हातमा समाती गुडमाने सल्लायाटाघायको पैराफ्यित्‌ पुछ्या। सब विस्तार गर्नुभयो ८हिन्दुस्थानमा अंग्नेजसिंत गोर्षा महाराजको सिबाना जोग्याकोछ भन्या सुनिन्थ्यो । आज दैब संजोगछे भेद-मु्ाकाट्‌ भयो भनीबहुत पातीर गच्या । अव तपाजीलाई के चाह्छि, केही चीज'लिताको र केही नाच-तमासा, गढी-गिल्ला, फौज-पल्टन्‌ऐन-किताप, षजाना, हाम्रा मुलुकमा भयाको, तपाजीलाई चाहिन्येकुरो ई मेर भाई प्राइभ्‌ मीनिष्टरलाई भन्नु र्‌ सबै कुरा महजुत्‌न्‌ मति साभतेपा अह्वाया । बडो चातिर-मुला र गया !<br /> ताई छ छाष फौज-पल्टनू रहेछ । ताहाका वादसाहाकाफौज-पल्टन्‌ दूतीज्रादारछाई टटा छाउदा रेप मरुखक, गरि_चादसाहालाइ जपाई वुपेपाट प॒सिङंटलाई थप्या छन । ती पिङ१. (१?) २, रिपम्डिक्<br /> गर्णतन्त्र ।<br /> [२६]<br /> ठ्छै दुवीजा, फौज-पल्टनूलाइ थिति-वन्दोवस्त गरि राजी गराईराष्याको छ। जगा-जगामा नाच-तमासा हुछ । पतिङटलाईसबै षलकूले जय जव मनाउछन्‌ । त्यो सहरमा भारि-भारि साहृ-कार वस्पाका छन्‌ । ती सहरबासी बहुत दौलथदार छन्‌ । सारासहर पक्कि हवेली, औँनाका झ्याल, औनाका छाना, नाना तह्लक'तसवीर छाग्याका छन्‌ । झाडवतिको झला वर पारिराध्य'को,सुन-बादीका भाडा भयो अथवा मोलवा लाउनु भयो, घर्गाचोत्रकार गर्नु भयो, सुन-चादीका तार झीकनु भयो लयस गुछटीबनाउ यति काम मात्रै सुन-चादीको चलन छ। गहना सुन-चादीको कोही लाउदैनन्‌ । पोसाक भन्या जनानाहरू स”“टनकालहंगा उनका रूमाल बढ्याका, मोजा-पंजा, सेतो तोप सीरमा,गोडामा जुता छोट-वडा सवैलाई यस्तै रितले लाउछन्‌ । मर्दैनापोसाक काला बनातृको तोप्‌, कुर्थी, चुस्ता टोप, पंजा-म्रोजा,गलेबन्द॒ एक रकमूका सबैलै लाउछुन्‌ । जात वीसेष आफ्ना-आफ्ना रकममा सवै इन्याका छन्‌ !<br /> पृथीबीका पिटमा कालीगढ, अकलवन्द फ्रान्सीसको वरोवरकोने मुलुकमा छैनन्‌ । क्या अर्थ भन्या तोप, वन्द्क्‌, षजानावनायाको ग्रघि ताही रहेछ । जात-जातका छित छिपन्या, वतात्‌बनाउन्या, जाहाज बनाउन्या, पालाक्‌ बननाउन्या, रेलगाडाबनाउन्या, घडि बनाउन्या । तसबीर, झौड्वत्ति, फानस, दे.वाल-गीरि वडे-बडे औता, जात-जातका काचका भाडा अघि अजमायसगरि वनायाको फ्रान्सीसमा रहेछ । पछि ताहाको नकल सिकीअरू मुलुकमा वन्दोरहेछ । मुल गल्लि सय हातका चौडा । अरू<br /> <br /> [५७]<br /> गङ्लि हुगाले छाप्याको । सङकूका किनारामा घडे-वडे दरपतलेद्वाम्रा गन्याको । ति सडक्‌ वीचमा लाषौं वगीका सवार धल्याक्ाछन्‌ । गछ्लिमा ताल, कसिंगर, हिलो, धुलो देषनु काही छैन ।सहरको वीचमा वडेवडै वधैचा । ति वधैचामा जात-जातका₹ग-वीरगका फुलले अति सोभायमान्‌ भब&quot;को । देस-देसकाचराचुरगी, मृग जात, भालु, वाच, वानर, वनघोडा, गैँडा, भैसी,भेडा, वाषा श्रनेक जातका जना बर, फलफुल, रूद-वृक्षले भरि-पुर्ण भयाको । वसँचामा चीत्रकारले लेष्याको जस्ता सडक्‌ वन्याकाछन्‌ । ताहा षान्याचिज रोटी, मासु, सरापका दोकान लांग्याकाछन्‌ । ग्यासबत्ति वगैँचा, सहर, चोक, पटागीनी, गल्लि, इयाल-झ्यालमा चँद्र जोति जस्तो तेज भयाको दिपमालीका ग्या भैसदा-सचेदा रोसनि भररात जल्याकै छ । ती बगैँचामा जव रातपन्यो सहर वाहीर ज वान्‌-ज.वान्‌ लोग्न्या-स्वास्निहू आयाकारनाच-तमासा गया | रोटि, मासु, सराप घरिद गरि षाया ।हासध्यार-ठटा,गरि बडा पुसिमा रहन्या । कोही धोडा चढ्नसिकछन । कोही बन्दुक, तारा हानछन्‌ । यस्तै रितले दिनरातवडा षुसिमा रहेछन्‌ । फौज-पल्टन्‌ भन्या सहर बाहीर चारत्फगडि-कील्ला बडे-वडे छाउनी वनाई ५1६ कोसमा रह्याका छन्‌ ।यस्ता तहुक्रो प्यारिस नगरि देपदा कँलास होकी भन्या जस्तोलागछन्‌ । यस्ता प्यारिस नगर छ।<br /> वुनेराटले नौ टोपी मारि ल्यायाका तोप-गोली सहरकाबीचमा वडे घरहेरा वनाको रहेछ । तेस घरहरामा चढि हेर्दा मानुइद्वासन्‌ जस्तो सहरको तमांसा देषाया । जगा-जगामा हावा<br /> [हि]षान! निमित्त वनायाको दर्वारमा लगि अँस्वय्यले<br /> १<br /> बडे-वडे तलाङ. । त. होाको फोहराको समासात' मै हातुतम:उड्छ । ये्कतर्फ बढे वगचा बिन्द्रावनको लता मझपतयाको अभिगाढा छापियाको । जगा-जगामा यस्ता तह्लक&quot; हवेली द्र वन्याप।हुन्‌ । भारादारहरू आफ्ना काममा बहुत जीउ लाई कामअर्काक्रो निन्दा कौही गर्दैन । मुध भारादारा, १०१२ गवरोवर द्न्‌ । यतिमा यकाले भ्र्ध्यालो गन्यो भन्या १० मीलिए?:4निसाफ्‌ गरि ठोक्छ्न्‌, । नजा काम केही पन्यो भन्या मचसस्हाले काम गर्दस्‌ । मेल गरि वम हुछ।<br /> यक दिने । फान्सीस्‌ सहरदेषी २७ कोसमा फाटयक्र ठुलो जंगल छ । तेस जंगल वीचमा एक सहर बतताहा २ पत्टन्‌ पंदल सतरी, १ फल्टन्‌ रिसल्ला वुरिकीछाउनी वस्याको । ताहा यक दर्वार कस्तो बन्द्राककरवर सपैगा बनाको पना प्भयाको तीन सय वर्षदेपि बढवा बाद-साह्वाको तसवीर उतारि राष्याको । वादसाही फौजको जगा-जगःमारूडाई भयाको । त्यो- लडाई हेर्ने भनि आकासमा अ्पमरा- परिविमानेमा चढी हेन: छाग्याका । नाना तहको तसबीर लेप्पाकाद्र्न्‌ । पुजाक्रोठामा अंग्दै बोलनम्‌ भन्या जम्ता देवचदायाको भकाझकी वयान गरि नसकनु । पुजाक्रा भाडा, गहनापाइाःक्‌, बीछयाउनो तीन वर्षदेपी बढक1 शो एप?)<br /> छभन्या ३<br /> छ्न । बेश<br /> <br /> [४९]<br /> सुनैको काम, तसवीर, झाडबत्ति) औनाका फिछि झ्याल सुनकाछन । ताहाका मानीस्‌ पता, हिरा, मोती, मुगाले बादसाहाकाटेबीलमा झु डियाका छन्‌ । त्यो वेठकूको झ्याल चार तर्फ घोली,हेर्दा दक्षिण दीसामा वडे तन्ाउ १ कोसको गीर्दा भयाको, चारै तर्फलषृशरको सिढि लाग्याको अति नीर्मल्‌ ठंडा पानी, माछा, राजहंस-छे युक्त भयाको छ । पुर्व दीसा बडे-व चा जात-जातका फुल-वारि भरिपूर्ण भै फुढीरह्याको छनपुचरे दीसामा रहेछ । जात-जातका फल पार्किरह्याको--“दाप, अङ्गुर, नासपाति, स्याउं,अरू जात ढेरं थिया । रूपका तमास्‌ चित्रवीचीत्र सडकमा पातिकाफोहरा छोड्याका बहुत सुन्दर बगैचा वन्याको रहेछ । उतरदीसामा राम्रो सफा सहर, वडे वजारको बहाइ । पश्चिम दीसाबढे, पतागीनी हजार घोडाको तुरुक स,बारका बरो गर कदायत हुनलाग्याको छ । मद्दश्वासी मानीस्‌ तमामा हर्ने पाजत भयाकाछन्‌ । ताहाका मानीस्‌ वहुत राम्रा छन्‌ । बहुत्‌गर्मी पनि नाही । बड्दो सुवीस्ता जगा रैछु ।<br /> तेस जगामा वुनेपाटले ५० छाप फौज जमाई सात टोपीका'मुलुक्र मर्दै हसमा गया र्‌ छसिया बादमाहरले बुचेगाटको फौजदेषदा आत हारी आफ्ना महरका फौज-दुनीया भग<br /> श्र सहर घालीगरायान्‌ । सहरमा आगो लगाइ भागदा सहर सै जछेछ । नेसैबीचमा हिउ परेछ र बनेपाटका लसकर .वतमा वस्न नपाई हिउबारिमा प्यान र १० छाप फौजमा तीन छाप फौज बाकी“रह्या्न्‌ । तेसै औसरमा नौ टोपीका वदसाहाको फौज पछि.लाग्दा दैवले माच्याको वपत्मा बुनेपाट्‌ हटी आउदा नौ टोपीको<br /> <br /> [५०]<br /> वाद्साह फौज पछि लाग्याकं थिया । वुनेपाट्‌ आपना प्य रिर्‌संहरनेरो आइपुग्दा आफ्ना सुहरबासी दुनीया सब बनेपाट्भीतगँचित्ति गायो | ब्यां वीत्ति गन्या भन्या आज तीमीलादपुति विर्पक्ष गरी तिम्रा बाँहा फौज-पल्टन मारीदीया र नौ। टोपीका वादसाहा पछि लागी रह्या्टन्‌ । तीनले सहर उजार' गर्न्याछन्‌ 19 तसथ फाटन्‌पुलु भन्याको सहर जंगलभीत्र छ,बस्नालाई दवाँर पनि वढिया छ । ताहा जाइवस । अछ वेहोराकोमदेत्‌ हामी दीउला भन्या र दुनीयाले मनासीव भन्या भनि घुसीभै फाट्नवुलु भन्याको जंगलको सहरमा गयाल्ठन्‌ र ताहाबस्या । तस बीचमा नौ टोपीका वादस'हाले मतो गस्साछन्‌-योकंदाचीत हाम्रो हुन्या छैन्‌ ! क्या अर्थले भन्या जाहाकातीन जमामदि छन्‌ । ग्ररू इनलाई दैवले पनि माच्यो । यकथि ९ वादसाहा लाग्दा सहर भयाको छ । नौ वादसाहाछेमौःयाको मुलुक यक वादसाहाल लिनु पनि हुदैन्‌ । यक वादसाहाजाई दूनीजाले राघन्या पनि छैनन्‌ 1 त्रतसर्थ वुनेटपाटले धपायाको यहि मुलुकको बादसाहा लन्डन्‌बेलयेतृमा छन्‌ । तीनैलाई गादीमा वसाउ । बुनेपाटलाई यन्ावुँव्यापुमा राषी इनलाई घर्चे मैन्हाको लाष सवैञाका हिसावले वर्षेकको १२ लाष सपैजा; दिनु भन्या बीन्ती गरि पुराना वादसाह्ा४ लाई थिति गरि ९ तोपीका वादसाहा बसि अब उप्रान्त आफ्ना--ाफ्ना मुलुक्मा रहनु जुन वादसाहाले अरध्यालो गर्ला उसलाईआठ वादसाहा मीली मार्नु भनि घर्मपत्र अहदनामा गरि<br /> 0010<br /> १[?) २. सर (जीत)? ३. सेण्टहेलेना (?)प्रे 9 पति दोहोरिएको छ्‌ ।<br /> [५१]<br /> “फ्रान्सीसका पुराना बादसाहाछाई गादीमा रापी ।बुनेटपाटके पनिमैरा घुसिले गादी छोड्या भनि हस्ताक्षर छेषी यलात्रु टापुमा,गया । नौ टोपिफा वादसाहाहरू धर्म पत्र छि अ-फ्ना मुडुकमागया । त्यो जगा हेर्न जांछौ की हेर्ने लायकको जगाछ। नौबादसाह.को घर्पत्र भयाको जंगा हो भनि पसिडन्टके नपालकाश्री प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेवलाई सोध्या र त्यो जगा हेर्नाको मलाईपनि झछ्या छ भंनुभयो र पसिडइन्टका भाई मीनिष्टर साथमालाई रेलगाडामा सार गराया र फाटन्‌ बुछु भन्याका सहर गर्या२ त्यो जंगलभीत्रका सहरमा दर्वार, तलाउ, छाउनी, बगैचा,कील्ला, तुसक सवरको कवायरेत्‌ बुनैपाटले जगामर्दी गर्न्याकोवताया । फरि वगिमा सवारि गराई सारा जंगछ देषाया । अंघिकावादसाहाका क्रेति येक्येकू गरि देवाया । बडो घातिर गन्या । २७कोसका वाटो प्यरिस्‌ सहरमा पुग्या । आउदा-जादा ५४ कोस्‌जमीन्‌ १० घडिमा पुग्याइदिया । वतास्‌भन्दा पनि चाडो हुदोरहेछ ।<br /> सारा मुलुकमा वगैँचा छायाको, मेवाको षेंति दूनिज्रा बहुतगर्न्या ! घारन हुँदोरहेछ । गहछौ बाको पेती गर्दा रह्याछन्‌ ।प्यारिस्‌ सहरभीत्र परसि-बोका केही जात पत्ति मान्‌ माकुब रहेछ ।सहर वाहीर भारि मासु ल्याउदा रह्या्नन्‌ । पानाको, पेतिगर्नाको, बेपार गर्नाको, फौज-पन्टन्‌को अँन जो बांघौयाको छसो थितिम। रह्याकरो छन्‌ । हुलडंगा हुन पाउदैण । दुनीया, फौज,आरादार, वादसाहाको थिति पारमेन्ट कबर्गरवाट हुछ।तीख्रुनीया, फौज वडा षुसिमा रह्याद्नन्‌ । नाच-तमासा गर्छन्‌ । तेस<br /> <br /> [६२]<br /> हु पमा दोलथदार मातीस्‌ हेर रह्याछन्‌ । प्यारिस सहर अहछन्‌ । वढाो-बढा अर्कलमरद मानीस्‌ छन्‌ । सवै कुराकोगर्छन्‌ । बडा-वडा हीकमति काम गर्छन्‌ । पृधीवीमाहीकमतलाई सबैका गुरु रह्योछन्‌ । दर्वार पत्ति १०१२ जगामाबन्यांका छन्‌ । फोज-पल्टम्‌ पति फोरी सर्वत्र जगामा राज्याक<br /> क मर्साई<br /> प्यारिस्‌ सहरदेी ७ कोसमा वासिल भन्याकी जगा रहुछु।ताहा फ्रान्सीसका वादसाह'हरू १५ सय वषेदेषी बढका वादमाहाटिदर्वार वनाउन लाग्पाको अझ बंदैछ ! त्यो दर्वार कस्तो छ भन्या१ कोसको गीर्दा भयाको । चारतर्फ वडा-बडा बगंचा-तलाउ ।ताहादेषी बाहीर चारंतर्फ बन पाल्याको मैदान जगा । बीचमासानु सहर नेपालका पाटन सहर जत्रो । चारौतर्फ सडक्‌ चौडायाका छन्‌ । फुलवारि मेवाले पुर्ण अ्याक्रो मानु इ द्वासन जस्तो ।ताहा &quot;क छाउनी-कील्ला दुइ हजार सिपाहि बस्याका छन ।मालीकमा यक कर्णेल भयाको सानु छ । तेस जगामा वादसाद्वारेनेपालका श्री प्राइम्‌ मिनीष्टर साह्रेबलाई त्यो दर्वार देषाइल्याभनि आफ्ना भःड साथ छाई पठाइदीया २ रेलगाडामा स.वारि भैयक घडिमा पुग्या र ताहा वडा साहेब आइ वडा पातीरगया । दर्वारका ताला-खुचि लि वंठक, चोटा, कोठा कौसी,अटाली, नाचघर, पुजाकोठा, ढुकुटी, भडार ज्यावद दबार । तेस्ताराम्ना दर्वार पृथीवीका पीथमरमा छैन भरणी वडा-वडा मुसाफेरऔलीयाछे वयान गरियाको छ । ज्याचद चोटा, कोठा, बैंठकसुनका मोलंबाले चित्रकार भरियाको छ । तसवीर, झाडवतिका,<br /> <br /> [३३]<br /> हीसावे छैन्‌ । तेस दरवार भरमा चोता कोठा गरि दुइ समे पचास्‌२५७ रह्याछन्‌ ! ज्यावद कोठा-बैठकमा अघीका दादसाहाकछनेलडाइ गत्यांको वडा-बडा भारथ तसवीर लेषीयाका छन्‌ । बुनेपाटले ७ टेपीका बादसाहा मारी आफ्ना भाईलाई बादसाहाथाप्याको, आफुले रशमुमीमा गै जमामदि गन्याको, आफुले बाद-साही गया, बादसाहाकी छोरी आफुले बीवाहा ग्याको, पाचेछाप फौज ली मुलुक्‌-मुठुकमा गै दिगदीजय गच्याको वीलकुछतसवीरमा फौज-पल्टन्‌ सर्दारहरू गढि-कील्लो, मुलुक्‌-मुलुककानक्स” लेषीयाका माहाभारथ देपदा ताहाको वयान्‌ गरिसक्री न्दैन्‌ ॥<br /> प्रक दिन प्मारिसक्न बादसाहाले गोर्षाको श्री प्राइम मितीष्टरसाट्ेवलाई तपाजीको कोही भनुको इछा छ भनुह,वस्‌ भन्याछन्‌र छाप कौजको परेट हे भनि मजि भयो र फ्रान्सीसक! बाद-साहाले नैप रका प्राइम्‌ मीनीष्टर साहेबलाइ वर्स्या भन्या छाउ-नीमा लाप फौजको परेट देषाउछा भन्प; र सब भारादारहरूरेबादसहासित बीन्ती ग्यहन्‌-आहा रप बयालछीत्‌' भन्याकोजंगा छ । लाप फौज जमा भया फौजले जो आट्यो सो हुछातसरथ छाष फौज ज्मा गर्ने हवन भनि प्राइम्‌ मीनीष्टर कम्या-घडर-इन-बिफ्‌ पारमैन्ट कौसलका भारादारहेछ्ले वीन्ति गन्याछन्‌ र छौ भन्याछन्‌ । उसोभय[ ५० हजारको परेद देपाया ।सलामी गराया । कवायेद्‌ देषाया । त्यो परेट्‌ हेन भनि प्यारिससहरका लाषौ वगीका सवार भै वडा-वडा साटेव, छेडी साहेव-आयाका थिया । सले नेपाबैलका श्री प्राइम मीनी र साहेवलाईसलाम गग्य । ताहाका भारादार, कौसलिया, बुढा-पुरानाहरूका:१ रिपन्तिक (7)<br /> <br /> र्‌0र<br /> [५४]<br /> [०७ कुरा हुदा नेपालका श्री प्राइम्‌ मीनीएर साहब कडाछुमेददार रह्याछन्‌ । वया अर्थले भन्चा वेयनालाई घुव सुप पनिमपाब्रैसको जारपार' पनि, अकर्लवंद, ढीलका सुरा, हिड्दा- वसदकुरा गर्दा चैँटोक्‌ पति । संवै काम-कार्षाना मैले देषन्‌ सबनु जान्‌- पदछ सन्सो होसीयार्‌ । मतासीचमा धन षर्चे गर्ने गाह्लो नमान्या ।1 संबैलाई- बिन्याः हु कुनैसित लीन्या होइन मैन्या सेषी पनि भयाका ।&quot;इन्का“संब कारषानाको लक्षण देषदा र इनने वोल्याको घोरपुग्छ भनि सुदा हेराई, बालाई, हीडाई, हसाईको लक्षण देफदा१1 अघि हाम्रा वादसाहको स्वभाव इनुमा रहेछु, इ ता बडा आडमी-हुन्याछन्‌ भनि कर्चहरिमा कुरा भयाछ्न्‌ ) श्री प्राइम्‌ मीनीषरम्साहेवले यो सफर गर्दा जगा-जग/का बडा म.नीसले वयान_गर्देछन्‌ ।<br /> पेरिसबाट- बम्बई<br /> ताहा प्यारिस्‌ सहरमा ४० दीन मुकाम्‌ गरि खादसाहासीतदा भै रेलगादामा सवार भै मार्स्या घोट्मा ८० दीनमा पूग्नु-भयो र तेस्‌ घाटमा अंग्रेज वादसाहाबाद्‌ सवारीको जाहाजतयार गरि साप्य्राको रहेछ । तेसै जाहाजमा स.बेर भै अन्डरराईगरि बर्बेतर्फ सवारि भयो । बीच समुद्रमा काहि-काही मान(पाहाड देषीन्या । यक पाह : गंघकका रहेछ । त्यो पाहाड जलनकाग्याको थियो । हीन्दुःयाजको तजीक्‌ हुनाले चराहरू पनि देपीनठाँग्या । माछाहरू जात-ज (तका देषिंछ्न्‌ ! मोतीका कोनाराँहरूबनि देपीनलाग्या । केही रमाईलो भयो । विद्यान प्रहरमा वंगै-उत्रन्या घाटमा सपरिको जहाज पुग्यो र ताहा तोपको सलामी<br /> <br /> [५५]<br /> ; &quot;भयो । हीन्दुस्थान मानीस देषदा आफ्ना घरका परिवा सितःभैटर<br /> (भया जस्तो लाग्या । वडो षुसीनामा भयो । चवंमा आठ दिन्‌मुकाम गरि श्री द्वारिकानाथको द्सत गर्न फेरी घुवाकस जाहा-,जमा स,वार भै समुद्रको रस्ता पालनुभयो । ठाकुरको दसन भयो ॥ताहाका ज्यावद पंनाहरूलाइ दक्षिणा दी नुभयो । ठाकुरीका पुरिमा'।नीते पुजालाई ४ हजार रुपैन्ञा अडका राषीवक्सनु भयो । ताहादेषी तीन दीन्‌ बंवेतर्फ फिनु भयो ।<br /> रामनाथ-वर्शन<br /> फेरि रामनाधको दसंन्‌ गर्ने जानाको मदत्‌ अंग्रेज जहाजि<br /> कपतानूसित गर्दा कलबु टापुबाट्‌, गया ७५ दिनमा पुगिछन्‌, तरताहा वडो भ.वरि छ । भ.वरि काट्न वडो कठीन छ भनि अंग्रे जलेबीन्ती गर्दा थी प्राइम्‌ मिनिष्टर साहेववाट्‌ मालुम भये म तेहीअ.बरीको बाटो जाउ भनि मर्जीभयी र, तेही भवरिको वाटोस.वारी भयो । भ.वरिमा पुग्दा बह तोफान्‌ पनि आयो । लहरीठेजहाज चढाउ-उतार गर्दा त्यो जाहाजमा वस्न्या जहाजी अंग्रेजकपतान्‌, जाहाजी मुसाहेब अरू कसैको सिर ठाडो राषनःकोततागतु रहेन । जाहाजी अंग्रेज कपतान्‌ भन्या साह्मै हडवडाउन्नलाग्यो । आपस्मा हडबडाउन लाग्या । काजी डीह्लीसीह वस्न्यात्‌“पनि साह्कैँ हडवडाया । श्री मीनिश्र साह्रेव भन्या कति पनिड्डबड, गनु भयेन्‌ । वहाका प्रधपले लहरि काटी ३ दोनको बाटयेक दोनमा कछबु टापुमा पुगीयो । त्यो भ.वरि कस्तो रहेछ भन्याअधोका औलीया सीकदर वादसाहाले तेस बाटो लंका टापु जादातेहि भ.बरिमा पाछन्‌ र पार तार्न नसकि फर्कनु परेछ र यक<br /> [५६]<br /> । नीसाना राष्याछन्‌ । येक सीलोक्‌ नीसानामा छेषी राष्याको थीयो ।<br /> : बुङ्गा सीलोक सन्या जन-समृद्र हरी लहुनक। दरियाना भुजा पडी ।<br /> ! कु मतिजाव 9 १ ॥ भन्या तक्मा सीकदर वादसाहोलेराषी फर्की आयाको समुद्र हो भंछन्‌ 1, अव यो कुरो लाठ साहसीत जाहेर गर्नु पछै । जाहेर नगन्या मेराउप्र बडो षप्गि हुन्या-छन्‌ भनि जाहाजी कपतान्‌ साह्मै दरायाको थीयो ।<br /> &quot;जसै सुय्यै उदय अया कलबु तापुमा, पुगीयो, र ताहा गोरापल्टन्‌, काला पल्टनु, लाठ साहैव,, वडो सहर छाउनी गरि बस्याकाछन्‌ । ताहा लाठ साहेबसीत भैट मुर्लाकात भयो । तोपको सलामीदिया । छैतको सलामी: भंयो । बाटाको राफीयत्‌ पुछ्या । सवबिस्तार गरिवक््सनुभयो । बडो षातीर गः्या । ताहापछि जाहाजीकपतालूले समुद्रको भ.वरीको कुरा जाहेर गन्या र छाठ साह्रवरिसाया । क्यानभन्या नेपालका श्री प्राइम्‌ मीनीष्टरलाइ समुद्रकोरस्ताको मालुमू थियेन । तैले त्यो ब.टोको षव्र कहीस र वडामानीसले अनौठो कुरो सुन्यापछि उही कुराको सौँष हुछ । तेछबेमुनासीवको रस्ता लगीस्‌ । केही बोत,वल पग्याको भया गोर्षीमहाराजसित दोस्तम। षलवल पर्न्या थियो । हामीलाई अपजस्‌पनि पर्न्याथीयो भनि अपसोच गरि रीसाया । फेरि अर्का जहाजषटाया । समुद्रको कीनाराको बाटो गरि रामनाथको दरसन्‌ गराईल्याउ मनि षटाया । वडा सुवीस्तास।त रामनाथ पु्याई दीया ।ताहा हेरा असल हृवेली ज्याफ्त यार गरी राञ्याक्ो रहेछ।थोर वेर वीश्राम गरि दसंन गर्ने पाउ लाग्नु भयो । इश्वरको दसन्‌गर्नुभयो। भारी पुजा गरिवकसनु भयी ।. सबै पंडादरूलाई दक्षिणा बक्सनुभयो। सव पंडाहरू घुसिमया ।दीत्यं पुजाल,इ ४५ हजर रुपैक्ञा अडका राषीवक्सनुमयो ।<br /> [४७]<br /> ताहाक ज्यावद तिर्थमो स्तान गरि पीन्ड दान गरिबक्ग्रनुभयो ।ताहा यक दीन्‌ सक्काम गरि बगीका डाकेमा सवारी भयो ।बनारसमा विवाह<br /> ताहादेषी १२ दीनमा कलकत्ता पुनुभयो । ताहबाट्‌ छाडसाहेबसीत मेट-मुलावात गरि ताहा १० दीन मुकाम्‌ गरिचाहीन्या चीज-वस्तु अर्बी वोडा दसब्रार परिद गरि मीजानाकाडाकृमा बनारस सहरतर्फ श्वी मीनीष्टर साहेवको सबारी भपो।बनारस सहरमा कुटुक मह्वाराजकी मैजा बीवाह्‌ गरि थ्री प्राइम्‌मीनीषटर साहेबको सबारी नेपालतर्फ भगो॥ ॥ ॥<br /> १८१२००००००१००३८१ समाप्त ट्टै2£००१७०७१००० नद<br /> हि ताजणाभिजाणाणाकणाणपशुबलि _ पजुधति घाणाकानाक</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3_%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%80_(%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF)&diff=42 2024-06-09T08:19:27Z

<p>Prakash: Created page with &quot;Source book: https://nepalikitab.org/lekhnath-paudel-tarun-tapasi/ तरुण तपसी९ फणिड्टौँ।260 87: ७१९९७साझा शिक्षा ईं-पाटी00 रा ५/४/५/,१5191(910५90.018 ५/५४५४.०1€1121291.01छ तरुण तपसी (नव्यकाव्य) कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्याल पाए टाका फाग्ाउ ण बेलामा...&quot;</p> <hr /> <div>Source book: https://nepalikitab.org/lekhnath-paudel-tarun-tapasi/<br /> <br /> तरुण तपसी९<br /> <br /> फणिड्टौँ।260 87:<br /> ७१९९७साझा शिक्षा ईं-पाटी00 रा<br /> ५/४/५/,१5191(910५90.018<br /> ५/५४५४.०1€1121291.01छ<br /> तरुण तपसी<br /> (नव्यकाव्य)<br /> कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्याल<br /> पाए टाका फाग्ाउ ण बेलामा हममाण्टणाड-ग-ए पालक 07 1049पौडचाल, लेखनाथतरुण तपसी (नव्यकाव्य) / लेखनाथ पौडयाल. - तेस्रो_ संस्क.- ललितपुर : साम्रा प्रकाशन, २०६६ वि.१२६ पू. १158 978-99933-2-755-4१. नेपाली कविता ]. आख्या.]प891.495120०389:(-०८ 22 20090613<br /> प्रकाशक : साम्रा प्रकाशनसंस्करण : नवौँ, २०४५दसौँ, २०५०एघारौँ, २०५८बाह्रौँ, २०६२तेह्रौँ, २०६६ (सामा प्रकाशनबाट नबौँ पटक, ५१०० प्रति)मूल्य : रु. १०५।- ॥मुद्दक : सामा प्रकाशनको छापाखाना, पुलचोक, ललितपुरफोन : ५५२१०२३, फ्याक्स : ५५४४२३६<br /> भूमिका<br /> शैशवावस्थादेखि नै मलाई नित्य कविताको रसपान गर्ने अवसर मिलेकोथियो; मलाई सह्यार्ने दुई जना धाईआमाहरूमा एउटी हौमनाथको कृष्णचरित्रर अर्की भानुभक्तको रामायण गाएर पाठ गर्दथिन्‌ । रामायण गाउने चाहिँसङ्गीतञज्ञा थिइन्‌, त्यसैले म रामायणतिर विशेष आकर्षित हुन्थेँ, उसमा पनिजब रामचन्द्रको बिदा हुने बेला आउँथ्यो, त्यो पनि जब शिखरिणी छन्दमाआउँध्यो- “गयो खान्या बेला मकन त मिल्यो राज्य बनको'- मलाई कवितालाग्दथ्यो । प्रायः पहिलेका नेपाली कविता शार्दूलविक्रीडित छन्दमा लेखिएकाछन्‌, सो छन्दलाई जातीय छन्द भन्न सकिन्छ तापनि हिमालयनिकट शैलशिखरमाबस्नै नेपाली हृदयको प्रतिध्वनि विशेष शिखरिणी छन्दमा भएको देखिन्छ,मुख्यतः जब कवितालाई रुवाउनुपस्यो अनि उनीहरू यही छन्दको प्रयोग,गर्दछन्‌- भानुभक्तले भक्तमाला यही छन्दमा लेखे- “जगतमा खुब्‌ धायाँ न तसुफल पायाँ कहिँ रति', सत्यहरिश्चन्द्रवर्णनमा जब राजारानीको वियोग भयो,बडाकाजी मरीचमानसिंहले यही छन्द प्रयोग गरे- 'जसै देख्ता देख्तै दुइजनकनै ब्राह्मणजिले । लग्या ठौक्ते ठोक्तै.....' परन्तु यस छन्दमा अक्षरविन्यासअप्ठ्यारो भएकोले यो धेरै बेरसम्म जान सक्तैनथ्यो तापनि हाम्रा अद्वितीयसिद्धहस्त कविशिरोमणि लेखनाथले सम्पूर्ण काव्य यही छन्दमा रचिदिए ।शैलीको विषयमा त मलाई यसो भन्नु छ कि “तरुण तपसी' मा यस्तो एकश्लोक छैन जुन नेपाली भाषाको औँठीमा छाँट पारेर नकुँदी जडिएको होस्‌ ।आजसम्मको नेपाली लोकमा एउटै सर्वोत्तम रोज्दा-<br /> अब यहाँनेर प्रथम भूमिकामा भूमिकम्प हुन्छ : मैले 'तरुण तपसी', देखैकोत रहेछु, तर त्यसलाई अझ राम्ररी हेरेको रहेनछु, हो पढेको रहेलु तर राम्ररीगुनेको रहेनछु । आजसम्मको नेपाली श्लोकमा एउटै सर्वोत्तर, सर्वोत्तम भनेरप्रथम भूमिकामा यस श्लोकलाई रोजेको रहेछु-<br /> 'म खाँ मै लाउँ,चिता खित्का छोडी अभयसित हाँस्यो मरिमरी'<br /> अवश्य यो उत्तम छ तर यसलाई सर्वोत्तम भन्दा 'तरुण तपसी' काकैयौँ उत्तमोत्तम कविताप्रति अन्याय तथा अनुचित व्यवहार हुन जान्छ ।दुष्टान्तमा-क<br /> “खडेरीले पोल्दा तन सब शुक्यो, ५'विधाताको लीला-वश पयर विस्तार थिरियो''जसै बल्भे माखा..:..................:-०-----००-०-'म जन्मेको मात्रै तन शिथिल.................... 4'कहाँ मेरो त्यस्तो तप-नियमको सिद्ध-सपना''कतै छाला लत्क्यो,<br /> «कठै ! त्यो वेलामा कठिन जुन सङ्कष्ट सहन''गुणी ज्ञानी ध्यानी क्रषिमुनिहरूसम्म सकल''थिये खाली दोटा करङ बिचराका............. छै“म रुन्धेँ साथैमा दिन पनि अँध्यारो मुख गरी,सघैँ रुन्थ्यो मेरो अनुकरण गर्दै घरघरी ।'“लिई श्रद्धा एकै परहित-महामन्त्र-जपको '&quot;म चौता, त्यौ चौकी विधिविहित देवालय सरी'“प्खेटाको हम्को, स्वर-मधुरिमा कण्ठतटको''व्ययाको जो ज्वाला विकल उस चीत्कार-रवमा'“चरीको त्यो 'चीँ चीँ-मय' रुदन वा क्रन्दन कडा'निभ्यो साह्रै राम्रो अमरपुरको दीप छिनमा''शिकारीको झम्टा<br /> 'कुनै बेला तिम्रो गृह र फुलबारी वरिपरि''न शक्छौ यो आँशू टप टप टिपी चप्प पिउनन शक्छौ मासूले दिनभर अघायेर जिउनन शक्छौ यो भुत्ला लिइकन कुनै वस्त्र सिउनचुँडयौ व्यरधैं मेरो मनुज ! तिमिले जीवन किन ?''हवामा पौडन्देँ रै'कदाचित्‌ त्यो मेरी प्रणय-पुतली, क्र0. 110 110. पतन नाक ली“दया हो पृथ्वीको अति चहिकिलो पारसमणि'“म भर्ने हुँ मर्छु तर तिमि नराम्रोसित चुक्यौ'चुचो साह्रै सान्‌.......................-“कुनै चाहे नङ्गा भइ फगत दङ्गा गरिरहुन्‌'“चराको झौँ तिम्रो गगनतलमा सर्र उडने'“चरीले छादैको फगत दुड्ग थोपा रगतमाडुबेकी नै देखेँ सकल पृथिवी त्यो बखतमा''विधाता माताको स्तनयुगलमा स्तन्य रसको''सबैकी साजा छन्‌ धरणि जननी.......... १<br /> ख<br /> ।<br /> <br /> “अँध्यारा पैसाको जति जति बढ्यो सञ्चय-कला'&quot;जती शक्छस्‌ कालो गगनपथ आलोकित गरा''कुनै द्यौता जस्ता सुघर सुकिला बाहिर भने''जती जस्ले जान्यो गरम पसिना टिप्न अरुका''थियो जस्तो पैले चटकमय त्यो धर्म नकलीजुट्यो उस्तै आई चटकमय विज्ञान नकली'&quot;म सम्भयो मै मात्रै, गुरुघरण सम्भयो गुरु गुरु''जटा-मासू छाला सहित हितको जीवन पनि'<br /> यसरी उद्धुत गर्न थालेको पक्षमा प्राय: 'तरुण तपसी' का जम्मै श्लोक :उद्धरणमा आउँछन्‌ किनभने लेखनाथीय कविताको प्रकृति नै यस्तो छ, विशेषगरेर 'तरुण तपसी' मा लेखनाथको पूर्ण प्रकाश छ।<br /> १) हामी जब प्रत्येक श्लोक छुन्छौं औनि कुनै सुर लागेको तारमा हातपरेजस्तो हुन्छ, त्यो बज्दछ । लेखनाथका पदपद सङ्गीतमय छन्‌ । उनीभन्दाअगाडिका नेपाली भाषामा लेख्ने कविहरूमा भानुभक्तको शैली सरल र मीठो छ,तर लेखनाथको स्पर्शले नेपाली कवितामा युगपरिवर्तन भयो, त्यो संस्कृतजत्तिकैउच्च संस्कृत बन्यो । लेखनाथलाई पाएर नेपाली भाषा गौरवान्वित भयो ।उनीभन्दा पछाडिका कविहरू पनि अवश्य उनीबाट प्रभावित भएका छन्‌, परन्तुजून विशिष्ट गुण छ त्यो उनैसित सुरक्षित छ जुन कसैले- राम्ररी हात पार्नसकेका छैनन्‌ ।<br /> “ अहिले अरू कुरालाई पन्छाएर केवल शैलीलाई लिँदा पनि जब हामी एकएक श्लोक एक एक पाउ पढ्दै जान्छौँ हामीलाई कुनै दिव्य सिँढी उक्लँदै गएकोअनुभव हुन्छ- कत्रो गाम्भीर्य ! कत्रो गुरुता ! पदपदमा कस्तो चमत्कृति !लेखनाध “तरुण तपसी' मा स्पष्ट रूपले अद्वितीय छन्‌, कति धनी लेखनी !<br /> (र) रूखलाई लिएर संसारमा धेरै कविले कविता लैखैका छन्‌, कसैकसैलेअद्भुत कल्पना पनि गरेका छन्‌ परन्तु रूखलाई तपसी बनाएर आदिदेखिअन्त्यसम्म जुन किसिमले त्यसलाई कविले निर्वाह गरेका छन्‌ त्यो संसारकोकाव्यजगत्‌लाई नै एक सृष्टिप्रदान भएको छ । बालककालदेखिको ठूलो काव्यसाधनातथा दार्शनिक अनुभूति नभई वृक्षसित तदाकार भएर 'तरुण तपसी' जस्तोसर्वश्रेष्ठ काव्य लेख्नु असम्भव छ । त्यसमा हामी त्यतिसम्म एकाकार पाउँछौँकि कैयौँ ठाउँमा लेखनाथ बोलेको र रूख बोलेको हामीलाई एकात्मक लाग्दछ ।जस्तो -<br /> 'जमायँँ लाचारीसित जमिनमा आसन कडा<br /> बन्यो छायाशाती उपर भरिलो गौल मुहुडा ।<br /> जती जस्तो आओस्‌ नियतिवश शीता५५तप-हुरी<br /> भयेँ त्यो हेलैलै सब सहन शम्ने ननिहुरी ॥'ग<br /> यो कसले बोलेको ? रूखले ? हो, तर के यो उही 'पिँजराको सुगा'“लेख्ने कविकोअसी वर्षको अनुभवी आत्मकहानी होइन ? हो, हो-य 'सब सहन शक्ने ननिहरी'कविको कत्रो आत्मसम्मान, आत्मविश्वास ? यस्तै यो कहिल्यै ननिभ्ने ज्योतिलेआफ्ना समकालीन अरू प्राय: सबै कविहरूको प्रतिष्ठानमाथि लेखनाथ तरुणभएर बलिरहेका छन्‌, नेपाली भाषाको दशा (दियोको बत्ती) सित संदैव बलिरहनेछन्‌,यसमा सन्देह छैन ।अगिल्लो भूमिकामा मैले 'तरुण तपसी' लाई प्रसिद्ध 'मेघदूत' र ग्रेको'एलिजि&quot; सित दाँज्न पुगेको छु । कनै अवयवमा, आकारमा तथा डौलीमा यिनीहरूकोदँजाइ उत्तिको अनुचित छैन; अवश्य आश्य कालिदासले मीठा वर्णन गरेका छन्‌,बादललाई गरेको सम्बोधनमा प्रतिभा फझल्केको छ, उच्च कल्पनाहरू .छन्‌, ग्रेकोएलिजि पनि सुन्दर छ; परन्तु एकदेशीय छन्‌ । 'तरुण तपसी'-ले एउटा वृक्षकोरुदनलाई मात्र बुझेको छैन उसले समस्त मानवजातिका आस्था, अहङ्कार,भावना, प्रेम र दौर्बल्य, उच्चता र नीचतालाई समातेर दर्शन गराएको छ, यतिमात्र होइन भविष्यलाई समेत औँल्याएर आधुनिक उच्छुद्खलतालाई सावधानहुने सन्देश दिएको छ, त्यो पनि कति सुन्दर कलाले-'मट्याङ्ग्रो माटाको जुन कुरुचिले आज भवमाबन्यो, सौही पापी कुरुच पछि सल्केर सबमा ।कडा गोला गोली कठिन चिजका लाखन थरीखडा भै पार्नेछन्‌ सकल धरणीमा थरहरी ॥'नेपाली रुचि र परम्पराअनुसार “तरुण तपसी'-मा तरुको कल्पना प्रतीकवादीभएको छ, त्यसो हुँदाहुँदै पनि कविता दोबरिए पनि त्यो पातलो रेशम अथवानाइलनले छापेजस्तो स्पष्ट देखिने भएको छ ।(३ कविशिरोमणि लेखनाथको कलमले ढुङ्गा, मूढा, रूख, पात, डोको,नाम्लो जेलाई छोए पनि त्यो सुन्दर कवितामय हुन्छ, 'सत्यकलि संवाद' को-'काढी तरक्क पसिना दिनरात डोकोबोके पनी उदरगर्त रहन्छ भोको'यो जस्तै यसमा पनि .'कहन्थ्यो नाम्लाले जड मगजको हुँ म पगरीनिचोर्दै छू तेरौ समझ अथवा ज्ञान-गठरी'यस्ता अनेकौँ उदाहरण उत्रन सक्तछन्‌ । अझ जब लेखनाथ चरालाईछुन्छन्‌ तब उनी यधार्थमा द्विज बन्दछन्‌- लाग्दछ, उनी चराको भाषा बुभदछन्‌ ।मन उद्तछ 'षष्ठ विश्वाम' यहाँ फेरि जम्मै उतारँ, तर अहिले म चारैतिरबाटसोहोरी भूमिकालाई छौट्याउने प्रयत्न गरिरहेको छु। तैपनि यी दुई पङ्क्तिउद्धृत गर्दछु- यसमा ध्वनि अनन्तसम्म प्रतिध्वनि भएझैँ मलाई लाग्दछ-घ<br /> “चरीको 'चीँ चीँ' मा उस बखत मैले जुन कुरा<br /> सुनेधेँ त्यो सुन्दा तिमि पनि हुनेछौ अधमरा ।'अनि 'करुणामेय त्यो कथा' प्रारम्भ हुन्छ : 'शिकारीको झम्टा' ले मानिसकोहृदयको कठालो : समातेर कवि हामीलाई आदर्श कवितामा हाम्रो अनुहारदेखाइदिन्छन्‌, हामी लाज पचाउन सक्तछौँ तर चिन्तन नगरी सुख छैन, अनिहामी आफूलाई ठुँदै मासु खान लागेको पाउँछौँ । 'शिकारीको 'झम्टा' ले भन्दालेखनाथको एक एक कविताले हामीलाई भझम्टन्छ, झम्टा दिन्छ । महाकविदेवकोटोको 'हुरीको गीत' लाई म यहाँनेर सम्झन्छु, त्यो आँधीबेहरी लेखनाथमाछैन, उनमा त मन्द मधुर सुगन्ध शीतल कस्तुरीको सुवास आउने हिमालयमारुतकोपति छ, तर कति ओजस्वी गौरवपूर्ण पाउ, एक एक चरणले हृदयको द्वारघचघच्याउँछ । अनि सप्तम विश्वाममा गएर करुणरसले यसरी विश्राम लिन्छ-<br /> “चरीले छादेको फगत दुइ थोपा रगतमा'हुन ता लेखनाथलै कवितालाई सदैव सदुपयोग गरेका छन्‌, उसमाथि पनि उनकाकविता सबैँ अनेक वाद र सङ्कुचित साम्प्रदायिकताभन्दा माथि केवल मानवतामाआधारित छन्‌ तथापि यी सब गुणलाई एकातिर राखेर पनि कविता निरपेक्षसुन्दर हुन सक्छ भन्ने उदाहरणको निमित्त त लेखनाथ सर्वश्रेष्ठ छन्‌, यो उनकोप्रतिभालाई तपस्याले दिएको आशीर्वादको परिणाम हो ।<br /> यसरी 'तरुण तपसी'-का उन्नाईस विश्वाम लगाएर उनले रूखलाईजिउँदो महात्मा बनाए, आफू पनि कविक्रषि बने । रूखमन्तिर बास; रूखकोबाल्यकाल; पशुहरूको र रूखको सम्बन्ध; विभिन्त क्रतुमा रूख; रूखमा चरा;चरीको चीँ चीँ; रूखको शान्ति; धनी र्‌ गरीब; भोको अतिथि; घनसञ्चय;क्रयविक्रय; जूनकीरी; पसीनाको खिँचातानी; अन्धविश्वास; धर्म र विज्ञान,समाधि; निष्काम कर्म, हाँसो; अनि रूखको रूखै; यस किसिमले उन्नाईसदृष्टिकोणबाट रूखलाई हेर्दै र रूख चढेर मात्र होइन त्यसभित्र पसेर संसारलाईहेर्दै कविले यस काव्यलाई सगरमाथाको राष्ट्रसुहाउँदो बनाए ।<br /> स्वास्थ्यकर प्रतिस्पर्धा साहित्यको उत्थान गर्ने प्रवृत्ति हो । लेखनाथपछिकाकविहरू र अत्याधुनिक कविहरूले कविताशैली अथवा कवितात्मक सौन्दर्यचेतनापट्टिलेखनाथसित्न हार खाए । क्रमश: त्यतापट्टिको साधनामा ह्वास हुँदै गयौ । सौन्दर्यचेतनाहोइन विशुद्ध चेतनापष्टि कविहरूले प्रगति गर्दै गए । लेखनाथपछि नै बाहिरीसंसारका साहित्यको प्रभावले नेपाली साहित्यजगत्‌ प्रभावित भयो, १९९२ अझ१९९३ साल कार्तिकदेखि अमेरिकाका वाल्ट ह्विटम्यानका स्वच्छन्दताले नेपालीसाहित्यमा प्रवेश गत्यो । आधुनिकताको नाममा इजापाउण्ड, टि. एस. इल्यट रफ्रान्सका कविहरूबाट पनि हाम्रा कविहरू प्रभावित भए । अवश्य कविहरूमाआत्मानुभूति, आत्मसम्मान, आत्माभिमान, अस्तित्व-चैतन्य, असन्तोष,संवेदनशीलता, संशोधनीय भावनाहरू अन्य देशका प्रसिद्ध कविहरूमा जस्तै<br /> ङ्क<br /> अटाई-नअटाई उकुसमुकुस भएर बढिरहेका छन्‌, आधुनिक दृष्टिकोणले कविहरूमात्यो शोभा पनि हो । तर चैतन्यसित लेखनाधीय सौन्दर्य-चेतना हुनु पनि साहित्यिकअभिव्यञ्जनालाई उकास्ने एक आवश्यक साधन हो । त्यस विनाको चेतनायुक्तकवितासमेत मीठो रोटीमा बालुवाको किरिकिरी लागेजस्तो हुन्छ। म फेरिदौहो-्याउँछ- पिकास्सौ कविहरूलाई नवीन प्रयोग र नवीन कल्पनाको निम्तिहामीलाई प्रशंसा गर्नुपरोस्‌, तर प्याफल-कवि हाम्रा कविशिरोमणिको यश कहिल्यैघमिलिने छैन ।<br /> २०१० सालमा “तरुण तपसी' प्रकाशित भयो । २०११ सालमा नेपालकासमस्त कवि-लेखकहरूले लेखनाथलाई अभिनन्दन समर्पण गरे, कविशिरोमणिलाईरथमा राखेर सबले ताने । स्वर्गीय श्री ५ त्रिभुवनबाट पनि अभिनन्दन प्रकटभयो । उस बेलाका प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसादले पनि सौ रथ ताने । कदाचित्‌जीवित कविको त्यत्रो सम्मान संसारैको निम्ति अद्वितीय थियो । त्यो सम्मानकोनिम्ति 'तरुण तपसी' निश्चय अधिकारी छ । हाम्रा कविराजा श्री ५ महेन्द्रबाटउनलाई रायल नेपाल एकेडेमीमा राखी शोभा बढाइबक्सेको छ ।<br /> अन्त्यमा म यही भनेर यो भूमिका टुङ्ग्याउँछु- लेखनाथले नेपाली भाषाकोक्राण तिरे तर यो कुरा कविको कानमा नपरोस्‌, कविलाई चाहिँ लागोस्‌- 'मअझै क्राणी छु।' उनी त्यो वृक्ष जस्तो बनून्‌, जुन नढली फल दिन छोड्दैन ।हामी रसास्वादन गर्न पाइरहौँ उनी चाहिँ सदैव हरियो, तरुण र चिरजीवीहोकन्‌ ।<br /> ज्ञानेश्वरकाठमाडौँ बालकृष्ण सम२०११ चैत्र ९<br /> श्री गौरीशङकराभ्यां नमःतरुण तपसी<br /> प्रथम विश्वाम<br /> रसीलो वर्षाको समय, दिन लम्बा, दिनकर<br /> थिये क्यै ढल्केका गगनतलमा पश्चिमतिर ।त्यसै बेला घुम्दै विजन पथको पादपमनि<br /> पुगो कोही यौटा कविवर बिसाकैँ अब भनी ॥<br /> ८.<br /> मजाको चौतारी, वरपर सबै शून्य विजननिकै टाढा पर्थे भवन, वन, बस्ती, उपवन ।बहन्थिन्‌ सामुन्ने कलकल नदी पुण्य-सलिलाअनेकौँ देखिन्थे तट-निकटमा सुन्दर शिला ॥<br /> तरुण तपसी : १<br /> ३शुम्यो बस्ता बस्तै सकल पसिना सर्र उनकोफुक्यो सुस्तै भित्री सरस कविता प्रेम मनको ।झिकी सादा कापी, कलम अब लेखूँ म कविताभनी ती टोलाये, तल तल चले देव सविता ॥॥ ई<br /> थियो आलो कान्ताजनविरहको चोट मनमाफिका ठान्थे सारा विषय, तिनि घुम्थे विजनमा ।तपस्याको लिन्थे लहड, तपकै बर्णनतिर'झुकाये त्यो प्यारो कलम, दगुरयो दूर नजर ॥५तपस्वी कस्तो हो ? कठिन तपको तत्त्व कुन हो?भनी गम्दा गम्दै दिनकर, त्यसै कुन्ति किन हो ?गये सुस्तै सुस्तै मलिन भइ खस्तै जलधिमापरचो सारा पृथ्वीतल मलिनिमाको परिधिमा ॥दिकसी तेर्छो चिल्लो घनपटलको नील कबरीधरी उस्मा रातो चहक मसिनू चादर सरी ।चली-हाली सन्ध्या-रमणि सबकै रङ्ग-रसमाडुबी खेल्दै खेल्दै मधुर छवि छर्दै निमिषमा ॥७फिँजी मैलो झाँक्रो मलिन तमको व्याकुल बनीबडो चर्को गर्दै हुँचिल-रवको क्रन्दन पनि ।कुनै काली आली विकल विधवातुल्य रजनीलडी छर्दै तारामय चहकिला भूषण पनि ॥क्‌समेटी ताराकौ चहक सब एकै पटकमालपेटी त्यो सारा अति निविड मालिन्य-पटमा ।घुस्यो चालो चालो विकटतम कालो घनघटाजुटाई चौतर्फी भुवनभरमा तस्कर-छटा ॥<br /> २ : प्रयम विश्वाम<br /> ९न कोही बाँकी भो वन, नद, नदी, शैल शिखरन ता झुप्रो, छाप्रो, शहर घर वा वस्ति बगर ।जहाँ हेरचो सम्मै, भुवन सब भो गाजलमयखडा भैगो मानू विकट भय वा विश्व-विलय ॥१०उनी बस्ता बस्तै विरहवश त्यस्तो रुखमनिफुकाएको कापी, कलम, मसिदानीतक पनि ।गरी-हाल्यो कालो तरुण तमले चट्ट चटनीकटारी 'झौँ लाग्यो कविकन कठै ! काल-चटनी ॥<br /> ११“मुटू धड्म्यो ज्यादा, पयर हुन थाले लुदुपुदुटुटचो चल्ने शक्ति, स्मरण भयले भो गुदुमुदु ।नदेख्नाले अर्को गतिविधि कुनै त्यो रुखमनि<br /> <br /> -१२कडा त्यो ढुङ्गाको शयन, उसमा फेद रुखकोसिह्दानी, के पर्थ्यो झटपट कठै ! नीद सुखको ।परेको पाखामा अति विकल माछोमय बनीबिताये वा काटे छटपट गरी कष्ट-रजनी ॥१२३हवा चल्दै-आयो सिरिसिरि पछिल्लो पहरमाबजायो तन्द्राले मधुर मुरली मस्त सुरमा ।फकाई त्यै वेला अगम दहरा$५काश-बिचमापुगेछन्‌ ती भित्री अमर-पदवीको नगिचमा ॥१४हरायो कान्ताको विरह, तपको कौतुक गयोअकस्मात्‌, त्यो बाधा विकल मुटुको दूर धपियो ।बिचैमा भेट्टाये मधुर उनले दिव्य सुषमाडुबे ती चुर्लुम्मै निमिषभर तत्काल उसमा ॥000न.प्यारो चौतारी, न शरण लिने त्यो रुख खडान त्यो कालो मैलो जलद, रजनी त्यो न त कडा ।न त्यो प्यारो कापी, कलम, कविताको भुटभुटीकुनै फेला पारे अगम उनले शान्ति-ढुकुटी ॥१६न यो द्चावा-पृथ्वीमय भुवनको भास उसमान ता बोक्रे मैला विषय-सुखको प्यास उसमा ।अहा ! त्यो स्वर्गीय स्फटिक रुचि भन्दा शतगुणाथियो कस्तो कस्तो अमृतमय निष्कञ्चनपना ॥१७शरत्‌को बेला होस्‌, अमृतकर लाखौँ टहटहउदाकन्‌ बेदागी गगनभर गर्दै चहचह ।प्रभा तिन्को उम्लोस्‌, तदपि उस आलोक-लबकोअगाडी त्यो सारा मलिन मयलै तुल्य नभको ॥<br /> 'ह : प्रयम विश्वाम<br /> १८सुधाको त्यो झर्ना, कवि हुन गये सीकर सरीथियो त्यो शोभाको जलघधि, कविजी मञ्जु-लहरी ।मिठो त्यो मिश्रीको रस मधुर मिश्री कवि थियेअहां ! कस्तो कस्तो अगम छबिमा तन्मय भये ॥११यसो हेर्दा श्रद्धासित नगिच भन्दा नगिचमाडुबे ती दोटैको हृदयबिचको विन्दु बिचमा ।उसो हेर्दा टाढा मन वचन भन्दा अति परइयत्तामा जस्को श्रुति सकल हुन्थे थरहर ॥२०लिये तिन्ले त्यस्मा निरतिशय तादात्म्य-रसकोठुलो भक्ति श्रद्धा, तर विषय त्यो भार्यवशको ।मिलुँ भन्दा भन्दै गरम दुधमाथी तर सरीतुरुन्तै उत्रै ती, हृदय-बिच लाग्यो किरिकिरी ॥२१म कोह? त्यो के हो? कुन चटकमा गद्गद थियैँ ?कसो भो ? के के भो? किन म सहसा बेगल भये?कता लाग्यो त्यत्रो परम सुखको सागर. भनीघुमे निक्कै तृष्णा-तरल कवि फेरी फनफनी ॥बेरबढयो चिन्ता ज्यादा, विरहवश आँशू गहभरीभये, त्यै चिन्तामा कवि बहुत खेले लहबरी ।त्यसै घुम्दा घुम्दै उस गहन चिन्ताबिच फसीबिच्चैमा भेट्टाये विधि-वश कुनै दिव्य तपसी ॥रेडअली मोटो अग्लो कद, जमिनमा छन्‌ पद खडाघुँडा, तिघ्रा, बाह, उदर, उर छन्‌ पुष्ट तगडा ।कसीलो सल्कालो गठन तनको, दीर्घ मुहुडाजटा काला, लम्बा, वसन तनमा वल्कल कडा ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> रडसमुद्रैको जस्तो निरतिशय गाम्भीर्य मुखमासदा एकैनासै विषय-रसको दु:ख-सुखमा ।थिये ती खम्बा झैँ कठिन तपको, घैर्य-गुणकोभरीलो ओजस्वी नयन-युगको ज्योति उनको ॥<br /> हल त्र,<br /> ति हेर्थे आशाले वदन तपसीको पुनलुपुलुउनी तिन्को हेर्थे नियति-गति-रेखा टुलुटुलु ।ति लोहाको टुक्रा-सदृश, तपसी चुम्बक थियेत्यसै हेर्दा हेर्दै कविकन बलैले खिचिलिये ॥२६अघी जो झल्केथ्यो परम सुख बा शान्ति मनमाउसैको क्यै पाये झलक तपसीको वदनमा ।इनी को ? कस्ता हुन्‌ ? भनि गम बढाये जति जतिस्वयं बढ्दै आयो तर अगमता नै उति उति ॥<br /> ६ : प्रयम विधाम<br /> २७दया, मैत्री, श्रद्धा, प्रणय-रसले भित्र रसिलोतपस्याले बल्दो तर -हरघडी शान्त हँसिलो ।प्रभा उन्को हेर्दा हृदय सब भो गदगद अतितुरुन्तै श्रद्धाले कविकन लगाये कुतकुती ॥र्द»झुकी झट्टै जोडी करयुगल 'बाबा ! हजुर को ?कुटी यद्ढा योगाश्रम कुन ? कहाँ हो हजुरको ?'भनी सोधे श्रद्धा-सहित कविजीले जब अनिउनी बोले 'मेरो चरित कविजी । लौ सुन' भनी ॥क 0पुरी मेदै माटो दनुज दुइको सागर भरिहवादारी गारो चिनिकन दिशाको वरिपरि ।सफा नीलो तारा-जडित गगनै छादन कसीबनायेको राम्रो भुवन-कुटियाको म तपसी ॥३०न तुम्बाको टण्टा, न त छ चिपिया, फोलि-फझकडान ता छाला, माला, न धुनि, न कुनै गेरु-कपडा ।न ता चेला-चाटी,, न गुरु परिपाटी छ शरणखडा छू एकाकी जमिन-बिच टेकेर चरण ॥३१पिता माता को हुन्‌ ? कुन नियत वा कारण परीलियेँ यस्तो ठाडो कठिन जुनिमा जन्म कसरी ?मलाई यो केही स्मरण अघिको छैन मनमाम खाली हेर्दोछू प्रणयसित यो विश्व-महिमा ॥३२सुती लेटी मिल्ने सुख-सयल जानेँ न त रतिन ता कोही तीर्थ-भ्रमण सुख भोगेँ अलिकति ।जहाँ जन्मेको हुँ विधिवश उहीँ छू अझ खडासही लाखौँ चर्का विपद अथवा सङ्कट कडा ॥<br /> क्यहाँदेखिको प्रश्न र संवाद झकायेका विरही कविसितको हो ।तरुण तपसी :<br /> डेड नचिसा ताता बत्ती क्रमसित भरीला दुइ थरीघुमेका छन्‌ मेरा उपर कुटिया उज्ज्वल गरी ।तिनैको त्यै लम्बा भ्रमण-विधिमा त्राटकर गरीबित्यो मेरो सारा तरुण वय ठाडै हरि ! हरि ॥डे-यति भनिकन लम्बा शास फेरेर फेरिकवितिर अति तीखो नेत्रले खूब हेरी ।मुनिवर चुप लागे, लागिहाल्यो समाधि- जलधि अचल भ्रैगो, के रहन्थ्यो उपाधि ?<br /> क्कुनै बस्तुमा आँखा नचिम्ली टकटकी लगायेर हेरिरहने मुद्वाकोनाम हो- त्राटक।द : प्रथम विश्वाम<br /> द्वितीय विश्वाम<br /> १बिचमा भुमरी परी परीबहँदी सम्थरकी नदी सरी ।फिर बग्न गयो उसै गरीमुनिको शीतल सूक्ति-माधुरी ॥&amp; द्रचपेटा पर्नाले निरयाति अगुवा कर्मगतिकोलियेथेँ यो चोला जुन बखतमा लोकहितको ।उसै वेलादेखी जुन जति सहेँ कष्ट कहरसबै त्यो सुन्दैमा पनि तिमि हुनेछौ थरहर ॥३म जन्मेको मात्रै, तन शिथिल, मन्टो पनि लुलोकलीला रौँ जस्ता पयर; अडिने शक्ति फितलो ।चुचे दाह्रे ढुङ्गा तलतिर कडा, माथि छ खडाकठै ! त्यो शून्यात्मा मलिन नभको शून्य मुखडा ॥हेसहारौँ, सम्भारौँ, अशरण छ यो बालक भनीमलाई को हेर्ने ? उस बखत माया-वश बनी ।जती चल्थे फिर्थे, सब मतलबी नासमझ तीकठै ! अन्धा जस्ता; विषय-विषले व्याकुल अति ॥श्कतै दायाँ बायाँ तिलभर पनी नेत्र नधरीजथाभावी चल्दा अबुझ बढुवा टम्टम गरी ।म धर्कन्धेँ, भन्थेँ पनि गिडगिडाई तिनिकनदुवै आँखा हेरी हिँड जमिनमा, अन्ध नबन ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ६ठुला साना प्राणी चतुर विधिका सन्तति सबसबैको साझा हो प्रकृति गुणको भोग्य-विभव ।सबै हाँसून्‌ खेलून्‌ सरल रसिलो जीवन धरीधरालाई पारी प्रणय-रसले देव-नगरी ॥७<br /> बढी, बाँचौँ, भोगौँ विषय-सुख राम्रोसित भनीतिमी जस्तो गर्छौ प्रबल रुचि, उस्तै अरु पनि ।ठुलो को ? सानू को ? सम छ सबको जीवन-विधिसबैलाई प्यारो विषय-सुखको यो जलनिधि ॥कअहन्ताको ठोक्तै घट घट विषे दिव्य तबलाजगदव्यापी एकै भुवनपतिको जीवन-कला ।भई भोगरपेमी हरतरहले घुम्छ भवमाउसैको सत्ता हो अनुभव लिने भित्र सबमा ॥डुन्द्या' भन्ने एकै मधुरतम पीयूष-रस्‌कोपिई प्याला मीठो अनुभव लिँदै भित्र उसको ।यता विश्वपेमी बन मतलबी भाव नधरउतालाई सोझै अमर-पदवी हासिल गर ॥१०किरामा, पक्षीमा, नर, पशु, लता, वृक्षतकमाअहो ! एकैनासे परम चितिको दिव्य चकमा ।फुरेको देख्दैछौँ तदपि किन गर्छौ धरमर ?विवेक-ज्योत्स्नाले सकल धरणी शीतल गर ॥११दुलाले सानाका उपर करुणा दृष्टि नगरीजधाभावी चल्दा धरणि सब हुन्छिन्‌ यमपुरी ।कलीलो यौ मैरौ वय छ, बटुवा हो ! जनि गरचलाक बिस्तारैसित नजरकै साथ पयर ॥<br /> १० : द्वितीय बिध्याम<br /> १२कराई चिच्च्याई यसरि बिलना बन्दन गरीम बोल्थेँ त्यो वेला विकल बिचरो न्याहुल सरी ।कठै ! मेरो भाषा नबुझि सब चल्थेः टमटमहुनाले क्यै छ्यौमा उस दलनमा तै परिनँ म ॥<br /> कहाँ कस्ले कस्तो किसिमसित कुल्चन्छ शिरमाभनी डर्दै, तर्दै नयन बटुवाका पयरमा ।म गन्थेँ बाटोमा निशिदिन कठै । जीवन-घडीमजा मानी बुन्थेँ मलिन मुखमा जाल मकडी ॥१४जसै बल्फे माखा, मसक बिचरा जाल-बिचमाअनी कालो कालोपम शठ शिकारी नगिचमा ।पुगी दाह्वा धस्थ्यो रगत सब चुस्थ्यो तनननम आँखा चिम्लन्थेँ सहन नशकी त्यो शठपन ॥१५कठै ! यस्तै यस्ता धरणितल नै नर्क गह्ुकागरी फिर्ने पापी कुटिल कपटी जीवहरुका ।तमासाले गर्दा मन विकलतासाथ चिरियोविधाताको लीलावश पयर विस्तार थिरियो ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> १६हवाको, धर्तीको, गगनतंलको जो तिन ::थरी,बहन्थ्यो छातीमा रस-बल उसैको भर गरी ।उठेँ सुस्तै सुस्तै, अलि अलि बढ्यो शक्ति मुटुकोउदायो यस्तैमा प्रखर महिमा ग्रीष्म क्रतुको ॥१७विजेताको मान्‌ विकट विजयोन्माद-जनित-प्रताप-ज्वालाले सदृश, किरण-श्रेणि-खचित ।कडा ती दुर्दर्श गहपति चढे मध्य नभमाफिँजारी चौतर्फी भुवनभर सन्ताप भवमा ॥ति पदहवा, पानी तात्यो, धरणितल तात्यो, नभ पनिअँगेनू भैहाल्यो रवि-किरण बल्दा दनदनी ।ठुला साना प्राणी सकल उसमा पिल्सिन गयेम त्यो वेला टिक्थेँ कसरि बलियो दैव नभये ?पुन ता मेरो काया प्रबल, न त छाया छ घनकोन ता स्पशौं मिल्थ्यो पलकभर चीसो पवनको ।कठै ! त्यो बेलाको अति विकल सन्तप्त मनकोअवस्था नै अर्को, सहजसित शक्ने कहन को ?रछखडेरीले पोल्दा तन सब शुक्यो, मस्तक झुक्यो,छुट्यो मानू नाडी-चलन, पदमा जीवन लुक्यो ।नमिल्दी हो ता त्यो बखत जननीतुल्य रजनीम लिन्धेँ यो चोला बदलिकन अन्तैतिर जुनी ॥२१.निशाले छर्थी जो अमृत-रस बा शीतलपनउसैद्वारा गर्दै दिवसभरको दाह-शमन ।जती चढ्थ्यो राती विकल मुदुमा जीवन-बलउती घट्दै जान्थ्यो दिनभर सबै त्यौ तनतल ॥<br /> १२ : द्वितीय विश्वाम<br /> १,सही चर्को ज्वाला नियति-गतिले बन्धन परीरही त्यस्तो चालासित अधमरा जीवन धरी ।बितायँ त्यो गर्मी क्रतु सकल, वर्षा शुरु भयोमलाई त्यो भाग्योदय-विधि-विधाता गुरु भयो ॥२३बजाई चौतर्फी विजय-नगरा त्यो घनननउडी ठाडै गर्जी भुवनभर घुम्दै फनननखडा भो कृष्णा5$त्मा जलद जब तेही बखतमाचढ्यो मेरो शोका५५कुल मन खुशीको तखतमा ॥२४उज्यालो आशाको चहक चुहुँदो चारु बिजुलीजती गर्थ्यो कालो घन-पटलमाथी झिलिमिली ।उती हुन्थ्यो मेरो हृदय सहसा सर्र सरसथियो मानू प्राणै उस घनघटाको परवश ॥रेशविधाता पग्ल्यो वा जलद-घटदेखी जल चुह्योसुधा बर्स्यौ यद्दा प्रकृति-जननीको दुध बह्यो ।अहो ! जस्ले गर्दा लहलह भयौ जीवन सबनिमैबैमा उरल्यौ शत-शतगुणा वृद्धि-विभव ॥र्‌६अकस्मात्‌ मिल्नाले मधुरतम त्यो जीवन-सुधाभयो मेरा लेखा अमर-नगरी तुल्य वसुधा ।उदायँ, मौलायेँ, जड पनि जमायँ वरिपरिपस्यो त्यै वेलामा तर मकन अर्कै धरहरी ॥२७क्रमसित घटनाको चित्र सारा उतारी_, विकसित मुख-शोभा शान्त गम्भीर पारी ।किन किन मुनि फेरी बेसरी चक्करायैमधुर अमृत बग्दो सृक्ति-धारा दबाये ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> १३<br /> तुतीय विश्वास<br /> १म पनी मुनि-वाक्य-माधुरी-मुहुनीको वश बेसरी, परी-4. ,चुपचाप थियँँ शनैः शनैःफिर निस्के मुनिका कुरा उनै ॥<br /> बित्यो वर्षा, प्यारो जलन जल-धारा छरिछरीहरी ग्रीष्म-ज्वाला, सकल पृथिवी शीतल गरी ।पखेरामा लागी तुहिनगिरिको शङ्ककर सरीबस्यो यद्ढा लेटयो सुखमय हँसीलोपन धरी ॥<br /> ३कुवा, खोला-नाला, सर, दह तथा ताल, तटिनीसबै सङ्ले, 'झल्के, अति विमल ऐनामय बनी ।जहाँ हेर्दा नीलो गगनतँल चुर्लुम्म सकलडुबेको देखिन्थ्यो मुनि-मन सरी स्वच्छ विमल ॥<br /> १४ : तृतीय विश्वाम<br /> 1खुले उद्योगीका शुभ दिवस जस्तै दश दिशा' निशाभन्दा राम्रा दिवस, दिनभन्दा अझ निशा ।शरत्‌को शोभाले सब मलिनता दोष दबियोअहा ! द्यावा-पृथ्वीमय भुवन यो कञ्चन भयौ ॥५तपस्याको छाया भुवनभर पारेर सबमाबढूँ सुस्तै सुस्तै, पर पर चढूँ नील नभमा ।म भन्थेँ त्यो वेला पलपल ठुलो साहस धरीबिच्चैमा चौतर्फी पशु घुरिन आये गरगरी ॥<br /> ६कहाँ मेरो त्यस्तो तप-नियमको सिद्धि-सपनाकहाँ छोटा पेटू अधम पशुको त्यो पशुपना । :शिँगौरी खेल्दै ती निहुँ-पिहुँ झिकी लाखन थरी<br /> तरुण तपसी : १५<br /> ७<br /> कुनै मुन्टै टोकुँ भनि नयन दिन्थे उपर ती<br /> कुनै खेल्दै चल्दै घुसुघुसु धकेल्थे मकन ती ।कुनै दल्थे, मल्थे, हरकिसिमका युक्ति-बलले<br /> कठै ! यस्तै चालासित कठिन धेरै दिन चले ॥<br /> क्‌<br /> यताको यो बाधा, तल पयरमा कीट कठिनतिखा दाह्वा धस्थे हरकिसिमले जीवन लिन ।झुकी त्यो मौकामा जिनतिन कडा आत्मबलकीसहाराले सारा मरि मरि सहँँ घात खलको ॥॥॥“कतै छाला लत्क्यो, बलसित कतै चर्र चिरियोकतै पल्टघो आलो उकुच, उसमा सूच भरियो ।कतै तर्म्यो मर्क्यो, तन सब भयो घायल अतिमलम्पट्टी गर्थी फगत बिचरी नर्स नियति ॥१०कठै ! त्यो वेलामा कठिन जुन सङ्कष्ट सहनपरेथ्यो, त्यो ऐले पनि बहुत गाह्रो छ कहन ।परीक्षा हो वा त्यो पर-हित-महामन्त्र-जपको ?थियो यद्ढा दीक्षा-विधि नियम त्यो तीव्र तपको ॥छिममा त्यो बेलाको विकट खत वा दाग अझ छन्‌कसैले जान्दैनन्‌, मनुज सब अन्धा अबुझ छन्‌ ।कुनै जान्दो हो ता मनुज पर-पीडा अलिकतिमलाई के पर्थ्यो उस बखत त्यो घोर फजिती ॥<br /> १२हजारौँ ती धक्का रगडहरु खाँदै हरघडीअडी काँपी काँपी कठिनसित; पुर्लुङ्ग नलडी ।'किशोरा$वस्था त्यो जिनतिन बित्यो व्याकुल बनीहटे सुस्तै सुस्तै नियति-गतिले ती पशु पनि ॥<br /> १६ : तृत्तीय विश्वाम<br /> १३नयाँ बढ्दो चढ्दो वय, मधुर पानी पबनकोसुबिस्ताको साथै धृति र बल उत्साह मनको ।उपाधि-ज्वालाको प्रशम, सब यो सिद्धि-तरिकाजुट्यो, जस्ले गर्दा पिर सब भुलँ जन्मभरिका ॥१४हवाको, पानीको, घरणि-जननीको रस-बललिँदै, प्यूँदै, गर्दै पल पल सबै अङ्ग सबल ।म त्यो चौबाटोमा अटल बलियो आसन कसीजमेँ, मेरो भित्री हृदय हुन थाल्यो अति खुशी ॥१५थियो मानू मेरो उस बखतको भाग्य हँसिलोबहन्थ्यो चौतर्फी चमचम सफा कान्ति रसिलो ।चरा तेही मेरो मधुर मुहुनीको .वश परीपरी जस्तै झर्थे प्रणयसित गर्दै चिरिचिरी ॥<br /> हा मउ क<br /> तरुण तपसी : १७<br /> . १६कुनै सुस्तै 'फुल्ये चहचह गरी चट्ट शिरमाकुनै खेल्थे, डुल्थे, कलरव गरी मस्त सुरमा ।कनै भन्थे राम्रो किसिमसित हामी सब चरायसैमाथी पारौँ अब गुँड बनायेर बचरा ॥१७चुचो ठाडौ पारी वरपर निहारी गम गरीकनै भन्थे भारी श्रुति-मधुर झारी रसझरी ।खुला यो चौबाटो, बहुत घचिलो ठाम छ सबयहाँ चल्छन्‌ लाखौँ शठ पथिक गर्दै कटु-रव ॥१८ ॥गुणी, ज्ञानी, ध्यानी, क्रषि, मुनिहरूसम्म सकलचरामाथी गर्छन्‌ हरतरहको बन्धन-छल ।यहाँ बस्ता हाम्रो उपर पछि पर्ला कि खतराभनी गर्थे कोही बहस बहुतै नीति-चतुरा ॥१९कुनै भन्थे यस्को रुचिकर जटा-मण्डल जबहँदै जाला बढदै गगनतल-चुम्बी अनि सब ।सबै भन्दा माथी बसिकन गरौँला चहचहझूली गाना गाई रसिक-गुरु गन्धर्वसरह ॥८ ००कनै मेरो बढ्दो वय-मधुरिमाको वश परीपरी जस्तै नाची पलपल ठुलो कौतुक गरी ।गला फारी भारी प्रणयसित गर्थे कलरवम त्यो सुन्दा भन्थेँ, अब सफल 'मो जीवन सब ॥<br /> २१<br /> छरीता फुर्के ती बहुत रसिला सुन्दर चरी<br /> जती खेल्ये झिक्तै मधुर सुर-सङ्गीत-लहरी ।उती मेरो अन्तःकरण उनको रङ्ग-रसमा<br /> डुबी गोता लिन्थ्यो, पलपल थियो दिव्य-सुषमा ॥<br /> १८ : तृतीय बिश्वाम<br /> र२म तेही लीलाले विकसित भयेकै समयमाठुलो शङ्का पारी चटुल चिडियाको हृदयमा ।कुनै चङ्गा आयँँ गगन-बिच खेल्दै लडिबुडीथियो जस्को डुब्दो बहुत धमिलो जीवन-घडी ।ररहवामा बिस्तारै ढुलु र मुलु गर्दै तल झरीजटामा त्यो अल्भ्यो अलिछिन बन्यो लर्कन सरी ।उदेकाई थाल सरल मनले गम्त म पनिबिधाताले टाँस्यौ यसरि कुन विज्ञापन भनी ॥राजटामा त्यो त्यस्तो किसिमसित उल्टो मुख गरीढलेकै वेलामा विधिवश चल्यो आँधि र हुरी ।त्यसैले त्यस्लाई हरकिसिमले जर्जर गच्योभयो टुक्रा टुक्रा, फतफत सबै त्यो तल झत्यो ॥२५थियै खाली दौटा करङ बिचराका, तिनि पनिउडायो कौवाले लगिकन बनाखैँ गुँड भनी ।जटामा अल्फेको फगत रिलघधागो अलिकतिरहचो बाँकी, त्यस्ले फनफन घुम्यो मस्तक अति ॥रदकहाँ त्यो चङ्गाको ललित-गति-शोभा गगनकोकहाँ त्यस्तो चाँडो विकट दुरवस्था पतनको !विधाताले मानू क्षणिकतम उत्यान-पतनक्रियाको झल्कायो झलक करुणासाथ मकन ॥२७अहो ! हेर्दा हेर्दै अबुझ दुनियाँ लाखन थरीमसीनू धागोमा कठिनसित गर्दै धिरिथिरी ।उही चङ्गा जस्तै छिनभर उडी बन्धन चुँडी- बिलायेको देखेँ गगनबिच खेल्दै लडिबुडी ॥<br /> तरुण तपसी : १९<br /> रदलटाईको धागो तरलतम सङ्कल्प मनकोकका मस्कायेको उभय-गति सुर्के पवनको ।सदा उड्दो तृष्णामय गगनमा कौतुक गरीचमत्कारी चङ्गा सकल दुनियाँ नै हरि ! हरि !२९कनै ज्यादा माथी नयनयुगले भेद्न कठिनकुनै ती लत्रेका तल तल धुलोमा जिनतिन ।कनै धोरै माथी गननबिच भर्ने फुलजडीअनौठाको शोभा हृदय-बिच भास्यो उस घडी ॥३०उता हेरघो नौलो गगनतलमा लाखन थरीउनै- नङ्गा चङ्गा हरनखत गर्दै फिरिफिरी ।उडेका देखिन्छन्‌ तर सब चुँडन्छन्‌ निमिषमाथियो कस्तो कस्तो क्षणिक तिनको केलि-सुषमा ॥३१यता कोही ठाडो किसिमसित निस्क्यो, फिर उताउठ्यो अर्कै चर्को लिइकन कडा घात-कदुता ।बडो बाङ्गो टेढो गतिसित दुबै खूब भिडियेकठै ! भिड्दा भिड्दै गति शिथिल भो, चट्ट चुँडिये ॥ड्रउभिण्डो भै लर्के तलतिर, बिपत्तासित गयेनयाँ निस्के, आये, अलिछिन उडे, त्यै प॒ध लिये ।सदा यै ढाँचाले निमिषभर विश्राम नगरीचलेको देखेँ त्यो चटकमय लीला हरि ! हरि !1 ुअहो ! आफू भिन्नै बसिकन ठुलो खायस गरीठुला साना चङ्गा त्यस किसिमले लाखन थरी ।उडाई चौतर्फी चटचट चुँडालेर यसरीबिपत्ता गर्ने त्यो कुन सकस होला हरि ! हरि !<br /> २० : तुतीय विश्वाम<br /> डेत्यसै वेला यौटा विधि-नियमको दर्पण बनीचुँडेको चङ्गा झैँ शिथिल रविको मण्डल पनि ।गये ढल्दै ढल्दै, तल तल हुँदै, कत्ति नअडीगुते अग्ला अग्ला हिमशिखरले कान्ति-पगडी ॥३५झनच्यो मैलो पर्दा भुवनभर अर्कै प्रकृतिकोविवेका55लोक-श्री रहित मनभझैँ मन्दमतिको ।म डूबेँ त्यै कालो तम-जलधिमा त्यौ समयमाघुम्यो त्यै चङ्गाको चटक सब मेरा हृदयमा )३६ “यसरि हृदय-हारी भाव-गम्भीर भारीसरस सरस सानू सूक्ति-निस्यन्द झारी ।मुनिवर बनिहाले मौनभावा५भिरामअलिछिन मन मेरो चक्करायो तमाम ॥<br /> चतुर्थ विश्वाम<br /> १अलिबेर ' पतङ्गगका कुरामनले खूब गसमेँ पुरा पुरा ।उनको जब मौन भङ्ग भोअनि अर्कैतिरको प्रसङ्ग भो ॥|.निशाले जो मेरो उपर तमको चादर धरीउषाको त्यो हाँस्तै निमिषभरमा नै पर गरी ।बित्यो एवंरीत्या रुचिकर शरत्‌काल सुखमापरी-हालेँ मानू पछि त म कठै ! मृत्यु-मुखमा ॥बेस्वभावैले हो वा अविदित कुनै कर्मवश हो ?दशाले हो यद्ढा कुटिल विधिको कोप-वश हो ?नजाने केले हो प्रकृति-जननीको मुख भरीजम्यो कालो पोतो मधुर मुख-शोभा सब हरी ॥0.3मदारी भझौँ छोप्तै नजर सबका गुम्म कुरोघुस्यो मानू रोप्तै मुटुबिच तिखो शीत-सुइ्रो ।जगतमा चौतर्फी मलिन भझुसिलो भाव भरियौदिनश्चीको साथै तन सकल मेरो गँगरियौ ॥पयपिट्यो पाता कस्तै विकट रिपु भै शीत शठलेतुषारोले माच्यो शिर सब थिची लात्ति हठले ।चुट्यो, टोक्यो, ठोक्यो अधम हिमले हुर्मत लियोहरीले मुण्टयायो विकट गलहत्तीतक दियो ॥<br /> २२ : चतुर्थ विश्वाम<br /> बसेको बाटोमा गुठिल गठरीसाथ धनकोफसेको फन्दामा कुटिल कपटी दस्युजनको ।कठै ! कोही निर्धो विकल बढुवा झैँ म बिचराभयैँ त्यो पिट्टाले हल न चल यद्ढा अधमरा ॥<br /> 4चुहाई दिग्दारीसित मलिन आँशू तपतपीकठै ! त्यो पिट्टाको कठिन पिर-बाधा सब खपी ।म रुन्येँ। साधैमा दिन पनि अँध्यारो मुख गरीसचैँ रुन्थ्यो मेरो अनुकरण गर्दै धरधरी ॥य पाकडा त्यो ठण्डीले सकल मुटुको ताकत जतिचुसी-हाल्यो, थाल्यो विवश दुनियाँ खुम्चिन अति ।बिदा भैगो मानू उपचय-कला विश्वभरकोम जस्ता नङ्गगाको उस बखत गर्ने खबर को ?<br /> तरुणा तपसी :<br /> देइ<br /> द्‌कुनै रुञ्चे जस्तो मलिन सबिता दक्षिणतिरकुनामा फझुल्कन्थे, तर तिनि रहन्थे क्षणभर ।थियो सारा पृथ्वीभर अगिपछी केवल खडाधमीलो ठण्डीको अति कठिन साम्राज्य तगडा ॥१०अहा ! त्यो वेलाको क्षणिक पनि आलोक रविकोमिठो मर्मस्पर्शी सरस कविता भझौँ सुकविको ।ठुला साना निर्धा धनिक सबलाई सम थियोममा जस्ले गर्दा अतुल समता जागृत भयो ॥११म आततिन्थेँ ज्यादा जुन तुहिन पर्दा शिरभरीगुती लम्बा उस्कै गिरिवर सबै स्वच्छ पगरी ।बहाडी भै हाँसी मुसुमुसु रसीलोपन धरीकुरा गर्थे मानू अमरपुर हेर्ने सुर गरी ॥१२उज्यालो वा राम्रो सकल तिनको स्फूर्ति, दृढता,प्रभा, हेर्दा हेर्दै विलय हुन थाल्यो विकलता ।उदायो खम्बा झौँ अटल रहने साहस ठुलोभयो जस्ले मेरो मरण-भयको ग्रन्थि खुकुलो ॥१३विचार-ज्योत्स्नाले जुन जति थियो दोष मनकोसबै धौयो, ल्यायो अभिरुचि तपोरूप धनको ।विपद्‌, बाधा, निन्दा, स्तुति, कठिन शीतोष्ण सब त्योसही बस्ता केही समय अथवा जीवन बित्यो ॥<br /> 9 १४लिई श्रद्धा एकै परहित-महामन्त्र-जपकोबनी खम्बा जस्तो कठिनतम त्यो दीर्घ तपको ।<br /> गरेँ जस्तो मैले जुन जति कुराका अनुभवम त्यो जम्बाजम्बी कहन कसरी शक्तछु अब ?<br /> र : चतुर्थ विश्वाम<br /> १५यता माथी नीलो गगन, तल विस्तीर्ण घरणीउता शैलश्रेणी, उभयतिर त्यो दीर्घ सरणी ।त्यता ठाडै बग्दी मधुर जलले पूर्ण तटिनीतपस्याका साक्षी सबतिर खडा छन्‌ अझ पनि ॥१६कडा त्यो ठण्डीका दिवस, रजनी, पक्ष, महिनासबैमाथी गर्दै जिउ जकडले शीतल दुना ।बिते सुस्तै सुस्तै गठन तनको खूब दह्टियोविपद्‌ बाधा ज्यादा सहन शकने शक्ति भरियो ॥१७म त्यो वबेलादेखी प्रतिदिन कडा पुष्ट, बलियोहुँदै आयेँ, पा्यै कठिन तपको स्वाद गुलियो ।अघीको शीतोष्ण-प्रभृति सब बाधा पर सरोविधाताले मानू अभय पदमा दाखिल गप्यो ॥१८त्यसै वेलादेखी किन किन ठुलो कौतुक गरीसबैमाथी छर्दै तरुणतम शोभा सुनहरी ।वसन्तश्वी ठाडै सुरनगरदेखी तल झरिन्‌धरित्रीमा मानू सुखमय नयाँ जीवन भरिन्‌ ॥१९नयाँ हावा लाग्यो, जल-थल भयो मञ्जुल नयाँ,नयाँ अर्कै भावोदय, हृदयको कौतुक नयाँ ।नयाँ बोली-चाली, विषय-रुचि निस्क्यो सब नयाँनयाँ भ्ैगौ मानू समय-गतिले गैह्र दुनियाँ ॥रेअँध्यारो पर्दा त्यो सहजसित फारेर त्यसरीफिँजारी चौतर्फी मधुर सुंख-सौन्दर्य-लहरी ।वसन्तश्री गर्थिन्‌ सब तरु-लतामा चहचहछचल्किन्थ्यो जस्ले प्रणय-रसको निर्मल दह ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> 00 ।ठिटी झैँ गर्थिन्‌ ती नटखट; छिटी झन्‌ पयरमाथियिन्‌; दल्दै चल्थिन्‌ अबिर अथवा फागु शिरमा ।हवा सुस्तै सुस्तै चपल उनको अञ्चल धरीकुरा गर्थ्यौ मानू मधुर मुहुनीको वश परी ॥चर्‌त्यही फागु-द्वारा उस बखत मेरो शिरभरीचढो चिल्लो लाली टलक अथवा माणिक सरी ।म यो देखी आफैँ मनमन बडो गदगद भयैँवसन्तश्रीलाई प्रणय-फुलको अञ्जलि दियेँ ॥र्‌३चढायेको मैले प्रणय-फुलको अञ्जलि लिईमलाई तत्कालै प्रथम वर वा नम्बर दिई ।घुमिन्‌, नाचिन्‌, खेलिन्‌ हरकिसिमको कौतुक गरीबसन्तश्री, उर्ले भुवनभर आनन्द-लहरी ॥राम तेही वासन्ती मधुर छविको रङ्ग-रसमाडुबी पौडी खेल्दै पल पल लिँदै दिव्य सुषमा ।डटैँ चौबाटोमा पथिक जनको आश्रय बनीसबै लागे मेरो प्रणय-वश भै गर्न सहनी ॥<br /> २५त्यहाँदेखी मेरा जति जति बिते जीवन-घडीउती खुल्दै-आये क्रमसित विपत्‌का हतकडी ।यता यो पृथ्वीमा निरतिशय सौन्दर्य भरियोउताको खातामा “तरुण तपसी' नाम दरियो ॥२६मसित सब बताई ई मिठा सत्य बातनयन-युगल चिम्ले सिद्धले शान्ति-साथ ।हृदयबिच बिलायो श्वास-निश्वास सारामुनि-मन पुगिहाल्यो पट्ट पल्लो किनारा ॥२६ : चतुर्थ विभाम<br /> पञ्चम विश्वाम<br /> &amp;।बचनामृत त्यो पियँ जतिदिलमा प्यास बढ्यो अहो ! उति ।अब त्यो कब पाउँला भनीअडियेँ निश्चल दीप झौँ बनी ॥२चल्यौ सुस्तै भित्री पवन अथवा स्पन्द मुटुमापरचो सानू रेखा स्मित-किरणको ओष्ठ-पुटमा ।खुल्यो जोडी लामा कमल-दल जस्ता नयनकोप्रभा झल्क्यो राम्रो दिवसमणिको झैँ वदनको ॥३निराशाको पर्दा मलिन मनको भेदन गरीमुटूमा झल्काई अति रुचिर आलोक-लहरी ।उनी बोले फेरी जलद सरि धीर ध्वनि गरीति जो सुन्दा सुन्दै विलयतक हुन्थे हरि ! हरि !रडबिताई वा भोगी विकट हिमको सङ्कट सबैम रस्तामा त्यस्तो किसिमसित बस्ता अटल भै !ठुला साना सारा पथिक पथको मङ्गल सरीमलाई सम्झन्थे, प्रणयसित घुम्थे वरिपरि ॥ु न्‌थियो बाल्याबस्था जुन बखत मेरो, उस घडीदगुर्चे लत्त्याई जुन पथिक अन्धा रिपु सरी ।उनैको देख्दै त्यो अति मतलबी भाव मनकोदया साथै हाँस्थैँ फगत मुख हेर्थे गगनको ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> द्‌तपस्याको अग्लो भवन-बिच चढ्ने असजिलाकडा दैवी बाधामय अति नराम्रा खुडकिला ।सबै नाघेँ, देखेँ नगिच नगिचै लक्ष्य-परिधिभयो जस्ले गर्दा बहुत हलुका जीवन-विधि ॥॥ 1<br /> त्यहाँदेखी झन्‌ झन्‌ डबल गतिले कत्ति नअडीममा बढ्दै आयो तरुण वय, शोभा हरघडी ।मुटूको कम्जोरी, भय, शिथिलता, संशय उड्योजगतको कल्याण-व्रत-विषयमा साहस बढ्यो ॥शनसबै आउन्‌, पाङन्‌ प्रणय-सुखद्वारा हृदयकोकसैलाई मेरो नगिच नरहोस्‌ नाम भयको ।म भन्थेँ झुम्मिन्धे पथिक सब, राती तर तिनीनबस्ताले हुन्थेँ मन मन अली खिन्न म पनि ॥९म मौनी, एकाकी, प्रिय घरवटी, आश्रम खुलाचुलो-चम्को लाई खचित नगिचै लाखन शिला ।उता मीठो पानी, सब तरहले वास सजिलोथियो, अग्लो होचो जमिन, तर.सुत्ता असजिलो ॥१७त्यसैले हो यद्ढा अविदित कुनै कार्यवश होदयाले नै हो वा अरु अरु कुनै स्वार्थवश हो ।नजाने केले हो ? अलि दिनपछी ग्राम्यजनकोठुलो धारो लाग्यौ तह बितह हेर्दै जमिनको ॥११खनी ढुङ्गा माटो कमरतक मेरो सब पुरीचिने चौकी चाक्लो उपर छपनीले सम गरी ।म त्यो चौकीमाथी झलमल बनेँ गौल गजुरकठै ! गर्थ्यो तल्लो हर तर तलैबाट उजुर ॥<br /> २८ : पञ्चम विश्वाम<br /> सह्‌ सर्दी, गर्मी बहुत बलियो आसन कस,रह्‌ चौकीभित्रै कठिन तपको भोग सकस ।भनी मानू मेरो स्थितिनियमको बन्धन गरीबविधाताले बारघो अति कठिन बारै वरिपरि ॥<br /> १३जमायेँ लाचारीसित जमिनमा आसन कडाबन्यो छायाशाली उपर भरिलो गोल मुहुडा ।जती जस्तो आओस्‌ नियतिवश शीता५५तप हुरीभयँ त्यो हेलैले सब्ग सहन शक्ने ननिहुरी ॥१४बिपत्ता चौकीमा हलनचल पाक तल तलनिदाये, तन्काये तनतन निदैमा रस-बल ।धरित्रीको भित्री अमृतगुण सर्वत्र फिँजियोअवस्थाले मेरो अझ मधुरिमाको पथ लियो ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> २९<br /> १५कुनै कालो चिल्लो घन-सम जटामण्डल घनापुग्यो माथी, भैगौ सफल सब सङ्कल्प-सपना ।फुक्यो छाती, लम्बा प्रबल भुजको मण्डलमनिसुखैमा बित्ने भो पथिकहरुको दीर्घ रजनी ॥. १६भरीलो त्यै बढ्दो रुचर रुचिले आदर गरीदियो निम्ता, डाम्यो चपल चिडिया लाखन थरी ।जटाको टुप्पामा अभयसित बोल्दा तिनिहरूम भन्थेँ यै सारा विहग-कुल हो किन्नर-गुरु ॥१७म चौता, त्यो चौकी विधि-विहित देवालय सरीपुजारी भै बस्थे चपल चिडिया लाखन थरी ।थियो तिन्को पूजाविधि ललित लीला-रसमयग दिन्थेँ पृजाको फल अतुल विश्रान्ति, अभय ॥१८तिनै मेरा प्यारा अतिथि, रसिला बान्धव तिनैतिनै सारा सच्चा सहचर, छिमेकी पनि तिनै ।तिनैलाई ठान्थे परिजन तथा जीवन पनितिनै मिल्दा बन्थेँ भुवनभर सर्वोत्तम धनी ॥१९प॒खेटाको हम्को, स्वर-मधुरिमा कण्ठतटकोहलुङ्गो नङ्ग्राको पकड, टुँग त्यो चञ्चुपुटको ।मुटू छेड्दै जाने छनक, छवि, सङ्गीत, नचरीम सम्झन्थेँ सारा मधुर परमा$5नन्द-लहरी ॥२०विधाताले मेरा उपर करुणाको वश परीस्वयं वर्षायेका अमर नगरीका फुल सरी ।थियै सारा प्यारा बिहग, तर ती भुर्रे सहसाउडी-जाँदा देख्येँ किनः किन अँध्यारा दश दिशा ॥<br /> ३० : पञ्चम विश्वाम<br /> 0कुनै वेला भैला भइ विहग सारा कचहरीजमायेको देखी हतमति शिकारी अघि सरी ।मट्याङ्ग्राले ठोक्यो अवसर बुझी टन्न बललेखस्यो चीँ चीँ गर्दै कठिनसित यौटा, अरु चले ॥<br /> रेरे<br /> कठै ! चल्दो फिर्दो प्रकृति-पुतली त्यो निमिषमाअकालैमा त्यस्तो गतिसँग परी कालवशमा ।लडेको देख्नाले हृदय सहसा चर्र चिरियोदया ज्यादा लाग्यो नयनयुगको मोति छरियो ॥<br /> २३<br /> शिकारी संहारी अबुझ हतभागी मनुजकोथियो कस्तो कस्तो विकट अनुहारै दनुजको ।<br /> अँठ्यायो त्यस्ले त्यो झटपट गई घायल चरीछुनासाथै निस्क्यो कठिनसित 'चीँ चीँ, चिरिरिरी' ॥<br /> तरुणा तपसी : ३१<br /> ३२;<br /> रडव्यथाको जो ज्वाला विकल उस चीत्कार-रवमाथियो, त्यस्को थोरै असर दुनियाँको हृदयमा ।हुँदो हो ता, कालो धरणितल कँलास-सदनबनी-जान्थ्यो, लोभी मनुज पनि हुन्थ्यो त्रिनयन ॥रेचरीको त्यो “चीँ चीँ' मय रुदन वा क्रन्दन कडाथियो जान्नेलाई अमर-कृत विद्यालय खडा ।नसम्झी यो केही अबुझ शठले भित्र मनमाचरीलाई पक्डयो शिव शिव !? तुरुन्तै जमिनमा ॥२६निभ्यो साह्रै राम्रो अमरपुरको दीप छिनमागित्यो कालो पर्दा भय-चकित मेरा नयनमा ।चरीको 'चीँ चीँ' मा उस बखत मैले जुन कुरासुनेथधेँ, त्यो सुन्दा तिमि पनि हुनेछौ अधमरा ॥२७हुन त बहुत सानू किन्तु गम्भीर भारीविहग-वध-कहानी कष्टले त्यो उतारी ।अलि छिन तपसीले अश्रुधारा बगायेनयन-युगल फेरी शून्यमा नै लगाये ॥<br /> पञ्चम वबिश्लाम<br /> षष्ठ विश्राम<br /> १करुणामय त्यो कथा सुनीमुनि झैँ खिन्न भयेर ती पनि ।चुपचाप थिय नगीचमाफिर निस्क्यो मुनिवाम्य बीचमा ॥२शिकारीको झम्टा तन-बिच परेथ्यो जब अनिचरी बोल्यो चीँ चीँ गरिकन कठै ! व्याकुल बनी ।म मर्ने वेला भो तर मनुज ! तिम्रो मनुजता<br /> कता भाग्यो, त्यस्को भरसक बुझे है तिमि पता ॥ .<br /> डेकहाँ कस्तो तिम्रो उदरमय त्यो दुर्भर दरी !कहाँ यस्तो सानू सरलमति निर्दोष म चरी ।दया माया छोडी मनुज ! कुन तृष्णावश परीमट्चाङ्ग्राले हान्यौ मकन तिमिले आज यसरी ?॥ 1<br /> न शक्छौ यो आँशू टपटप टिपी चप्प पिउनन शक्छौ मासूले दिनभर अघायेर जिउन ।न शक्छौ यो भुत्ला लिइकन कुनै वस्त्र सिउनचुँडचौ व्यर्धै मेरो मनुज । तिमिले जीवन किन ?<br /> श्‌सिधा-सादा, निर्धा उपर पिर-बाधा जति जतिठुला, बाठा, टाठा मनुजहरु पार्छन्‌ उति उति ।घृणा, निन्दा, हत्याप्रभृति सब उस्को कटुफलउनै उल्टो भोग्छन्‌, विधि-नियम यो जान अटल ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> 51<br /> दितिमी जान्ने: बाठो मनुज, गुरु जस्तै भुवनको, म लाटो अज्ञानी विहग बिचरो दूर वनको ।स्वभावैले मेरा उपर हुनुपर्ने सदयतालियौ जानी जानी अहह ! किन उल्टो परुषता ?<br /> ७<br /> जगत्‌-रक्षालाई जुनिभर अहिंसा-व्रत धरीउसैद्वारा व्याघप्रभृति पशु सारा वश गरी ।रहन्थ्यो जो ज्ञानी मनुज गहिरो शान्ति-सुखमामट्चाङ्ग्रा हान्ने भो शिव शिव ! उही आज रुखमा ॥प्‌तिमी घुम्थ्यौ फिर्थ्यौँ धरणितलमा, हामि नभमाकुनै वेला हुन्थ्यौं उभय तल माथी बिटपमा ।दुबै सुन्थ्यौँ बोली खुसिसित दुवैका दुइ थरीवृथा त्यो भत्कायौ अबुझ ! तिमिले शान्ति-नगरी ॥६कुनै वेला तिम्रो गृह र फुलबारी-वरिपरिसबै हामी घुम्दा चटुल गतिले कौतुक गरी ।कठै ! साना साना कुसुमकलि जस्ता शिशु पनि“चरी ! आ: आः' भन्थे, प्रणयवश पुग्थे रुखमनि ॥१०हँसीला तिम्रा ती सरल शिशुको त्यो मधुरिमाम नाचेको देख्थे प्रणयपुरको मध्य धुरिमा ।खुसी हुन्थेँ, भन्थेँ मनुज-जुनि हो भाग्यसदनकठै ! यो हत्यारोपन त उस वेला समभिननँ ॥११खसेको दाना वा फल-फुल तथा मञ्जु-मुजुराजुटचो जो, सौ खाई खुशिसित गरी नित्य गुजरा ।तपस्वी जस्तो भै प्रकृति-पधको मङ्गल गरीरहेको यो निर्धा मकन किन मारचौ ? हरि हरि !<br /> ३४ : चष्ठ विश्लाम<br /> १२हवामा पौडन्थेँ, जुन मधुर सङ्गीत मुखमाथियो, त्यस्ले तिम्रो श्रुति-विबर भर्थै म सुखमा ।कठै ! वासा बस्थेँ, विजन वनका मञ्जु रुखमाबिरायेँ के मैले ? किन धसिदियौँ मृत्यु-मुखमा ?१३पिताको माताको प्रणय उहिल्यै कालगतिलेबित्यो, भाई बैनीहरु सब चुँडघो दुर्नियतिले ।थियेँ बाँकी यौटा फगत म कठै ! वंश-विरुबासस्यो आजै मेरा उपर पनि त्यो काल सरुवा ॥१४कलीला ती साना विकल बिचरा बाल बचराविना चारा भोकै सब भइशके हुन्‌ अधमरा ।थियी साथै पौथी जुन, शिव हरे ! त्यौ पनि अनकतै गर्दी होली रुदन अधवा क्रन्दन-रव ॥१५दुवै भाले-पोधथी हरबखत पालो गरि गरीलगी दिन्थ्यौँ चारा विकल बचराको मुखभरी ।अकेली सुत्केरी अब शिव हेरे ! दीन बिचरी !गुजारा गर्ली त्यो कसरि दुहुरा पालन गरी ?१६अवस्था यो मेरो सहन अधवा खप्न नशकीनजाने त्यो ऐले वरपर कतै मूर्छित छ कि ?मरी पो हाली वा प्रिय-विरहले मार्गबिचमा !पुगी वा औताई विकल बचराकै नगिचमा ॥१७कदाचित्‌ त्यो मेरी प्रणय-पुतली व्याकुल बनीरुँदै खोज्दै आयी वरपर भने मृत्यु नगनी ।नहाने है बाबा ! विकल बचरा हुर्कन दियेवृथा अर्को चर्को शिशु-मरणको पाप नलियै ॥<br /> तरुणा तपसी : ३१<br /> ॥कहाँ त्यो सुत्केरी प्रणय-पुतली ! त्यो गुँड कहाँ !कहाँ प्यारा साना शिशुहरु ! कठै ! त्यो सुख कहाँ ।कहाँ प्रेमी साथी ! स्मरण पनि हा ! कष्टमय भोकठै ! मेरा लेखा अब सब कुराको प्रलय भो ॥१९न चाँडो जाने भो सहजसित यो प्राण-पवनन शक्छू यो बाधा सहन अथवा शान्त रहन ।न थामिन्छन्‌ आँशू न त छ अरु क्यै जीवनगतिकठै ! कस्तो पापी कति कुपित यो कूर नियति ॥२०सिला खोजी चर्ने सफर-सुख गर्ने गगनमा,ठहर्ने शाखामा, मधुर सुर भर्ने पवनमा ।सिधा-सादा, निर्धा विहगकन मार्ने नियतिलेदियेकी हुन्‌ के त्यो करयुगल माता प्रकृतिले ?२१नजानी आनन्दी मनुज-कुलको उन्नति-कलाम जस्ता निर्धाको बलसित अँठयाईकन गला ।वृथा त्यस्तो चोखो करयुगल त्यो दूषित गरचौघरित्रीमा कालो जहर अधवा पातक छरयौ ॥र्‌रदया राखी हाम्रा उपर विधिले कार्य-कुशलदिँदो हो ता तिम्रै सदृुश बलियो बाहुयुगल ।पुगी टाढा टाढा फलफुल टिपी लाखन थरीभरी-दिन्थ्यौँ ल्याई प्रणयसित तिम्रा घरभरी ॥<br /> र२चुचो साह्रै सानू धन फगत हाम्रो छ त पनिकुनै देख्नासाथै थकित जन भोको रुखमनि ।चुल्लैले पाकेको फलफुल चलाई बल गरीखसाल्थ्यौँ, त्यो खाओस्‌ भनिकन दयाको वश परी ॥<br /> ३६ : षष्ठ विश्वाम<br /> र्‌दया हो पृथ्वीको अति चहकिलो पारसमणिदया नै हो कालो भव-जलधिको मुख्य तरणी ।दया त्यस्तो त्यागी मनुज ! किन हिंसातिर भुक्यौ ?म मर्ने हुँ, मर्छु तर तिमि नराम्रोसित चुम्यौ ॥२५म भन्छू हे अन्धो मनुज ! तिमि जस्ता मनुजकोअगाडी हत्यारो प्रकृति हलुकै हो दनुजको ।यही तिम्रौ पापी प्रकृति सब तिम्रा घरघरैघुसी लाखौँ लाखौँ पुरुषकन पार्ला कि ठहरै ?रेमट्याङ्ग्रो माटाको जुन कुरुचले आज भवमाबन्यो, सोही पापी कुरुचि पछि सल्केर सबमा ।कडा गोला गौली कठिन चिजका लाखन थरीखडा भै पार्नेछन्‌ सकल घरणीमा थरहरी ॥२७यही तिम्रो हिंसा, छल-कपट ज्यादा प्रबल भैसिधा-सादा, निर्धा अबुझ थिचिँदा आखिर सबै ।अशान्ति-ज्वाला जो मुलुकभर बल्ला दनदनीयसैमा पर्नेछौ जडमति ! म जस्तै तिमि पनि ॥रदचराको भौँ तिम्रो गगनतलमा सर्र उड्नेकुनै वेला आयो नियति-गतिले तागत भने ।यही हत्याकारी कुरुचिवश भै पागल सरीअवश्यै पार्नेछौ सकल पृथिवी प्रेत-नगरी ॥२९बढ्यो स्याँ स्याँ, ज्यादा अभयसित जो अन्तिम कुराम भन्छु यो राम्रो किसिमसित सम्झे तिमि पुरा ।अहिँसाको गङ्गाजल विन सबै उन्तति-कलाखरानी भै तिम्रो मनुज ! नगरोस्‌ दीर्घ सुकला ॥<br /> तरुण तपसी : ३७<br /> ३०यती भन्दा भन्दै क्षणभर भयो मूर्छित चरोशिकारी के सम्झोस्‌ कपट-पदु त्यो मूर्ख बिचरो ।दियो उस्लै उल्टो झटपट पुरस्कार मरणबनिन्‌ माता पृथ्वी उस विहगको अन्त्य-शरण ॥३१व्यथित बिहगको त्यो आर्त चीत्कारभित्रउस बखत फुरेका वाक्य साह्रै पवित्र ।कठिनसित बताई बर्बरी आँशु 'फारीमुनि-मन पुगिहाल्यो यो महासिन्धु पारी ॥<br /> सप्तम विश्वाम<br /> १<br /> मुनिका उस सूक्ति-सिन्धुको<br /> रस प्यूँदा हर-एक बिन्दुको ।मनले गहिरो मनुष्यता<br /> पहिचान्यौ, तर त्यो कता कता ॥<br /> हुँदोहोला तोलाभर फगत फुर्के जुन चरीउही मारी, पापी कठिन करको लर्कन गरी ।चल्यो व्याधा, साथै पवन पनि तातो हररर,बहचो मानू सारा प्रेकृति-पधमा भित्र जहर ॥<br /> तरुण तपसी : |.) पु<br /> ३म ठिङ्गा, त्यो नङ्गा पथ, वधिकको त्रास मनमापरी भागीहाले विगह बिचरा दूर वनमा ।बिभयो काँढौ जस्तै कठिन घटना त्यो नयनमाघुणा ज्यादा लाग्यो मनुज-मतिको त्यो पतनमा ॥रड<br /> चरीले छादेको फगत दुइ थोपा रगतमाडुबेकी नै देखेँ सकल पृथिवी त्यो बखतमा ।दिशा देखेँ मैला, वरपरि सबै शैल धमिलानदी देखेँ काली शिव शिव ! उनै पुण्य-सलिला ॥श्रयती चाँडै मेरो किन कसरि आँखा घमिलियो ?तमासा यो क्या हो ? भुवन किन मैलो सब भयो ?भनी हेर्दा हेर्दै वर पर कठै ! विश्वभरमाउही देखेँ कालो कुरुचि भरियेको इधरमा ॥द्‌अहो ! यस्तो कालौ विकट परहिंसा-कुरुचिलेबिगारेको वातावरण कुन दैवी सुरुचिले ?सफा होला भन्ने लिइकन ठुलो तर्क मनमाम एक्लै झोक्रायँ नयन युग चिम्ली विजनमा ॥७<br /> उडेँछू त्यै वेला चपलगति सङ्कल्प-रथमाचढी ज्यादा माथी गगनबिच वा शून्य पथमा ।त्यहाँ खेल्दा खेल्दै मयल अथवा दोष मनकोगयो गल्दै गल्दै, स्थिति अगम झल्क्यो भुवनको ॥हामजा मानी नीलो नभ-जलधिमा निर्भय बुडीघुमी पौडी खेलेँ, प्रणयसित यद्‌्वा लडिबुडीसुनेँ त्यै वेलामा अगम रसिला लाखन कुराखुशीको बल्लीमा पटपट फुटे पट्ट मुजुरा ॥<br /> ४० : सप्तम विश्ाम<br /> खुन चेला त्यो वेला, गगन गुरुजी, शान्त मुहुडाथियौ शिक्षा-दीक्षा ध्वन्तिमय बडो अदभुत कडा ।अहो ! पढ्दा पढ्दै गुरुमय भयो विश्व-विभवम कच्चा विद्यार्थी, शकिन सहसा सम्झन सब ॥१०जबर्जस्ती मेरो अति जरकटे कान पकडीतपस्याका खोले सकल गुरुले दुर्गम कडी ।भयो त्यस्ले गर्दा श्रवणपुट मेरो झमझमपछाडी यो झन्क्यो अमृतमय मीठो स रिग म ॥११कुनै चाहे नङ्गा भइ फगत दङ्गा गरिरहून्‌कुनै चाहे चङ्गा भइ गगन-गङ्गाबिच बह्न्‌ ।अँध्यारो स्वप्नाका सुख दुख खुशी भै सब सह्‌सबै भन्दा भिन्नै भइ फगत हाँसी खुश रह्‌ ॥१२डुब्यो त्यस्तो चालासित किन चराको रगतमा ?भुली त्यो, निःस्वार्थ प्रणय गर सारा जगतमा ।त्यसैले त्यो काँढो नयनबिचको झर्छ सहसातुरुन्तै देख्नेछौ अनि पछि उज्याला दश दिशा ॥१३लियेथेँ त्यो शिक्षा जब अनि घट्यो कष्ट कसलाउदायो निःस्वार्थ-प्रणय-विधुको शीतल कला ।घृणाको, निन्दाको सब शिथिल भो बाहघ् विषयभयो साह्रै हल्का सुखमय अनासक्त हृदय ॥१४जती आँखा चिम्ल्यो किन किन उती लाखन थरीरसीला उर्लन्धे हृदय-दहमा दृश्य-लहरी ।घडी: देखा पर्थ्यो गगनबिच अर्घेन्दु विमलघडी अग्ला अग्ला हिमशिखर सेता झलमल ॥<br /> तरुण तपसी : ४१<br /> ११घडी बग्थिन्‌ गङ्गा परम शुचिता सैचन गरीघडी आई-पुग्थे हरकिसिमका देव-नगरी ।घडी नीलो तारा-जडित गगनै भवास्स छिनमास्वयं आई पस्थ्यो हृदयमय सानू सदनमा ॥१६घडी देखा पर्थ्यो चमचम गरी दीर्घ बिजुलीघडी आत्मज्ञानी पुरुष अथवा सिद्ध सकली ।घडी पानी पानी सबतिर छताछुल्ल धरणीघडी आगो बल्थ्यो धपधप, घडी वासरमणि ॥१७न मिल्थ्यो त्यो शिक्षा सितिमिति कुनै शास्त्रहरुमान वा ज्ञानी ध्यानी धरणितलका सिद्धहरुमा ।लिँदा एकै गोता निमिषभर चुर्लुम्म जसमारसीलो निस्कन्थ्यो पल पल चमत्कार-सुषमा ॥१८अहो ! यस्तै यस्ता अघट घटनारूप चटकमजा मानी भित्रै अनुभव गरी धेर पटक ।पछी सुस्तै मेरो चपल मन त्यो कौतुक भुली'फुली लिन्थ्यो निद्वामय अतुल शय्या मखमली ॥१९उषाले यस्तैमा पवनमय पङ्खा सिरिसिरीममाधी हम्कन्धी, तर मकन लाग्थ्यो किरिकिरी ।म झोक्रिन्थेँ, भन्थेँ किन सब टुट्यो कौतुक, भनीकडा रातो देख्येँ गगन-गुरुजीको मुख पनि ॥२०बित्यो रात्री सारा, तम पर सरचो, सर्रे रविकोप्रभा झुल्क्यो, टल्क्यो टलक कलना-तुल्य कविको ।_ बनी अर्कै निस्किन्‌ प्रकृति-जननी, विश्वभरमारमायिन्‌ चौतर्फी विकसितमुखी जागृति-रमा ॥<br /> ४२ : सप्तम विश्वाम<br /> २१निशामा त्यो प्यारो पठन-विधि गर्दै दिवसमाउदासी भै हेर्दै हरकिसिमको बाहचच सुषमा ।जगायेँ निःस्वार्थ-प्रणय-सुखको जोति भरिलोनिकै नै कम्ती भो, विहग-बध-बाधा जहरिलो ॥२२गयै बढ्दै बढ्दै पयर तल, आँखा गगनमाजम्यो, फेरी नीलोपन गगनको टम्म मनमा ।जटाशाली अग्लो शिर पवनको रङ्ग-रसमारमाई छर्कन्थ्यो छुनुमुनु गरी शान्ति-सुषमा ॥र्‌कसैले त्यै वेला पनि हृदय पारीकन कडादिये भारी धक्का मकन अधवा उग्र रगडा ।लुछे, लाछे, कोपे, जडतक खने, हुर्मत लियेकठै ! मेरा लेखा तर अनुझ ती बालक थिये ॥१ २४जुँघा दाह्टी तान्ने सरल शिशु जस्तै पथिक तीम सम्झन्थेँ, हुन्थेँ प्रणयरसले गदगद अति ।बित्यो एवंरीत्या समय, वयले उन्नति लियोरसीलो छायामा प्रणय-बिधुको कान्ति फिँजियो ॥0सँभाली वा खारी चपल मनका वृत्ति यसरीम रस्तामा बस्ता प्रणय-शिबको पूजन गरी ।बित्यो मेरो निबकै समय उस चौकी उपरमाजहाँ वासा बस्थै विविध बटुवा ती रहरमा ॥२६यति भनी तपसीले मन्द निःश्वाससाथमुख-कमल भुकाये, बन्द भो सूक्ति-पात ।म पनि अमृत जस्तो त्यो सबै सच्चरित्र-मनन मन लगाई गर्न थालेँ पवित्र ॥<br /> तरुण तपसी : ४३<br /> अष्टम विश्वाम<br /> ॥/यसरी बहँदो घरी घरीमुनिको शीतल सूक्ति-माघुरी ।बिचमा जति रोकियो उतिदिन थाल्यो नव भाव-जागृति ॥0फराकीलो चौकी-उपर बलियो आसन कसीम रस्तामा बस्ता मनुज, पशु, पक्षी सब खुशी ।थिये, ती भझुम्मिन्धे अतुल सुख लिन्धे, प्रणयलेमलाई सुम्पन्धे पल पल शुभा५;शी हृदयले ॥३मल्हामी आकन्‌ बा मलिन मुख लायेर मुडुलाबिसाङन्‌ वा जन्तीहरु वर-बधू-साथ सुकिला ।समानै दिन्थेँ ती उभयकन छाया म तिनकोस्वयं लिन्थे छाया प्रणयसित सम्पूर्ण मनको ॥ईछुती विद्वान्‌ होस्‌ वा मलिन कुलको मूर्ख अछुतीकुनै त्यागी होस्‌ वा विषयरस रागी लखपति ।समानै ठान्थेँ ती विधि-विहित चैतन्य-पुतलीपछी हेर्दा हेर्दै तर हृदय हाँस्थ्यो अलिअलि ॥00समै भित्री श्रद्धा, सम अतिथि-सत्कार-विधि त्योसमै प्यारो चौकीमय चहकिलो शान्ति-निधि त्यो ।थला मारी झुल्थँ म पनि समताकै रहरमाथियो बढ्दो चढ्दो तर विषमता विश्वभरमा ॥<br /> 'ह४ : अष्टम विश्वाम<br /> दैजगद्धात्री देवी प्रकृति-जननीमा विषमताहुनाले झल्केको भुवनबिच के मिल्छ समता ?भनी मेरो भित्री श्रवणबिच भर्दै सनसनीहवा दौड्यो, हल्ल्यो फरफर जटामण्डल पनि ॥७<br /> अलापे पन्छीले प्रणयसँग त्यै राग रसिलोत्यसैमा दर्शाये शिखरहरुले रङ्ग हँसिलो ।बटोही जो कोही उभयतिर चल्थे तिनि पनिलपेटेकै देखेँ उस विषमताले फनफनी ॥कघडी भझुम्ने-फाम्रे मल-मलिन ढाक्रे र भरियाघडी साह राम्रा सुघर सुर जस्ता शहरिया ।घडी घाँसी ग्वाला, कृषकहरु झुत्रे नगिचमाथियेँ साक्षी जस्तो सकल बटुवाको म बिचमा ॥९झिकी सुस्केराको बहुत खिरिलो सूत उसमाउनी माला मोतीसदृश पसिनाको दिवसमा ।मलाई दिन्थे जो पथिकहरु ती बीच पथमासबै शोची (षी) लिन्थेँ म पनि गहना त्यो सुपथमा ॥१०जती प्यूँध्यो चौकी गरम पसिना पान्थ-जनकोउती बढ्थ्यो मेरो हरबखत उत्साह मनको ।म भन्थेँ तत्कालै पर पर पुन्याईकन भुजायता भर्ने चर्का रवि-किरण पार्छु सब कुजा ॥११कडा राँको जस्ता रवि-किरिणको ताप फिँजिँदाकठै ! बाटोघाटो रिपु-मुलुक झैँ दुर्गम हुँदा ।उत्तित्ये छायामा मनुज, पशु, पक्षी जुन जतिथियो बेग्लाबेग्लै सकल तिनको अद्भुत गति ॥<br /> तरुणा तपसी :<br /> वरजटाका लट्टामा चपल चिडियाको चहचहउता त्यो चौकीमा विविध बदुवाको तह-बह ।दगुर्थे लोखर्के-प्रभृति बिचरा बीच-बिचमाथियो मानू मेला मधुर उस वेला नगिचमा ॥<br /> १३लगाई गालामा कर-कमल कर्के शिर गरीबगाई आनन्दी सरस रसियाको रस-झरी ।कुनै वेला गस्वाला कृषकहरु बस्ता मिलिजुलीमुटूमा चम्कन्थ्यो चमचम चमत्कार-बिजुली ॥१४कुनै वेला ढाक्रे कृषकहरुलाई हट भनीहटाई हप्काई तमकसित ताक्तै, छडि पनि ।थला मारी बस्ता चतुर पुरवासी जनहरूचिरिन्थ्यो यो छाती, किन.किन म रुन्थेँ धुरुधुरु ॥<br /> ४६ : अष्टम वबिश्वाम<br /> १५कुनै वेला ढाक्रे कृषकहरुकै आदर गरीलगी गाग्री-गाग्राहरुबिच मिठो सर्बत भरी ।कहन्थै यो खाक, पथ-जनित गर्मी मथर होस्‌म भन्थेँ त्यो सुन्दा मनुज-मति यस्तै स्थिर रहोस्‌ ॥१६बुढा, पाका, बाला, युवक, अधबैँसे सब जनाबसी त्यो छायामा अलि छिन शुकायेर पसिना ।उठी-जाँदा हेरी खुशिसित जटामण्डलतिरकहन्थे वा भन्थे जुग जुग जियोस्‌ भाग्य-शिखर ॥१७बित्यो एवंरीत्या सकल दिन, सन्ध्या-समय भोजटामा त्यो सारा रवि-किरण-धारा विलय भो !धुलोले त्वाँलोले मलिन रवि ढाक्रेमय बनीगये आगो फुक्ने नियत लिइ अस्ता;चलमन्ति ॥१८उता यौटा ढाक्रे चरम गिरि भन्दा तल झरेयता त्यो चौकीको वरपरि हजारौँ अगि सरे ।चुल्हा लायै, आगो सबतिर जगाये पिलिपिलीजुट्यो दीवालीको घडिभर त मानू झिलिमिली ॥१९कठै ! चाँडो चाँडो जठर-हरिको पूजन गरीसिह्दानैमा भारी, हर-उपर बर्कोकन धरी ।डुबे ती निद्राको अतुल परमा$नन्द सुखमाउठ्यो भारी हेर्छु म भनि घुरणा घुर्रे मुखमा ॥२०नफेरी त्यो, फेरी निमिषभर कोल्टोतक पनिपला झैँ गैहाल्यो धकित तिनको दीर्घ रजनी ।तिखो चुच्चो खाली चदुल कुखुराले चरचरीचिरचो त्यो सन्नाटा सकल 'कुखुरीकाँ' रव गरी ॥<br /> तरुण तपसी : ४७<br /> ११दुटचो त्यस्ले गर्दा भुवनभरको नीरव-पनागायो गल्दै गल्दै सकल दुनियाँको तम घना ।सबैरैको हावा पनि बहन थाल्यो सिरिसिरीफुके साना ठाडा अरुण-रुचि-रेखा मिरिमिरी ॥२२कुनामा ती रागी दिवसकरको चुम्बन परीखुशीले मस्केकी सरल धरणीको स्मित सरी ।उज्यालो भै निस्क्यो क्षितिज उस वेला अलिअलिझिके यौटा दोटा चपल चिडियाले खलबली ॥२३उषाले बिस्तारै दिवसपतिको पूर्वतिरकोगुलाफी खौपी वा अति चहकिलौ कैलि-घरको ।खुला पारी ढोका, विहगकुल त्यो चञ्चु-चपलप्रभातीको ताना मधुर लिन थाल्यो पल-पल ॥२४हटाई पर्दा त्यो मलिन तमको मङ्गल गरीछरी रातो रोरीमय चहक राम्रो नट सरी ।उदाये वा आये जब रवि खुला नाट्य-घरमातमासा अर्कै भो अनि सकल संसारभरमा ॥२५ठुला अग्ला अग्ला गिरिशिखरका साथ म पनित्यसै झल्कैँ टल्कँ रवि-किरणले कञ्चन बनी ।चरा मानू नीराजन-विषयको कीर्तन गरीउडे सारा चारा लिन चपल चञज्चुपुट धरी ॥२६उता जोड्छन्‌ नाता उदयगिरिमा बासरमणि ।यता छोड्छन्‌ ताता सुखशयनको वासरमणी ।उनी बन्छन्‌ आफैँ गिरिशिखरका स्वर्णकलशइनी भन्छन्‌ पारौँ अब त जलले पूर्ण कलश ॥<br /> हं : अष्टम विश्वाम<br /> २७नदी बग्थिन्‌ निक्कै पर, तदपि गङ्गे ! हर हरम सुन्थे, त्यौ सुन्दा हृदयनबिच लाग्थ्यो र रहर ।उतै फर्की हेर्थे, जलदसित गर्थे अनुनयअहो ! कैले द्यौला मकन तिमि त्यो स्तान-समय ?देअहो ! त्यो वेलाको रवि-किरण-माला सुनहरीधरामा झल्कन्थ्यो सलसल बगेको सुन सरी ।थियो मानू वर्षा अमृतरसको शान्ति-सुखकोसबैको देखिन्थ्यो धपधप सफा कान्ति मुखको ॥२९सबै हेर्दा हेर्दै भुवनभर त्यो जागृति ठुलोहुँदै-आयो मेरो सकल हृदय-ग्रन्थि खुकुलो ।थिये त्यो बेलाका सकल रसिला जीवन-घडीविधाताले अर्कै मकन दिन थाल्यो तर छडी ॥३०यति भनि तपसीले माथ केही झुकायैमधुर वचन-धारा कण्ठभित्रै लुकाये ।म पनि सकल गर्दै वाक्यको सार सारपुलुपुलु तपसीको हेर्न थालेँ मुहार ॥<br /> तरुण तपसी : ४९<br /> नवम विश्राम<br /> १अलि बेर अडी चल्यो जबमुनिको मञ्जुल ओष्ठ-पल्लव ।अनि वाक्य-सुधा बहद्यो उहीअधवा जीवनको फुक्यो बही ॥द्रठुला साना लाखौँ पधथिकहरुका -लाखन थरीचमत्कारी चाला हरबखत आलोकन गरी ।बसेकै वेलामा शिशिर क्रातुको रात्रिबिचमालड्यो भोको यौटा अतिथिजन आई नगिचमा ॥३न त्यस्ले क्यै खायो, न त पिउन पायो द्रववहरून केही बिच्छ्यायो, न त धुनि जगायो हुरुहुरु ।घुँडो मण्टो जोडी विधि अधम हो निर्दय भनीबितायो वा काट्यो कटकट किटी दन्त रजनी ॥रै<br /> निशाको त्यो कालो तम सकल पोको परि परीउही निर्धो भोको विकल बढुवामा घर गरी ।मडारिन्थ्यो खेल्थ्यो पल पल ठकेल्थ्यो विकलताथियो उस्को लेखा शरण मृति-मूर्छा, शिथिलता ॥५कठै ! चिल्थो कन्था फगत लिपिटो मात्र हरमाकलेटीको खस्रो अति मलिन रेखा अधरमा ।गडेका खोपा झैँ नयनयुग, आँशू गहभरीबगेको देखिन्थ्यो, कर चरण काम्थे धरधरी ॥<br /> ५० : नबम विश्लाम<br /> सुखा जिभ्रो, घाँटी, हृदयबिच चर्को धडकनअँध्यारो आकाशै सदृश मुख मालिन्य सदन ।खलाँतीको गर्थ्यो अनुकरण छाती हरघडीकठै ! मानू गन्थ्यो कठिनसँग त्यौ जीवन-घडी ॥<br /> ७<br /> क्ुधाको ज्वालाले ज्वलित बिचरो त्यो अतिथिकोअवस्थाले गर्दा लय-समय वा मृत्यु-तिथिको ।दयाले पग्लन्थ्यो जड अति कडा पत्थर पनिम शक्थेँ त्यो सारा सहन कसरी निष्डुर बनी ॥पयकठै ! त्यो दुःखीको उस बखत जो हालत थियोसबै त्यो यै मेरो विकल मुटुमा बिम्बित भयो ।भयेँ केही वेलातक म पनि जीवन्मृत सरीपछी उर्ले मेरो हृदय-दहमा तर्क-लहरी ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ५१<br /> ९विधाता माताको स्तनयुगलमा स्तन्य-रसकोभरी धारा पैले अनि जनम त्यो दिन्छ शिशुको ।विना खाने दाना धरणितलमा जन्म कसरीकहाँ कस्ले लेला ? कुन कठिनता यो हरि ! हरि !१०किरा किर्थादेखी मनुज, पशु, पक्षीतक सबजती जो जन्मन्छन्‌ सकल तिनको योग्य-विभव ।धरित्रीको छाती उपर पहिले नै छ खचितअहो ! भोकै मर्छन्‌ तदपि किन त्यो दुर्गतिसित ?११धरित्रीमा भक्त प्रणय अधवा जाँगर धरीखनी, खोसी, जोती, कर-चरण माटोमय गरी ।निकाली खाये त्यो अमृतमय खाना मिलिजुलीजगत्‌ सारा बन्थ्यो अमर नगरी झौँ झिलिमिली ॥१र्‌धरित्रीको माया-प्रणय नरदेखी कृमितकसबै जीवा$५त्मामा सम छ, उसमा छैन फरक ।उनी खाना दिन्छन्‌ रतिभर कुनै भेद नगरीसबैलाई पुग्ने किसिमसँग त्यो लाखन थरी ॥१३सबै प्राणी बाँच्ने किसिमसित खानाहरु दिननशक्ने नै होलिन्‌ धर्राण जहिले वा जुन दिन ।तुरुन्तै फुट्नेछन्‌ उस बखत कच्चा घट सरीहजारौँ के लाखौँ किसिमसित धाँजा परि परी ॥१४सबैकी साजा छन्‌ धरणि जननी, जीव सकलउनैका छोरा हुन्‌ हृदय-रसमा लुब्ध चपल ।भुली माता-नाता अझ सब उनै मालिक बनीवृथा गर्छन्‌ कोलाहल कलह मेरी भनि भनी ॥<br /> प्र : नवम विश्वाम<br /> &quot; १५भयैकी हुन्‌ कैल्यै जुग जुग कसैकी न धरणीकसैकी छन्‌ ऐले न त, फिर कसैकी पछि पनि ।वृथा मेरी भन्दै डुबिकन कडा मोह-विषमाउनैको छातीमा सब लय हुँदैछन्‌ निमिषमा ॥१६गुणी हो, ज्ञानी हो, बहुत चतुरो जाति नरकोसिपालू, उद्योगी, गुरु-सद्‌श यो विश्वभरको ।बुझोस्‌ ता यस्ले त्यौ परहित-महामन्त्र-महिमादरिन्थ्यो पृथ्वीको 'अमर नगरी' नाम बहिमा ॥१७कडा, पीरो, मैलो लिइ मतलबी ग्याँस उरमाबनी अन्धो जस्तो इतर जनको कष्ट पिरमा ।खियेको देख्दा यो चतुर नरजाति प्रतिदिनकठै ! मेरा आँशू तरतर बहन्छन्‌ किन किन ?१८हजारौँ यै जस्ता मनुज मनमौजीपन धरीहिँडे वा हिँड्दैछन्‌ सब सरसरी यै पथ गरी ।खुला नै छन्‌ आँखा तर विकट अन्धोपनसितमित्यारी लायेका अति कठिन कारुण्य-रहित ॥१९बडा बाठा, टाठा, सकल तर बाटोबिच परीलडेको त्यो भोको पधिकतिर लाटोपन धरी ।. हिँडेका छन्‌ त्यस्तो तुजुकसित ठाडो शिर गरीअहो ! कस्तो कालो समझ तिनको त्यो हरि ! हरि !२०गुहे, काला, कौवा, अपढ वनका बन्दर पनिपरचो यौटामाथी विधिवश जसै सङ्गकट अनि ।धुरिन्छन्‌ दर्शाई प्रबल नमुना बन्धुपनकोअहो ! त्यस्तो नीचो पतन किन यो मर्त्य-मनको ?<br /> तरुण तपसी : ५३<br /> २१यहाँ चल्ने फिर्ने मनुजहरुको जत्ति हक छधरित्रीको छातीउपर यसको उत्ति हक छ।हरचो होला कस्ले कसरि बिचमा भाग यसको ?कठै ! जस्ले गर्दा नर-जुनि डुब्यो रङ्ग-रसको ॥ररन ता यो अल्छी हो, न त छ यसको अङ्ग विकलन ज्यादा ढल्केको वय छ, न भिखारी छ शकल ।अहो ! यस्तो सादा कृषक मिहिनेती कृश-बललडी भोग्दो होला कुन अधमको कुत्सित छल ?रडन त्यौ भन्थ्यो मौरी बनि मह सदा सञ्चय गर्दैन भन्थ्यो ऐशी भैकन फजुलखर्चीपन घरूँ ।धरित्रीको भित्री विधि-नियमले प्राप्य यसकोगुम्यो होला खाना कुन छल परी हाय ! कसको ?रदकुनै त्यस्तो खाना विन विकल या मूर्छित सरीकुनै खाना देख्दा अरुचिवश बस्छन्‌ पर सरी ।तमासा यो हो वा विधि-नियमको घोर भुल हो?दुवैको यद्ढा त्यो इतर जुनिको कर्म-फल हो ?२५गरी खाना जम्बा अरुचिवश त्यो खान नशकीशुकेका जो जो छन्‌ मनुज तिनले त्यो सब झिकी ।इनै भोका शोका५५कुल गरिबका दीन मुखमाचढाये बढ्थ्यो कि अभिरुचि कठै ! खाद्य-सुखमा ?२६नहेरी अर्काको मलिन मुख, लोभीपन धरीसमेटी सोहोरी सब खचित पारी घर भरी ।भनी मेरो मेरो कति कति बिते व्याकुल बनीअहो ! उस्तै अन्धो अबुझ दुनियाँ यो अझ पनि ॥<br /> प्र : नवम विश्वाम<br /> २७थियिन्‌ पैले पैले जुन वसुमती जङ्गलमयीउनैलाई पारो मनुजगणले मङ्गलमयी ।कठै ! जान्दो हो ता नियम परपीडा-हरणकोछुटी-जान्थ्यो यस्को कठिनतम पीडा मरणको ॥रदममा चल्दा चल्दै पल पल इनै तर्क-लहरीउठी काँपी काँपी विकल बदुवा त्यो थरथरी ।कठै ! पानी ताकी जिनतिन पनेरातिर गयोमलाई त्यो देख्दा मनुज-जुनिमा नै घिन भयो ॥२९यति भनी तपसीले आँशु फेरी खसालेविकल मन समेटी केन्द्रमा नै बसाले ।म पनि अति हलुङ्गो हातले अश्वु-धारापुछिकन चुप लागेँ, सन्न भो देह सारा ॥<br /> तरुण तपसी : ५५<br /> दशम विश्वास<br /> 1<br /> क्षणमात्र रह्यो र त्यो घना<br /> मुनिको मौन समाधि-भावना ।अमृत-द्रव झौँ बनीकन<br /> बहँदै गो फिर कर्ण-पावन ॥<br /> जगतमा सल्केको निलिकन सबै मानवपनाअसन्तोषी दोषी अति विकट त्यो दानवपना ।तिखो काँढो जस्तै बनि उनिन आयो र उरमासँदै बाधा पोर्खेँ प्रकृति-जननीका पयरमा ॥<br /> ५६ : दशम विश्वाम<br /> डेहुँदोहो ता खाना फल फुल तथा खाद्य मसितम दिन्थेँ त्यो सारा अतिथिजनलाई खुशिसित ।दिने त्यस्तो केही मसित नहुँदा आज सकलभयो चौबाटाको जनम तप वा वास विफल ॥॥<br /> कि ता माता ! मेरो सदय मन यो मन्द गरिद्यौकि ता याता६५यातै पधिकजनको बन्द गरिद्यौ ।विपद्‌ बाधा भोका अतिथिजनको हेर्न-सहननशक्नाले सल्म्यो जननि ! मनमा शोक-दहन ॥५नपाई खाना क्यै उदर-गत रुद्वा,नल बलीजलेको देख्दा त्यो गरिबजनको जीवन-कलि ।जबर्जस्ती मेरो पनि सब जलेको छ हृदयत्यसैले यो गर्छ जननि ! पदमा विन्ति-विनय ॥द्‌उठोस्‌ आँधी-ब्यारी लिइ विकट विध्वंस विभवफुटोस्‌ बज्जद्वारा पटपट गरी मस्तक सन ।जुटोस्‌ चर्को कोलाहल-रव, छुटोस्‌ प्राण-पवनम त्यो मेरो बाधा सहन शाकुँला, यो त शकिनँ ॥छ<br /> नशक्नाले भोको अतिथिजनको गर्न कदर<br /> वृथा भैगो, गैगो जननि ! जुनि मेरो, जनि गर ।खुला देख्छू तिम्रो अति अगम भण्डार, उसमा<br /> कमी केको होला ? किन मकन पान्यौ सकसमा ?<br /> प्‌पुकारा यो सारा विकल बदुवा-खातिर गरी'झकायेँ चिन्तामा, अलि दिन भयेँ मूर्छित सरी ।बिलौना माताले पनि सदयतासाथ सुनिछन्‌ममाथी चौतर्फी फल र फुलका हार उनिछन्‌ ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ५७<br /> हु ॥।म ब्युँझैँ, भेट्टायैँ चटकमय त्यो खाद्य खचितभयेँ त्यस्ले गर्दा अलि दिन त आश्चर्य-चकित ।स्वयं शोचेँ फेरी खुशिसँग हँसीलो मुख गरीअहो ! कस्तो लीला ? प्रकृति-जननीको हरि ! हरि !१०अहो ! त्यो तन्द्रामा कसरि जननीले कुन घरीगुतायिन्‌ त्यौ लम्बा'फल र फुलको मञ्जु पगरी ?भनी छामेँ, थामँ लचक ललिता५५कार उसकोबग्यो मानू मेरो खलखल कुलो तृप्ति-रसको ॥११मलाई जो त्यस्तो कठिन तपको त्यो फल मिल्योत्यसैले नै मानू जनमभरको सङ्कट निल्यो ।थियो त्यो बेगिन्ती, तदपि सब गिन्ती गरि गरीमजैमा लर्कायैँ शिरभर सबै लर्कन सरी ॥१२बह्यो त्यस्ले गर्दा चमचम सबैतर्फ सुषमाभयो जान्ने सुन्ने सकल दुनियाँ मुग्ध उसमा ।दठुला-साना नाना थकित बदुवाका नजरकोभयेँ मानू तारो उस बखत त्यो मार्ग-भरको ॥१३थियौ पैले मेरो तरुण वय तेसै चहकिलोजटामा उस्माथी फल र फुलको रौनक ठुलो ।त्यसैले झुम्मिन्थे वर पर सदा दर्शकहरूनहेरी त्यो शोभा कुन हिँडन शक्थ्यो सुरुसुरु ॥१४खुशी बढ्दै आयो, दिवस-रजनी-चक्र-चटकघुमी-हाल्यौ मानू निमिषमय भै धेर पटक ।'फुके लुर्का फुर्का सकल पगरीका तल तलजम्यो ती जम्बैमा रुचिर रस-रेसा टलबल ॥<br /> प्र : दशम विश्वाम<br /> १२<br /> सबै आकन्‌ पाकन्‌ कठिन तपको उज्ज्वल फलनहोस्‌ तेरो मेरो भनि कलह यद्वढा खलबल ।<br /> म भन्थेँ, त्यो सारा पटु पवन म्यानेजर बनीसबैलाई दिन्थ्यो महकमय विज्ञापन पनि ॥<br /> तरुण तपसी : ५९<br /> १६चरा, मौरी, कीट, भ्रमर, पुतली-पूर्ण पगरीभयो, गिर्दा लाग्यो विविध बटुवाका वरिपरि ।खुल्यो मानू मेरो सुखमय सदावर्त, उसमाभुल्यो हेर्दा हेर्दै सकल दुनियाँ रङ्ग-रसमा ॥१७बिचारी बिस्तारै अशनरुचि वा भोक सबकोहवा गर्थ्यो सारा उचित बँटवारा विभवको ।म झुल्थेँ त्यो देखी मनमन बडो गद्राद बनीतपस्याको राम्रै अब सफल भो साहस भनी ॥१५सबै आये, खायै, प्रणयसित गाये गुण पनिरमाये, फैलाये सुयश तपसी धन्य छ ! भनी ।तपस्याको मेरो अमृतमय चिल्लो घन-घटाफुट्यो, वर्ष्यौ, झल्क्यो परम सुखको पावन छटा ॥<br /> ६० : दशम विश्वाम<br /> 0 १९हवाको नाघी त्यो खटन बँटवारा हठ गरीजथाभावी डोकाहरुसहित जाबीतक भरी ।बढुल्ये लोभीले जब अधिक खाना अनि पछिम भन्थेँ त्यो देखी मनमन घिनाईकन छिछिः ॥२० ॥जती जो चाहिन्थ्यो जठर-हरिको खातिर उतिलिये, खाये पुग्थ्यो, मुफत किन त्यो सञ्चय अति !त्यसैले गर्दामा कति गरिबको भाग हरियोविधाताको खाताउपर सब त्यो पाप द.रेयो ॥0कठै ! रित्तो पारीकन सब सदावर्त-भवनहरी सारा साजा पथिकजनको जीवन-धन ।लगी त्यस्तो चालासित घर भरी सञ्चय गरीकृहाई थन्क्पाई कसरि शुभ होला ? हरि ! हरि!२२,सबै खाये पक्का पिर अपचको पर्दछ कडानखाये अर्कैले हरण अथवा गर्छ झगडा ।कठै ! बाच्चैबाधा उभयतिर देखिन्छ त पनिभुलेकै छन्‌ अन्धा मनुजहरु मौरीमय बनी ॥ररवृथा खाना भन्दा बढि बढि सदा सञ्चय गरीघनी बन्छौँ भन्दै कृपण-विधिंमा लम्पट परी ।कठै ! अन्धा लोभी मनुज फिर मौरी दुइ थरीअशान्ति-ज्वालामा मुफत किन जल्छन्‌ ? हरि ! हरि !२४जमाई देखाई महजडित चाका र चकलाअभागी मौरीले मनुजहरुमा सञ्चय-कला ।शिकायो होला वा मनुज-पशुको नक्कल गरीबन्यो होला दुःखी मुफत मधुमक्खी जुनिभरि ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ६१<br /> 0 ५न जाने मौरी वा मनुज कुन हो सञ्चय-गुरु ?गरचो होला दुःखी मुफत किन यो झन्झट शुरु ?यही सत्यानाशी कठिन सरुवा रोग-वश भैसडेका छन्‌ लाखौँ विकल बिचरा मानिस सबै ॥२६अहौँ ! कस्तो प्यारो अधम सरुवा व्याधि इनकोछुट्यो जस्ले गर्दा स्मरण मनमा रात-दिनको ।जती जम्बा गर्छन्‌ उति उति इनैको अवनतिकठै ! छुट्दा चोला नियतिवश होला कुन गति ?२७यही अन्धो लोभी मनुज-पशुबाटै बढि बढीवृथा जम्बा गर्ने नरकमय विद्याकन पढी ।अत्यासैमा मूसा जुनिभर अँध्यारो विवरमागरी चीँ चीँ मर्छन्‌ मनुजहरुकै खेत-घरमा ॥रदठगी, चोरी, डाँका, हरकिसिमको झेल, बखडा,कुटामारी, गाली, कपट, कदुता, वैर, झगडा ।घृणा, इर्ष्या, हत्याप्रभृति जति छन्‌ दुर्गुण कडासबैको मूलैमा अधम सरुवा सञ्चय खडा ॥29.विधाताले लाखौँ अमृतमय दैवी गुण सबभरेका छन्‌ जस्को मगजबिच, त्यै मानव अब ।फसी तृष्णारूपी विकट सुरसाको वदनमागयो देख्दादेख्दै अतिशय नराम्रो पतनमा ॥३०यही जम्बा गर्ने अधम सरुवा व्याधि विकटसरोस्‌ वा सल्कोस्‌ ता जलदबिच वा सूर्य-निकट ।धरित्रीको सारा भध्ुर' रसधारा खिँचिकनपलामा पार्नेछन्‌ भुवन उनले भस्म-भवन ॥<br /> &amp;्र : दशम विश्लाम<br /> ३१कठै ! मौरी, मूसा, मनुज बिचरा सञ्चय गरीवृथा पाकेका छन्‌ अनलमय चिन्ताबिच परी ।चरामा त्यो पाजी अधम सरुवा रोग नहुँदाघुमी नाची गर्छन्‌ अमरपुरको कौतुक सदा ॥, डरचराले झैँ चारा फगत उदरै माफिक चरीम भोली खाँला यो भनि बटुलने लोभ नगरी ।बढोस्‌ ता यो बाठो मनुज पर-कल्याण-सुखमासदा यस्को पर्थ्यो अमृत-रसको स्रोत मुखमा ॥३३जहाँ जो भेट्टायो, प्रणयसित खायो फलफुलचुचो बायो, गायो मधुर सुरमा तृप्ति-गजल ।अहो ! त्यस्तो राम्रो विहग-कुलको चाल-चलनशिकोस्‌ ता यो लोभी मनुज किन हुन्थ्यो र पतन ?ञ्र्ढअनुझ मनुजको यो मर्म वा दर्द खोलीमुनिवर चुप लागे वाक्य अर्को नबोली ।श्रुति-युगबिच बग्दो दिव्य पीयूष-धाराफिर अलि छिनलाई बन्द भो टक्क सारा ॥<br /> तरुण तपसी : ६३<br /> एकादश विश्राम<br /> &amp;/।भरिलो मुख-चन्द्र-माधुरीधमिल्याई उस तर्कले गरी ।अलि बेर चुपै रहे मुनिपछि निस्क्यो अनि शीतल ध्वनि ॥01कठै ! यस्तै यस्ता हृदय-दहमा तर्क-लहरीचलेकै वेलामा मनुजहरु आई थरिथरी ।लुछे, लाछै, तोडे भरसक सबै लर्कन जतिनराखी त्यो मेरो मधुर पगरीको छतिपति ॥३झटारो वा साटो, लगुड, भिँगटी, पत्थर, छडीममा जो बर्षाये अबुझ बदुवाले उस घडी ।त्यसैले गर्दा त्यो निरुपम जटामण्डल पनिबनी-हाल्यो मेरो सकल चकनाच्र छुकुनी ॥॥ 3<br /> कनै ती हल्लन्थे शिर सब थिची भयाँकुसि गरीकुनै हान्थे, तान्थे, कर-किशलय-च्छेदन गरी ।कसैले मर्काये भरसक निमोठी परपरीबिपत्ता भैहाल्यो प्रकृति-करुणा-प्राप्त पगरी ॥१म त्यो चौरस्तामा जुन धक्ित लाखौँ पथिककोसदा माला फेर्थेँ परम हित वा शान्ति-सुखको ।उनैको देख्दा मैउपर सब त्यो बन्दरपनाअली क्यै मैलो भो कठिन तपको सिद्धि-सपना ॥<br /> श्ृ्ट : एकादश विश्वाम<br /> 1लुछेको, लाछेको शिर, सकल काया थिलथिलोथियो त्यो पिट्टाले, नयन-युगको कान्ति धमिलो ।उदेकायेँ,, हाँसँ मनुज-जुनिको त्यो पतनमापत्यो कालो रेखा अलिकति उदासीन मनमा ॥७<br /> स्वयं निःस्वार्थी भै विपद अरुकै निम्ति संहने' तपस्वी-चोलाको विधि-नियम हो शान्त रहने ।<br /> यही सम्झी मैले अति कठिन त्यो पीडन सहेँबुझी दैवी लीला सब, बिलखमन्नै परिरहेँ ॥<br /> ककठै ! भोलीपल्टै झटपट उनै मानिस सबभरी डोका-डालाउपर सब त्यै भोज्य-विभव ।त्यहीँ आये, थुप्रा क्रमसित लगायै वरिपरिबसे बाटो हेरी फगत रखवारीकन गरी ॥द्रस्वयं खाना खाने रुचि छ, तर त्यो रोकि त्यसरीफिँजारी त्यो सारा पधिकहरु डाकी घरिघरी ।गला फारी फारी सब कहन थाले 'किन, किन'कुनै माने मैले डबल 'किन'को जान्न शकिनँ ॥१०मगन्ते भोका वा अनुझ बिचरा बालकहरूमलाई द्यौ भन्दै जब अघि सरैथे सुरुसुरु ।अनी हा हां भैगो, सब कहन थाले 'पर पर'विना पैसा दिन्नौँ मुफत किन गर्छौ करकर ?११सफा सेता-राता कमरबिच ताता गरि गरीदबायेका चक्की जलनसित झिक्तै अघि सरी ।दिनेले त्यो पाये, दिन-लिन नशक्ने जनहरूचले पैसा छैनन्‌, भन्नि मन बुझाई लुरुलुरु ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> चक<br /> १२<br /> लिई चक्की त्यस्तो किसिमसित मुद्ठी भर भरदिई खाना जम्बै जब. जब गयेथे घर घर ।अनी सम्झैँ मैले डबल 'किन'को अर्ध गहिरोचल्यो जस्ले गर्दा मगजबिचमा गर्रे पहिरो ॥१३अहो ! पैसा भन्ने कठिन मुहुनीदार चिज त्योकहाँ कैले निस्क्यो ? कसरि दुनियाँको मन जित्यो ?कठै ! जस्को लागी अमृतमय त्यस्ता फल पनिशुकी भौकै आफू, अरुकन दिये 'लौ किन' भनी ॥१४न टौक्ता टौकिन्छन्‌, न त छ रस वा स्वाद तिनमान ता दिन्छन्‌ प्रज्ञा-बल, न त कुनै शान्ति मनमा ।न जाडो हर्छन्‌ ती, न त डदर भर्छन्‌ अलिकतिकठै ! त्यस्तो श्रद्धासित किन बदुल्छन्‌ बिनसिति ॥<br /> : एकादश विश्वाम<br /> १५बिकम्बा पैसामा श्रम र गुणको गौरव भरीअहो ! त्यस्तो कालो विनिमय-कला सिर्जन गरी ।खिचातानी गर्दै फगत पसिनाको पल पलहरे ! अन्धो लोभी मनुज धसिँदै गो तल तल ॥१६चमत्कारी प्रज्ञा-बलतिर कुनै ख्याल नगरीकसी त्यस्तो पैसाउपर ममता-ग्रन्थि त्यसरी ।कहाँ पुग्नेहोला अनुझ जडवादी मनुज यो ?कठै ! यस्को भित्री नयन किन तेसै धमिलियो ?१७क्षमा, मैत्री, माया, प्रणय, करुणा, शान्ति, शुचितासबै स्वाहा पारी पल पल बढाई विषमता ।पियारो यै पैसा अति कठिन हालाहलमयबनी संसारैको पछि सहज गर्ला कि विलय ?१जगतमा पैसाले बिनिमय-कला खूब सजिलोभयो भन्दै होला मनुज, तर त्यो छैन सजिलो ।त्यसैले गर्दामा हरकिसिमका सङ्कट कडाखडा हुन्छन्‌ यद्ढा जुग जुग ठुला झेल-बखडा ॥१९नशा जस्तै गाँजा, चरस, अहिफेना$$दि चिजकोविवेक-ज्योत्स्ता वा मधुर छवि छोप्ने मगजको ।विषालू पैसाले सकल दुनियाँ पागल सरीबनाई पार्ने भो नरकमय पृथ्वी, हरि ! हरि !२०जसै यो पैसाको नयन-युगमा जम्दछ फुलोअनी यस्तो राम्रो सकल जगतै हुन्छ धमिलो ।नमिल्दा क्यै पत्ता वरपर कुनै गम्य पथकोपछारिन्छन्‌ सारा मनुज पिर भोग्दै मुफतको ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ६७<br /> २१अँध्यारा पैसाको जति जति बढ्यो सञ्चय-कलाजगतमा निर्धाको उति उति कठै ! शुम्दछ गला ।बिकून्‌ छोराछोरी, स्वयमपि बनोस्‌ दास बिचरोकठै ! कल्ले देख्ने उस अबुझको दर्द गहिरो ?ररविधाताले कैले ? किन ? कसरि ? कस्तो कुदिनमा ?विषालू पैसाको अभिरुचि वृथा मर्त्य-मनमा ।भरचो होला कोलाहल कलहको जागृति गरीबन्यो जस्ले गर्दा मनुज बिचरो दानव सरी ॥रे३बिरामी लोभिन्छन्‌ कुमतिवश जस्तो कुपथमादुरुस्तै त्यै ढाँचासित मनुज ती भ्रान्ति-पथमा ।भुलेको देख्नाले हरबखत पैसाकन जपीकठै ! आँशू मेरा पनि चुहुन थाले तपतपी ॥२४मुटूमा पैसाको प्रबल मुहुनी-मन्त्र ननिकोगड्यो जस्को, उस्को सनक अति सन्कन्छ मनको ।न ता दायाँ-बायाँ, न तलतिर त्यो हेर्दछ रतिकठै ! त्यो के देख्थ्यो उस कलुषको दुष्परिणति ?२५कुनै भोका शोका६;कुल विकल काकाकुल सरीकुनै पोकै-पोका लिइ सयल गर्ने जुनिभरी ।अहो ! कत्रो पैसा-जनित जनमा यो विषमता ?यसैमा टिक्ला के जुग जुग कठै ! यो मनुजता ?२६बली, बाठा, टाठा, मनुजहरु चातुर्य-दहमाजमाई अर्काका गरम पसिना भित्रि तहमा ।डुबी गोता लिन्छन्‌ अनुझहरु गोताकन खपीक्लुधाको ज्वालामा जनमभर जल्छन्‌ धपधपी ॥<br /> बुद्द : एकादश विश्राम<br /> २७अँध्यारा पैसाको अति जटिल जालोबिच परीभिँगा 'झैँ संसारी मनुज बिचरा भुनभुन गरी ।मडारिन्छन्‌, रुन्छन्‌ हरसमय गर्छन्‌ छटपटीकठै ! के फुत्कन्थे तर सब तिनी प्राण नछुटी ?र्द'विषालू पैसाको विकट बढदो व्याधि सरुवाछिटो सर्दासर्दै भुवनभर सल्कन्छ मरुवा ।बरौँचा ब्रह्माको सब सहज खङ्गार नगरीकठै ! तेसै जाला कठिनतम यो व्याधि कसरी ?१ 0041कडा जोशी, दोषी, तमक, हठ वा गर्व-गुरुताअहन्ताको आडम्बर, भडकिलो, दम्भ, कदुता ।सबै हो यै पैसामय जहरको ग्याँस ननिकोहरचो जस्ले सारै सकल सहसा मर्त्य-जुनिको ॥३०सदा यै पैसाले कठिन हिमले पङ्कज सरीथिची दैवी सम्पद्‌ गुण-मधुरिमा सोत्तर गरी ।लतारेको देख्दा अब भुवन भौ सङ्कटमयभनी बाधा मानी हरबखत यो रुन्छ हृदय ॥३१भनून्‌ अन्धा लोभी मनुजहरु पैसाकन धनम सम्झन्छू शा(सा)पै कूटिल विधिको त्यो सनिधन ।कठै ! जस्का लागी अबुझ दुनियाँ लाखन थरीविपद्‌ भोगी झुक्छन्‌ हल न चल भै जीवनभरी ॥बेरइनै पैसा उम्ली तमकसित शस्त्रा$स्त्रहरुकोझिकी तीखो जिभ्रो जुग जुग कठै ! जीवहरुको ।गला काटी तातौ रगतकन चाटी लपलपीअकालैमा काला;नल विकट फुक्छन्‌ धपधपी ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ६९<br /> 1कडा गोला गोली हरकिसिमको बाफ, बिजुलीबनी मैला पैसा मनुजभर पारी खलबली ।उडेका छन्‌, बाठा मनुजहरु देख्छन्‌ झिलिमिलीसडेका छन्‌ लाटा जन सब शुकी जीवन-कलि ॥डेढकठै ! बाठो-टाठो अमर प्रतिभाको निधि सरीचमत्कारी प्रज्ञा-प्रबल नरको जाति यसरी ।नड्बे पैसाको मलिन ममता-रूप विषमाचिरञ्जीवी बन्थ्यो, अभयपद लिन्थ्यो निमिषमा ॥डच.क्षमा, लज्जा, मैत्री प्रभुति गुणको आसन कसीउसैमाथी आफू अति भडकिलो भैकन बसी ।जगत्‌मा पैसाले हरतरहका दुर्गुण जतिनचायेको देख्दा हृदय सब भो घायल अति ॥३६क्रमसित सब यस्तो तुच्छ पैसा-प्रधानमनुज-चरितलाई दुःखको नै निधान ।कहिकन तपसीले नेत्र चिम्ले तुरुन्तहृदयबिच उदायो दिव्य अर्कै वसन्त ॥<br /> ७० : एकादश बिश्याम<br /> द्वादश विश्राम<br /> १कविजी प्रिय शिष्य झौँ बनीकर जोडेर सबै कुरा सुनी ।अलमल्ल थियै अली छिनफिर बोले तपसी तपोवन ॥रेधमीलो त्यै पैसा-विषयक कडा तर्क मनमाघुमेकै मौकामा क्रतु पनि घुमे क्यै भुवनमा ।खडा भो वर्षाको समय, फिर त्यो कृ्‌ष्ण-रजनीअँध्यारो औँसीको, घन-पटलले गुम्फित पनि ॥...न वा आकाशैमा निविड तम उम्रीकन बस्योन वा त्यो आकाशै तम-जलघिमा गौकन पस्यो ।मसीमा चोबिन्‌ वा प्रकृति-जननीले गगन योबिलायो वैषम्य-स्थिति, सकल एकाम्मय भयो ॥03<br /> दुवै आँखा चिम्ली म पनि बहुधा त्यो बखतमारहन्थेँ वा खेल्थेँ हृदयगत अन्तर्जगतमा ।खुल्यो सुस्तै मेरो पलक, नगिचैमा अलिअलिकुनै सानू देखेँ किरण-कणिकाको पिलिपिली ॥<br /> २तमासा यो क्या हो ? कुन चटक यो नेत्रपुटमापरचो कस्ले फाल्यो किरणमय झिल्को निकटमा ?भनी हेदहिरदै निविड तम चिर्दै चरचरीउडेको भेट्टायेँ चटुलगति सानू जुनकिरी ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ७१<br /> ददझिँगा जस्तो सानू तर अति कडा साहस धरीफुकाई आशाको झलकमय आलोक-गठरी ।बढेको देख्दा त्यो निविङ तममा निर्भयसितभयो मेरो भित्री हृदय सब आश्चर्य-चकित ॥७<br /> प्रभाद्वारा बल्दो विपुल रविको मण्डल कहाँ ?सुधा-वर्षा गर्ने विशद विधुको गौरव कहाँ ?कहाँ त्यो विद्युतको चहक ? फिर तारा ग्रह कहाँ ?कठै ! त्यस्तो सानू उस जुनकिरीको द्युति कहाँ ?प्‌पखेटा खुल्दा त्यो क्षणभर हिरा झैँ झिलिमिलीनखुल्दा वा अड्दा गहन तमभित्रै इलिलिली ।घडी झिम्क्यो, चम्म्यो चमचम घडी, यै क्रम गरीहजारौँ देखायो चटकमय लीला हरि ! हरि !द्‌घडी ठाडै जान्ध्यो तमकसित केही पर परघडी त्यो लत्रन्थ्यो शिथिल भइ केही तलतिर ।घडी तेर्छो, बाङ्गो गतिविधि अनेकौँ लिइकनबलैले त्यो गर्थ्यो तम-जलधि सम्पूर्ण मथन ॥दुवै आँखा चिम्ली प्रकृति सब त्यो मस्त निदमानिदायेको साह्रै कठिन डरलाग्दो समयमा ।न जाने त्यो त्यस्तो किसिमसित के खोजन भनीसिटो बाली घुम्थ्यो निरतिशय उत्साहित बनी ॥११थियो त्यो वेलाको जलधिमय कालो तम घनासिपीको डुङ्गा झौँ झलक, धुति, उत्साह बहना ।स्वयं त्यो खेवैया चतुरमति माझी जुनकिरीन जाने दौडन्थ्यो कुन तट निहारी ? हरि ! हरि!<br /> ७२ : द्वादश विश्वाम<br /> पर्‌जती उस्ले चिर्थ्यो चरचर तमोराशि बिचमाउती जुदथ्यो रेखा नपरिकन सारा निमिषमा ।तमासा त्यो देख्दा हृदयबिच लागी कुतकुतीभनेँ मर्मस्पर्शी बचन उसलाई अलिकति ॥१२३तँ सानै छस्‌ बाबू ! तर तैसित आलोक-कणिकाहुनाले क्यै भित्री दिल सकल पारीकन फुका ।- दिँदैछस्‌ धक्का त्यो अभयसित दुर्भेद्च तममाम सम्झन्छ तेरो सफल जुनिको त्यो मधुरिमा ॥पंहजारौँ तैँ जस्ता पुरुषहरु पैले पिलिपिलीगरी बंढ्दाबढ्दै भुवन सब पारी झिलिमिली ।गये वा जाँदैछन्‌ तँ पनि तिनि झैँ कत्ति नडरीअगाडी बढ्दै जा मलिन तम त्यो भेदन गरी ॥॥11तँ सानू, त्यो सानू किरण-कण, सानू गतिविधिकठै ! त्यो झन्‌ सानू निबिङ तम-विच्छेददन-विधि ।सबै यो देख्दैछू तदपि मनले भन्छ नडराजती शक्छस्‌ कालो गगनपध आलोकित गरा ॥१६न देखिन्छन्‌ ऐले दिनमणि, न तारा, ग्रह, शशीन आँखाले भेदछन्‌ चपल-बिजुली दर्शन-खुशी ।अहा ! त्यो मौकामा पिलिपिलि तँ गर्छस्‌ जतिजतितँमाथी वर्षन्छन्‌ प्रणय-फुल मेरा उतिउति ॥१७न त्यो तेरो तातो छवि छ रविको झौँ अति कडान त्यस्मा क्यै देख्छु तुहिनकरको शीत-बखडा ।अनौठाको, सानू तर मधुर आलौक-गठरीम हेर्दैछ तेरो पलक नलगाई छक परी ॥<br /> तरुण तपसी : ७३<br /> १८फुका बाबू ! भित्री किरण-गठरी त्यो सब फुकाफिँजा त्यो चौतर्फी गगनपधमा, कत्ति नलुका ।धुँदै जा, चिर्दै जा निविड तम, त्यो गर्‌ सब धुजाहटा मैलो पर्दा, विजय-सुखको दुन्दुभि बजा ॥१९कुनै गर्जोस्‌ कालो घन घन-घटा, कत्ति नडरेस्‌कुनै धक्का मारोस्‌ पवन, तल लनत्रेर नझरेस्‌ ।स्वयं दल्दै मल्दै कठिन पिर-बाधा सब भगाअली चर्को पारी मधुर छविको दीपक जगा ॥२०खुलायिस्‌ यो मेरो नयन जुन आलोक-लवलेम भन्छु त्यै पाओस्‌ झलक दुनियाँमात्र सबले ।सबै आँखा खोलून्‌ समर्य नगुमाकन्‌ मुफतमातँ झैँ बढ्दै जाकन्‌ अनवरत कर्तव्य-प॒धमा ॥001उदाङन्‌ अस्ताकन्‌ हरबखत तारा, रवि, शशीदगुर्छन्‌ बोक्रैमा अनुझ दुनियाँ भित्र नपसी ।प्रभा पर्दो हो ता अलिकति पनी भित्र तिनकोसबैको धोयिन्थ्यो अति मलिन दुर्भाव मनको ॥२२प्रभाको साथैमा मधुर मुहुनीदार सुर लीतँ फुक्तै जा भित्री श्रवण-बिच चैतन्य-मुरली ।सदा अन्धो पारी गहन तमले विश्व ननिलोस्‌म भन्छू यस्लाई अमृत पिउने औसर मिलोस्‌ ॥रे३अँध्यारैमा जन्म्यो जुनिभर अँध्यारो पथ गरीअँध्यारैमा हुर्क्यो, पछि पनि अँध्यारो पथ धरी ।परी अन्धो बैह्रो अबुझ दुनियाँ अन्ध विधिमाडुबेको देख्दैछू जुग जुग अँध्यारो जलधिमा ॥<br /> ७४ : द्वादश विश्वाम<br /> रडबिपत्तैमा बग्दो, अति कठिन, बाङ्गो अतिथिकोअँध्यारो यो सारा गुणमय पसारो प्रकृतिको ।उही नीलो कालो जलधिबिच पस्तोछ त्यसरीतमासा यो कस्तो ? अझ नभरिने त्यो हरि ! हरि !२४.कठै ! कस्ता कस्ता पुरुषहरु लाखौँ चहकिलानजान्नाले भित्री गहन तमको भेदन-कला ।जथाभावी खर्ची छवि सकल यै बाह्य पथमागये वा अस्तायै उस जलधिभित्रै मुफतमा ॥२६म त्यो सारा सम्झी फगत करुणाको वश परीतँलाई क्यै भन्छु, मसित नरिसा है जुनकिरी ।घुमिस्‌, खेलिस्‌ नाचिस्‌, गगनबिच झिल्किस्‌, झिलिभझिलीतँ आफैँ सम्झी त्यो तर कति पलाको पिलिपिली ?२७म यस्तो भन्दैछ निमिषभरमा दर्दर गरीहवा साथै वर्ष्यो जल मुशलधारेपन धरी ।खतम्‌ भैगो उस्को पिलिपिलिसँगै जीवन-कलागत्यो उस्ले मेरै शिरबिच कठै ! दीर्घ सुकला ॥स्दयति भनि तपसीले सूक्ति-निस्यन्द थामेकर-कमल उठाई आफनै माथ छामे ।मनमन उनको त्यो सूक्तिमा भक्ति जाग्योहृदयगत अँध्यारो गर्वको भूत भाग्यो ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> न्रयोदश विश्राम<br /> १पिउँदै रसिलो सुधा सरीमुनिको भाबुक भाव-माधुरी ।कबि दङ्ग थिये पला पलाफिर सुस्तै मुनिको खुल्यो गला ॥॥1परचो मैलो छाया. किन किन उदासीन मनमाम टोलायँ ज्यादा उस जुनकिरीको निधनमा ।बित्यो सुस्तै सुस्तै समय, बुवाको फिर उहीफुक्यो याता५५यात-क्रम विषय वा जीवन-बही ॥बेपरैदेखी हेर्दै प्रणयसित मेरो मधुरिमाफराकीलो छाया-जडित उस चौकी-उपरमा ।ठुला साना लाखौँथरि पथिक थाले बदुलिनबन्यो मानू चौकी थकित सबको शान्ति-सदन ॥13<br /> झरी, वर्षा, वर्षोपल विकट शीता$५तप, हुरीखनिन्थ्यो, वर्षन्थ्यो सब फगत मेरै शिरभरी ।लिई आडा मेरो पथिक पथको सङ्कट छलीसुबिस्ताई लाखौँ किसिमसित गर्थे खलबली ॥५गुणी, ज्ञानी, ग्वाला, कुषक, भिखमङ्गा, लखपति<br /> विलासी वैरागी प्रभूति, बहुरङ्गगी पधिक ती ।त्यहाँ जो जो बस्थे विविध तिनको भाव-लहरी<br /> म देख्येँ, फन्कन्ये हृदय-दहमा तर्क-भुमरी ॥७६ : त्रयोदश विश्वाम<br /> कुनै द्यौता जस्ता सुघर, सुकिला बाहिर भनेकलेजामा हेर्दा मलिन फुहरी हेर्न नहुने ।कुनै काला, मैला, मलिन, फुहरी बाहिर भनेमुटू छामी हेर्दा हृदय सहसा गदगद हुने ॥<br /> ७<br /> हजारौँ के ! लाखौँ पधिकहरुमा भित्र सुकिलाथिये यौटा दोटा, अरु सकल काला र कुचिला ।कठै ! रुञ्चे दुःखी हृदय सबको लाखन थरीदुराशाले गर्दा गरम क्रातुको चातक सरी ॥्कसैलाई कोही न अनुभव विश्वान्ति-सुखकोकसैको देखिन्थ्यो न त चहकिलो कान्ति मुखको ।जता हेरचो तृष्णामय विकट '“कालाज्वर' उठीडढेको छातीमा हरबखत कालो भुटभुटी ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> %बिसायौँ भन्दैछन्‌ सकल, तर विश्वान्ति तनकोथियो खाली घुम्थ्यो डबल गतिले चक्र मनको ।कठै ! त्यस्ले गर्दा निमिषभरमा ती जुरुजुरुउठी चल्थे, लाग्थे सब दश दिशामा लुरुलुरु ॥१०कुनै बाङ्गो पारी शिर, कमर बाङ्गो गरि कुनैकुनै खुट्टा बाङ्गो गरि, नजर बाङ्गो गरि कुनै ।उठी बाटो लागे, अरु पथिक आये फिर बसेनउद्दै ती अर्कै झटपट पुगे आसन कसे ॥११रही एवंरीत्या अटल उस चौकीबिच खडासबै याता$5य्मात-क्रम-विषयको दीर्घ रगडा ।जती हेर्दै जान्थेँ पधथिकजनको आखिर उतिमलाई झल्कन्थ्यो उस मनुजताको अवनति ॥<br /> छर : त्रयोदश विश्वाम<br /> १२कसैको आँखाले उदरसित भन्थ्यो-जुनिभरीझुकी तेरा निम्ती विकट पथ नापूँ म कसरी ?कसैको त्यै आँखासित उदर भन्थ्यो- अति भयोतँ लोभीले गर्दा हल न चल मेरो गति भयौ ॥१२कसैको टोपीको मल-मलिन घेरो छ शिरमाठुटे, चिल्थौ भोटो फगत पसिना-पूर्ण हरमा ।कहन्थ्यो नाम्लाले जड मगजको हूँ म पगरीनिचोर्दै छू तेरो समझ अथवा ज्ञान-गठरी ॥१४कुनै कालो तृष्णा-जलधिबिच घाँटीतक डुबीलिङ यै चोलामा धनधवल कौवेर पदवी ।भनी कौडी कौडीउपर मुटुका रक्त-कणिकाझुकायेका देखे दिवस-विधु जस्तै अति फिका ॥१५अनौँ वा कोदालो परशुहरु पक्री जुनिभरीउठेका ठेलाले कठिन बिचरा पत्थर सरी ।कसैका हत्केला मधुर मुहुनीदार मुहरछुनासाथै भुल्थे सकल जुनिका कष्ट कहर ॥१६नछोयेका ढुङ्गा प्रभृति अरु खस्रो चिज जतिकसैका हत्केला कमल-दल झैँ कोमल अति ।बडो बाधा मान्थे मुहर, रुपियाँ छन्छन गनीउनै भारीबोका गरिबकन ज्याला दिन पनि ॥१७कडा अड्बे-खड्बे बगर, कँटिलो जङ्गल-तटीउकालो, ओह्वालो हिँडिकन फुटेका पटपटी ।कसैका पैताला समझ नभयेको पशु जुनीभलो भन्थे, गर्थे कठिन खुरको खूब सहनी ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> १८जुता, मोजा यद्ढा कठिनतम दोचा जुनिभरीउनी गुम्स्यायेका क्षणभर धरा-स्पर्श नगरी ।कसैका पैताला गरम पसिनाले लपलपीभिजी रुन्थे, जल्थे मनुज-मतिदेखी धपधपी ॥१९कसैका कन्थाको विकट बदबूले हरघडीझुकी बस्नूपर्ध्यो जिनतिन दुबै नाक पकडी ।कसैले पैह्रेका तरल खुसबूको महकमाहवा पौडी खेल्थ्यो पल पल खुशीको बहकमा ॥२०डँडाल्नाको बाङ्गो धनुष, फिर ताँदो खकनकोघना सुस्केरा नै अनवरत टङ्कार धनुको ।बडो भुत्ते बोधो श्रम शर गरी दीन भरियाशिकारी भै मार्थे जिनतिन कठै ! भोक-चिडिया ॥09कुनै छाता ओढी अकडसित ताम्दानबिचमाबसी पुरनासाथै सरस उस चौकी-नगिचमा ।कहन्थे डोले हो ! नभन 'अब बस्छौँ, गरम भो'मलाई त्यो सुन्दा उस मनुजतामा शरम भो ॥ररझिकी बासी सत्तू जठर-हरिको पूजन गरभनी लागै कोही तर पवन आयो हुरुरुरु ।धुलो वैरघो उस्मा, निमिषभरमा त्यो पनि उड्योमलाई मायाले मुटुकन समातेर जकड्यो ॥२३कुनै थुप्रो खानाउपर पनि खाना थपि थपीचुसी चाटी टोकी चिजबिज अनेकौँ लपलपी ।डकारी खै मेरो मधुर हजमी पाचक भनीशिशी बट्टा खोजी गजबसित लड्थै कनिकनी ॥<br /> ० : त्रयोदश विश्वाम<br /> २४कुनै फुस्रा धुस्रा चुटुचुटु जगल्टा र जुटिकाफुटाई पल्टाई चपलगति दुर्भाग्य-गुटिका ।टिपी राखी ढुङ्गगाउपर सब फोर्चे पटपटीमलाई त्यो देख्दा हृदयबिच हुन्थ्यो छटपटी ॥रेशतलासेका चिल्ला महक उड्ने बालहरुमा .कसैको दौडन्ध्यो मन मुदित गर्ने मधुरिमा ।खरानीले गर्दा शिव शिव ! कसैको शिरभरीसुना-भझाँक्रीको झैँ चमक चमकन्ध्यो सुनहरी ॥२६यताको यो चिल्लो छवि फिर उताको सुनहरीप्रभा दोटै भिन्नै किसिमसित भिन्नै पथ गरी ।उनै फुसा धुसा कृषकहरुका मध्य शिरमामडारिन्थ्यो, खेल्थ्यो घुमि घुमि बडो मस्त सुरमा ॥२७घराको छातीमा तपतप चुहेका अति घनाटिपी मोती जस्ता श्रम-जलधिका दिव्य पसिना ।कुनै उन्थे माला जनमभर सौभाग्य-सुखकोकुनै भन्थे खोस्यो किन कपटले गाँस मुखको ?रदझुटा साँचा लाखौँ विधिसित सबैमाथि सबकोखिचातानी चल्दा फगत पसिनाको विभवको ।अशान्ति-ज्वालाको घर घर थियो नित्य नचरीसबैमा दौडन्थ्यो शठ जठर भर्ने धरहरी ॥<br /> २९सबै लोभी, लाल्ची, हृदय सबको शुष्क बगरसबैको अर्कैमा गरम पसिनामाथि रहर ।कुनै त्यो सन्तोषी पुरुष कहिल्यै भेद्न शकिनँनचाहीस्‌ जौ ताता मधुर पसिना चप्प पिउँन ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ३०जती जस्ले जान्यो गरम पसिना टिप्न अरुकाउती उस्को देखेँ वजन अथवा मान गहुका ।जती जस्ले पोख्यो गरम पसिना भूमितलमाउती उस्को देखेँ वजन हलुका मर्त्यकुलमा ॥३१मुठी, मान्‌, पाथी गरम पसिना जोसित जतिजुट्यो उस्को झन्‌ झन्‌ डबल दिलको लालच अति ।कठै ! त्यस्तो बढ्दो विकट सुरसाको वश परीसुखी हुन्थ्यो अन्धो मनुज कसरी त्यो हरि ! हरि !३२क्रमसित उस चौकी-मध्य विश्वान्तिकारीथरि थरि बदुवाको चित्र थोरै उतारी ।मुनिवर फिर आफू भैगये सुस्त सुस्तअचल अति उज्यालो चित्र जस्तै दुरुस्त ॥ .<br /> द२ : त्रयोदश विश्वाम<br /> चतुर्दश विश्राम<br /> १अलि बेर पछी तपोधनतपसीको मुख-पद्म पावन ।ढकमक्क भयो पुरा पुराचुहिहाले मकरन्द झौँ कुरा ॥01खिचातानी हेर्दै गरम पसिनाको छक परीभुकेको मौकामा प्रकृति-जननीले शिरभरी ।गुतायिन्‌ त्यै फेरी फल र फुलको दीर्घ पगरीजुटे जस्ले गर्दा अतिथि अघि झैँ लाखन थरी ॥डेलुछै, लाछै उस्तै किसिमसित त्यो दीर्घ पगरीजती जस्ले पायो भरशक लुछ्यो लालच धरी ।म उस्तै नङ्गा भै अबुझ दुनियाँको चलनमाउदेकायँँ खाली नलिइ पिर वा दर्द मनमा ॥र)गरी यै ढाँचाले परहित सदा भक्तिसहितबिते मेरा सुस्तै विजन-पथमा वर्ष बहुत ।भयो फुस्रो धुस्रो तन पनि कडा काल-गतिलेसबै लुर्का फुर्का मकन दिन छोडिन्‌ प्रकृतिले ॥भूम भोग्थेँ वर्षेनी जुन विभवले चोट अरुकालुछिन्थेँ, लाखिन्थेँ, उहि सब भयो कारण फुका ।छुट्यो लण्ठा, टण्टा, अटल गजधम्मे बनिकनम लागेँ एकाकी फगत उहि छाया-सुख दिन ॥तरुण तपसी : र<br /> दिकुनै वेला आये युवक रसिला गोप लहडीझिके ऐना, लाये तिलक पनि सिन्दूर रगडी ।पुछे औँला मेरो विपुल कटिमा त्यो सिँदुरकोबस्यो रातो धर्सौ गुरु-सद्‌श भै मूर्खहरुको ॥७<br /> चले ग्वाला, ढाक्रे फिर उहि थलामा गइ बस्योहिँड्यो ढाक्रे, हिँड्दा अलिकति त्यहाँ चामल खस्यो ।त्यहाँ त्यो सिन्दूराक्षत नगिच देख्यो जब अनिचढायो अर्काले किन किन मलाई फुल पनि ॥टुजसै त्यो सिन्दूरा$क्षतसहित देख्यो फुल, अनिरहेछन्‌ द्यौता ई भनिकन भ्मुकायी शिर पनि ।थप्यो रोटी, माला, अबिरहरु अर्को अघि सरीम द्यौता भैहालँ अबुझ बदुवाको जुनिभरी ॥९कसैले त्यो देखी प्रणयसित गङ्गाजल दियोकुनै आयो पञ्चा५मृतहरु चढायो खुशि भयो ।कसैले श्रीखण्ड-प्रभृति बढिया चन्दन दियोध्वजा टाँगी कोही 'जय जननि !' भन्दै घर गयो ॥१०कुनै राती बस्ता अबुझ बिचरा धूपसहितझिनू बत्ती बाली विनयसित भन्थे “गर हित' ।कुनै सत्तू, च्यूरा अलिकति झिकी अर्पण गरीस्वयं खान्थे, चल्यै हरबखत मेरो भर परी ॥&quot; ११कुनै घुम्थे छर्दै फुल, मकन दायाँतिर गरीकुनै ढोग्थे पुष्पा,न्जलिसहित भेटी पनि धरी ।बढ्यो एवंरीत्या प्रतिदिन ठुलो पूजन-कलापुजारी भै लुट्थे पु पुरुष नैवेद्, मसला ॥<br /> चाड : चतुर्दश बिश्राम<br /> _ परमलाई यस्तो होस्‌, पछि म गरुँला पूजन भनीकुनै थाले गर्न भ्रमवश कठै ! भाकल पनि ।पुग्यो उस्को इच्छा विधिवश, म दाता हुन गर्येँगरचयो पूजा भारी, मुसुमुसु म हाँसेर उभियेँ ॥१२कनै च्याङ्ग्रा, बोका प्रभृति पशु रेद्थे बलि भनीकसैले टक्रयाये मकन खुकुराका फुल पनि ।<br /> कसैले घोप्टचाये हरकिसिमको मद्य पदमाम जो देख्दा डुब्येँ अति कठिन भित्री विपदमा ॥<br /> १४<br /> कसैले भूमे हुन्‌ भनि मकन माने, बलि दियेकसैले पूजामा विकट वनदेवी पद दिये ।<br /> कसैले वाराही भनि हृदयले पूजित भयेँकसैका आँखामा अति जहरिलो नांग म थियेँ ॥<br /> <br /> १५कसैले द्यौराली भनिकन ठुलो आदर गरेकुमारीको श्रद्धा लिइकन कसैले स्तुति गरे ।कसैले हेर्दा त्यै विजन पधको यक्ष म थियेँकसैको लेखामा भय भुटिदिने भैरव भयैँ ॥१६हली, घाँसी, ग्वाला, कृषक, भरिया आदि यसरीसदा पूजा गर्दै चरणतलमा लम्पट परीपुकारा यो गर्थे 'प्रभु ! सकल इच्छा सफल होस्‌'म भन्थेँ बिस्तारै अबुझ ! तिमिमा आत्मबल होस्‌ ॥१७सदा यै चालाले अबुझहरु विश्वासवश भैत्यहाँ लागीहाले विधिसहित पूजा दिन सबै ।म द्यौता, त्यो चौकी विधि-बिहित देवस्थल भयोपछी सुस्तै सुस्तै मुलुकभर माहात्म्य फिँजियो ॥१८कुनै भन्थ्यो साक्षात्‌ मकन इनले दर्शन दियिन्‌कुनै भन्थ्यो स्वप्नाबिच नगिच आयिन्‌ र दबियिन्‌ ।कुनै भन्थ्यो मैले कति कति सुनेँ शब्द इनकोकुनै भन्थ्यो मेरो सब हरिदियिन्‌ कष्ट मनको ॥१९कुनै भन्थ्यो राती सकल जमिनै बल्दछ अरेकुनै भन्थ्यो पैले इनिकन नमान्ने सब मरे ।अहो ! यस्तैयस्ता उपकथन, हल्लाहरु गरीफसे सारा बोक्रे विधि-नियम-पट्टी हरि ! हरि!२०बनी ध्यानी पीताषम्बर कमरमा टम्म पहिरीलिई माला, छालाउपर दृढ पद्मा$सन धरी ।जपी जागा गर्थे बुधहरु ठुला जन्तर बुटीथियो मानू चौकी उस बखतको सिद्धि-ढुकुटी ॥<br /> द६ : चतुर्दश विश्वाम<br /> कगयो बढ्दै चढ्दै किन किन ठुलो पूजन-कलामजैमा घन्कन्थे घननन गरी घण्ट, तबला ।अनौठाको आडम्बर उदित भो मर्त्य-मनमाकठै ! त्यस्सै भाग्यो श्रुति-विहित-अध्यात्म वनमा ॥01महात्मा भ्रै कोही फगत पर-निन्दाकन गरीम यस्तो हुँ भन्दै श्रवणबिच हालाहल भरी ।बदुल्थे वा लुट्थे हरकिसिमले गुहध गठरीकुनै चाबी बस्थे गरम हलुवा, घेवर, पुरी ॥रेडनिचोरी निर्धाका रगत-पसिना घूस बदुलीठुलो पूजासामासहित लिड् बोकाहरु बलि ।कुनै पूजा गर्थे 'जननि ! खुसि होक' भनिकनम रुन्थेँ त्यो देखी मनुज-मतिको उग्न पतन ॥२४क्रमैले त्यो चौकी अतिशय ठुलो तीर्थ गनियोहजारौँ के लाखौँ मनुजहरुको भीड उनियो ।अहा ! त्यो बेलाको अति मधुर मेला रमझमथियो यौटा भारी चटकमय भाग्योदय-सम ॥२१हजारौँ धर्मा$5$त्मा जनहरु तहाँ रात-दिवसबसी गर्थे लाखौँ किसिमसँग सद्धर्म-बहस ।मलाई जो मान्थे तिनिहरु ठुला आस्तिक थियेनमान्ने जो जौ हुन्‌ तिनिहरु हठी नास्तिक भयै ॥२६अहिंसा अस्तायो, यम, दम, दया, सत्य दलियोक्षमा, मैत्री भाग्यो, प्रणय, शम, सन्तोष छलियो ।उज्यालो, देखौवा तिलक अति सानू अबिरकानिशाना भैहाल्यो विधिवश कठै ! धर्मतिरको ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> पो ।<br /> उदेकाई खाली नलिइ मनमा ग्लानि कदुतासबै हेर्दाहेर्दै चटकमय -त्यो धर्म-पदुता ।बितीहाल्यो धैरै समय, जुग अस्तोन्मुख भयोनगीचैमा आई गहनगति बिज्ञान उभियो ॥0थियो जस्तो पैले चटकमय त्यो धर्म नकलीजुट्यो उस्तै आई चटकमय विज्ञान नकली ।दुवै लागे ठाडै भिडिन सबको शान्ति-विधिमाम डूबैँ त्यो देखी अति गहन चिन्ता-जलधिमा ॥२९कहिकन सब त्यस्तो अन्धविश्वास-शालीअबुझ मनुजको त्यो भावनाको प्रणाली ।मन सब तपसीले श्वासका साथ बाँधीअलि छिन लिन लागै शान्तिशाली समाधि ॥<br /> दद : चतुर्दश विश्ाम<br /> पञ्चदश विश्वाम<br /> १पिउँदा पिउँदै प्रतिक्षणमुनिको वाक्य-सुधा विलक्षण ।कविको मन त्यो पुग्यो वहाँगहिरो नीरवता थियो जहाँ ॥रेअहो ! सुन्दासुन्दै अबुझ दुनियाँको रिमिभझिमीअकस्मात्‌ टोल्हायौ कविवर ! बिचैमा किन तिमी ?तिमी सुन्दै जाक विविध घटना-चक्र सब त्योजहाँ मेरो धेरै तरुण वय वा जीवन बित्यो ॥ङ्‌थियो त्यो मौकामा उभय जुगको सन्धि-समयसबैलाई लाग्थ्यो मनमन ठुलो संशय भय ।न जाने के होला ! भनि सब थिये शङ्ककित अति' सबै त्यो कुस्तीको हरबखत हेर्थे परिणति ॥0.3<br /> दुवै लड्दालड्दै नियतिवश विज्ञान बलियोबिजेता भै निस्क्यो, स्थविर बिचरो धर्म थलियौ ।<br /> थिये मैले हेर्दा तिनि उभय निस्सार नकलीविजेताले पायो तर पनि ठुलो नाम सकली ॥<br /> ८, १<br /> कठै ! त्यस्ले गर्दा कठिन जडवादीपन बढ्दोकुनाकानी दैवी गुण जति थियो त्यो सब उड्यो ।<br /> घुम्यो मेरो माथा, गम- अगमतामा बदलियोबग्यो आँशू, आँखा किन किन बिझायो, धमिलियो ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> द९<br /> कडा बेच्चैनीले सकल मुटुको चाल जकड्यो<br /> उही आकाशैको पथ नयनले टप्प पकड्यो ।निमेषैमा मांनू कठिन पिँजराबाट सहसा<br /> चरो उम्क्यौ भोगी जिनतिन अँध्यारो दिनदशा ॥<br /> ७उता हेर्नासाथै अगम नभको नील परिधियताको यो बिसे उभय जुगको सङ्क्रम-विधि ।हवामा बोहोरी विहग सरि ठाडै बहकिँदैचल्यो माथी मेरो नयन नभमा चक्कर लिँदै ॥यपलाको आधामा गगनमय त्यो शून्य नगरीघुमी फन्का मारी हरकिसिमको कौतुक गरी ।खुसी भै त्यो पन्था विहगकुलको लङ्घन गरयोहवाको 'फोक्कामा जलद उसको सम्मुख परचो ॥<br /> ९० : पञ्चदश बिश्लाम<br /> ९सफा चिल्लो काठी घनपटल, घोडा पवन भोलगामैको शोभा चपल बिजुलीमा उदित भो ।चढ्दो त्यो काठीमा, हरतरहका चक्कर कडालिँदै दौडयो, देख्यो क्षणिक सुखका धेर अखडा ॥१० ीकतै स्वर्गङ्क्गाका चपल मसिना सीकर झरीबतासिन्धे, गर्थे पवनसित हाँस्तै मसखरी ।जहाँ पर्नासाथै रवि-किरण-माला सुनहरीहजारौँ निस्कन्थ्यो विशद नभमा रङ्ग चुनरी ॥११सुगन्धी कस्तूरी-प्रभृति चिजको लेप उरमा ,धरी भर्दै मीठो महक उसका यक्षपुरमा ।कतै घुम्थे फिर्थे चपलनयना यक्षयुवतिथियो जस्को लीलामय लचकिलो मञ्जुल गति ॥१२ हिकतै नामी विद्याधर-युवक विद्या सब शिकीरसीलो सङ्गीत-स्वर-मधुरिमा लाखन झिकी ।अगम्‌ ताना लिन्थे गगनतल पारी घुनुनुनुसुरस्त्रीको गर्थ्यो मुदित मन जस्मा छुनुमुनु ॥१२३कतै नानारङ्गी कुसुमित लता-कुञ्जहरुमाबसी गाना गर्थे अमर कुँवरी मस्त सुरमा ।अहो ! जस्ले गर्दा मधुर मुहुनीको वरिपरिमिठो झर्ना झर्थ्यौ श्रबण सबको शीतल गरी ॥१४चढी धागो जस्ता अमृतमय शीता शु-करमासुरेलीको साथै ललित झुलनाको रहरमा ।कतै हाँस्तै खेल्दै सुरयुवति भन्थे चह चहछचल्किन्थ्यो जस्ले प्रणय-सुखको शीतल दह ॥<br /> तरुण तपसी : ९१<br /> 0“कतै खम्बा जस्ता अटल हठिला सिद्ध तपसीबसी आकाशैमा नियमसित सिद्धा;सन कसी ।डुबेका देखिन्थे अगम परमा$5नन्द-रसमाथियो जस्को साह्रै मधुर मुखको शान्ति-सुषमा ॥१६कतै विद्युल्लेखा-ललित छरिता उन्मद परीबिखेर्दै चौतर्फी महकमय माधुर्य-लहरी ।हवामा पौडन्थे जुन पवनको स्पर्श-सुखमातपस्वीको पुग्थ्यो जप-तप सबै मृत्यु-मुखमा ॥१७विमान-श्रेणीमा भ्रमणपदु वैमानिकहरूकतै उड्थे लम्बा सफर-सुख भोगी हुरुरुरु ।अहा ! जस्को छाया ध्वनि-मधुरिमाले छक परीतमासा त्यो हेर्थे तल सकल ठाडो शिर गरी ॥| नदकतै शोभा छर्दै कठिन तपको सिद्ध-रमणीलटामा लर्काई सुर-कुसुम वा शङ्कर-मणि ।बहन्थे बा उड्थे सररर निरालम्ब पथमाच्वढी ज्यादा तेजी हृदय-कृत सङ्कल्प-रथमा ॥१९कतै उस्तैउस्ता कुसुम-भरले मत्थर-गतिवंसन्तश्री जस्ता मगन-मदिरा-मस्त युवति ।हढी सिद्धि-प्रेमी कठिन तपमा मस्त जनकोतपस्यामा गर्थे नयन-शरले घात ननिको ॥२०कतै लुर्के फुर्कै फुल र मुजुरा पल्लव पनिउनी वन्य-श्रीले खचित वनदेवीमय बनी ।मजा मानी गर्थे उपवनविषे किन्नर -सुतालुकामारी साथै हरकिसिमको रङ्ग-रमिता ॥<br /> ९२ : पञ्चदश बिश्वाम<br /> २१कतै राम्रा रत्न-द्युतिमय दिशापाल-सदनकतै घुम्थे साक्षात्‌ कुसुमधनुका साथ मदन ।कतै चन्द्र-ज्योत्स्ता-धवल सुरगङ्गा-निकटमातपस्वी देखिन्थे तप-शिखर 'झैँ टम्म तटमा ॥य २२कतै रक्षो-भूत प्रभृति गणका बाल बनितागला फारी पढ्दै हरचरितका गीत कबिता ।निशामा उफ्रन्ये हरतरहको ताण्डव गरीथियो जस्को केही पर उपर कैलास-नगरी ॥सङतमासा ती खासा उपसुर-पुरीका सन थरीनिहारी त्यो भन्दा पनि उपर जाने सुर धरी ।चढो फेरी मेरो नजर नभमा साहस गरीसबै त्यागी साना कुसुम-कलिका षट्पद सरी ॥पत ईतडिल्लेखा भन्दा त्वरितगति सङ्कल्प-रथमाचढी उड्दाउड्दै अति वितत आलोक-पथमा ।परचो सामुन्नेमा अति चहकिलो दिव्य नगरीथियो जो शोभाको निरुपम महासागर सरी ॥२५त्यहाँ पुग्नासाथै गति शिथिल भैगो नयनकोखुशीको हावाले विकसित भयो भाव मनको ।जता फर्की हेरचो सुखमय उतै राम-रमिताथियो कस्तो कस्तो प्रथम कविको उच्च कविता ॥२६विधाताको यद्ढा नियति-गतिको लाखन थरीचमत्कारी लीला सबतिर सदा सूचित गरी ।<br /> बनेका बेगिन्ती उस नगरमा रङ्गमहलमिही ज्योतिर्धघारा पलपल उकेल्ये झललल ॥<br /> तरुण तपसी : ९३<br /> रफुलेका इन्द्रेनी सब भवनमा तोरण बनीध्वजामा नाचेको चपल बिजुलीको सनसनी ।अटाली वा नुर्जा सब गगनचुम्बी चहकिलानगीचै देखिन्थे शशधर जहाँबाट धमिला ॥रदकतै छन्‌ स्वर्गङ्गगाजल-रचित छाँगा र छहराकतै क्रीडावापी, छरछर कतै दीर्घ फुहरा ।कतै अग्ला ज्योतिर्मय मणिशिला-शैल हँसिलाकतै राम्रा राम्रा कृसुमित लताकुञ्ज रसिला ॥- 07हिरा, मोती, पन्ना प्रभृति भरिला रत्नहरुको- प्रभा मात्रै हाली कुसुमरसमा कल्पतरुको ।जमायेको जस्तो उस नगरको अदभुत छविकलमद्वारा सारा लिन कसरि शक्ला कुन कवि ?३०जरैदैखी हेर्दा जुग जुग जहाँ शून्य छ जराजवानीको मात्रै लहलह जहाँ गर्छ लहरा ।जहाँ आँधी, व्याधि, क्षय, जननको छैन शरणबहाँको को जान्ने अतुल सुखको त्यो विवरण ?३१बगेकी चौतर्फी कलकल सदा शान्ति-सरिताहँसीला बासिन्दा. सरल पुतलीतुल्य छरिता ।रसीलो आनन्दी हृदय सब ती पौरहरुकोफुकेको फक्रेको सुरभि फुल झैँ कल्पतरुको ॥ड्रदया, मैत्री, श्रद्धा, प्रणय-रसले शीतल सबसबैको हिस्सामा अतुल मनचिन्ते छ विभव ।सबै मर्यादा वा विधि-नियमको पालन गरीरमायेका दैवी विषय-सुखमा निर्जर सरी ॥<br /> ९४ : प॒ञ्चदश विश्वाम<br /> ड्डन ता शङ्का, सुर्ता, भय, विरह-बाधा छ उनमान निन्दा, विद्रेष प्रभृति अरु दुर्दोष मनमा ।न देखिन्थ्यो काहीँ कटु वचनले दूषित गलाअहा ! कस्तो राम्रो अमृतमय त्यो जीवन-कला ॥ब्‌त्यहाँको त्यो दैवी गुणमधुरिमाको चहकमाफसेको यो मेरो नयन मनमोजी बहकमा ।भयो घुम्दाघुम्दै उस बखत आश्चर्य-चकितजसै देख्यो ढोकाउपर कविता निम्नलिखित: ॥ड्श्‌“दरित्रीमा सत्य, श्रम र पसिनाको भर परीतपस्या जो गर्छन्‌ सरल मनले जीवनभरी ।तिनैको त्यै सत्य, श्रम र पसिना-रूप तपकोचिरस्थायी चै हो परिणति उज्यालो गजबको ॥३६गरी झुट्टा, बाङ्गा, छल, कपट वा जाल बहनापियेका छन्‌ जस्ले मुफत, अरुका उष्ण पसिना ।यहाँ त्यस्ता दम्भी पुरुष धरणीका धनपतिकुनै छैनन्‌, ज्यादै तल छ तिनको गर्हित गति ॥”ड७पढी त्यो ढोकाको सरल खँदिलो श्लोकयुगलउदेकाई केही समयतक फेरी लल तल ।म फर्के, फर्कायँ नयन, तर त्यो दिव्य नगरीरह्यो मेरो भित्री हृदयपटमा चित्रित सरी ॥डयनिरुपम पसिनाका स्वर्गको सार सारमसँग सब बताई भित्र अर्कै विचार ।लिइ मुनि बनिहाले मौन भावैक धामम पनि मनन त्यस्को गर्न लागेँ तमाम ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ९५<br /> ६<br /> षोडश विश्वाम<br /> | 1मुनिबाट सुनेर त्यो सबपसिनाको परिपाक-गौरव ।कवि जाँगरिलो हुँदै गयेअमिरी जीवनमा घणा लिये ॥रेयहाँ यै चौकीमा कठिन तपको जीर्ण पगरीगुती बस्ताबस्तै नियतिवश त्यो दृष्टि त्यसरी ।पुग्यो माथी माथी, विधि-नियम हेरचो, तल झरयोपरो अर्कै छाया, सकल धमिलो संशय मरचो ॥३चलेथ्यो यो मेरो नयन जसरी त्यै किसिमलेजगत्‌ सारा हेर्दै चरम गिरि-पारी रवि चले ।रहचो केही वेला तुहिनगिरिका उच्च शिरमाउपर्ना झैँ रातो दिवसकरको कान्ति-गरिमा ॥1<br /> चरा, गाई, ग्वाला, कृषकहरु सा55नन्द सुरमासबै फर्के, लर्क्यो भुवनभर अर्कै मधुरिमा ।निशाले. तत्कालै तल तल तमोरूप कबरीलतारी ताराका कुसुमकलि उन्दै शिरभरी ॥<br /> र<br /> नवीना त्यो श्यामा सरस ललिता५६५कार रजनीसबैमाथी गर्थी प्रणयसुखको पूर्ण पजनी ।<br /> तमासा त्यो देखी उदयगिरि हाँस्यो अलि अलिफुक्यो जस्ले गर्दा विषय-सुखको मञ्जुल कलि ॥<br /> : बौडश विश्वाम<br /> द्‌समैटी बिस्तारै मृदुल करले चारु कबरीनिशालाई मानू प्रणयवश आलिङ्गन गरी ।उठे सुस्तै सुस्तै प्रमुदित निशानाध विमलबन्यो साह्रै राम्रो गगनमय त्यो रङ्गगमहल ॥छ<br /> पखाली ज्योत्स्ताले मुखमलिनता दोष रजनीभयेँ राम्री गोरी अब त म भनी गदगद बनी ।सफा ऐना जस्ता विमल सरमा कान्ति मुखकोझुकी हेर्थी मानू अनुभव लिँदै स्वर्ग-सुखको ॥हाबनी चल्दो फिर्दो सरस मुदु जस्तै गगनकोशशी शोभा छर्दै भुवनभर सर्वत्र जुनको ।उदायेका देखी मुदित -मुख पारी कुमुदिनीसबै हाँसे, हाँसी अझ मसुमुसू रम्य रजनी ॥९प्रिया रात्री काली, प्रियतम शशी उज्ज्वल अतिअँगाल्दा उस्लाई हृदयबिच, कालो अलिकति ।सरैको हो यद्वा प्रणय-सुखको सम्मिलनमापरेको हो छाया निविड कबरीको वदनमा ॥१०प्रभाद्वारा गर्दै हृदय दुनियाँको परवशचढ्यो माथी सुस्तै अमृत चुहुँदो रौप्य-कलश ।तमासा त्यो खासा प्रणयसित हेर्दै टुलुदुलुम थालेँ वा मेरो हृदय हुन थाल्यो ढुलुमुलु ॥११पगालेको चाँदीमय किरणमाला टलललजटामा बग्नाले अमृत-रस छर्दै सललल ।हुँदै जान्थ्यो मेरो स्तुति-वचनमा गद्गद गलाम भन्थेँ साठी होस्‌ अमृत-करको शीतल कला ॥<br /> तरुण तपसी : ९७<br /> 0त्रियामा त्यो श्यामा अमृत-करका दिव्य करमाबनी धन्या मान्या प्रमद-जननी विश्वभरमा ।नरामी हौस्‌ कन्या तर वर गुणी लायक भयैहुनासाधै पाणि-ग्रहण, उसका दुर्दिन गयै ॥१३थिये साना साना किरण-कणिका जो गगनमाबिपत्ता भो सत्ता सकल तिनको एक छिनमा ।रहे यौटा दोटा पर पर उज्याला अलि अलिगरायै संसारै अमृतकरले नै झिलिमिली ॥१४चमत्कारी शोभा चमचम सबैतर्फ छरियोधराको छातीमा अमृतमय माधुर्य भरियो ।विना, यस्तै नेता धरणितलमा वा मुलुकमाप्रजा अन्धो दुःखी कसरि रहला शान्ति-सुखमा ?१५दुलाको सानाको रतिभर कुनै भेद नगरीस्वयं निःस्वार्थी भै अमृत सबमा शीतल भरी ।उदायेको देख्दा अमृतकर नीलो गगनमाघुम्यो अर्कै छाया उस बखत मेरा नयनमा ॥१९६बिचैमा लर्केको रजत-घट देखी तरतरीचुहुन्थ्यो वा बग्थ्यो जुन अमृतको शीतल झरी ।खुशीले त्यो प्यूँदै चपचप गरी चञ्चु-चपलचकोर-श्वेणीले जुन सब गच्यौ पूर्ण सफल ॥१७जुनेली त्यै शोभामय सुरधुनीमा खलखलीनुहाई वा थापी शिर, अटल भै कत्ति नचली ।भिजायँ बिस्तारै मगज, बहुतै शीतल भयेँपछी सुस्तै फेरी नयनयुग माथीतिर दियेँ ॥<br /> ९८ : षोडश विश्राम<br /> १८विबेकी नेताको नगिच दुनियाँको मन सरीपुग्यो फेरी आँखा अमृतकरमा खायस धरी ।बहाँ हेदहिदै हृदय-दहमा लाखन थरीउडे उत्प्रेक्षाका अति सरल सङ्कल्प-लहरी ॥१९बसी स्वर्गङ्गगाको निकट सुरकन्या सब मिलीसफा तेही डल्लो अमृत-करका साबुन दली ।चुहाई चौतर्फी अमृत-रसधारा तरतरीनजाने धुन्थे कि प्रणयसित फोयेर कबरी ?२०जलक्रीडा गर्दा अमर कुँवरीले नगिचमाफराकीलो नीलो गगनमय चट्टानबिचमा ।फुकाली राखेका सब चहकिला भूषण सरीथिये झिल्के तारा डस बखत सारा वरिपरि ॥२१स्वयं गोता मारी अमर-तटिनीमा दिनभरीकिनारामा उत्री किरण-फुहरामा जल भरी ।पखाल्थे वा मैलो गगन विधुले नत्र कसरीबहन्ध्यो चौतर्फी अमृतमय त्यो शीतल झरी ?ब्रबनायो कस्ले त्यो रजत-घट ? पीयूष उसमाभरचो कस्ले ? पोत्यो कुन सकसले दिव्य सुषमा ?कहाँ देखी निस्क्यो ? उपर उपरै चल्छ कसरी ?कहाँ पुग्ने होला ? गगनपथको मङ्गल गरी ॥र्‌३अघी मात्रै नीलो जुन गहन विस्तीर्ण पथमाथिये त्यस्तो चर्को दिनमणि निरालम्ब रथमा ।अहो ! त्यै बाटोमा अमृत चुहुँदो शीतल शशीचलेका छन ऐले भवनभर गोरोचन घसी ॥<br /> तरुण तपसी :<br /> ९९<br /> २४चिसो तातो सोमा६$नलमय महादीपक दुईदुवै हत्केलामा लिइकन कतै डग्न नदिई ।घुमाई को, कस्को हरबखत नीराजन-विधिअहो ! गर्दो होला मधुर छवि छर्दै निरवधि ?२५अहो ! पालैपालोसँग रवि शशी नित्य यसरीघुमी जाँची सारा निमिषभर विश्राम नगरी ।नफोर्दा होउन्‌ ता मलिन तमको उग्र पहरोकठै ! के निस्कन्थ्यो छरछर गरी सृष्टि-छहरो ॥२६यती गम्दागम्दै बहुत छिपियो नीरव निशाबनी एकैनासे मुदितमुख हाँसे दश दिशा ।हवा मान्‌ सुस्तै अमृत-रसका मन्थन गरीघुस्यो नौनी घस्तै किन किन मुटूमा सरसरी ॥२७म त्यो प्युँदाप्यूँदै सुखमय जुनेली रसझरीडुबँछ्‌ चुर्लुम्मै हृदय-दहमा गदगद परी ।वहाँ पुग्नासाधै ढकंमक भयो जीवन-कलिमुटूले भेट्टायो गगन-गुरुको रूप सकली ॥रपबिलायो बा पग्ल्यौ तन, पलकमा छङ्गग म भयेँगुरुब्महमा भन्दै गुरुचरणमा पस्रन गयेँ।म सम्भयो मै मात्रै, गुरुचरण सम्भ्यो गुरु गुरुनरोला त्यो वेला कन अनुझ चेला घुरुधुरु ?€ शिखुशी भै सामुन्ने वर अभय मुद्राकन धरीखडा सर्वव्यापी परम गुरुको दर्शन गरी ।घुमायँ चौतर्फी नयन तर त्योतर्फ नमिलीभयो मेरो तीखो नयन नयनैमा इलिमिली ॥<br /> १०० : बोडश विश्वाम<br /> ३०न ता देखेँ पर्दा दिवस-रजनीको नगिचमान ता सन्ध्या, तारा, ग्रह न त धरा सिन्धुबिचमा ।न भास्यो आकाशै, न फिर अवकाशै अलिकतिअहा ! कस्तो कस्तो अति अगम त्यो व्यापक चिति ॥३१म त्यो बेला फेरी गुरुचरण सम्झीकन झुकेँझुकेँ माने सृष्टि-स्थिति-नियम भन्दा पर लुकेँ ।कसो भौ ? के कै भो? फगत म थियेँ गदूगद अतिअहो ! मैले मेरै उस बखतको सम्झिन गति ॥डेरेखुशिसँग सब यस्तो शान्ति-पीयूष-वृष्टिश्रुतियुगबिच गर्दै टप्प चिम्लेर दृष्टि ।मुनिवर चुप लागे पूर्ण आनन्दसाथभुलन शकिनँ मैले भाग्यको त्यो प्रभात ॥<br /> तरुण तपसी : १०१<br /> सप्तदश विश्राम<br /> १परिपूर्ण पवित्र सुन्दरमुनिको शान्ति-सुधा-सरोबर ।अलिबेर पछी छचल्कियोश्रुतिमा शीतलता भरी-दियौ ॥रेडुबी एकाम्मै भै अगम परमा$5नन्द चितिमाम उत्रैं बिस्तारै अविदित कुनै दीर्घ मितिमा ।खुल्यो थोरै आँखा, हृदय कलनाले फिरिफिरीहिलायो तत्कालै मृदु पवनले पल्लव सरी ॥डेउदेकायँँ केही, मगज तह लायेँ, पवनकोथमौतीमा ल्यायँ गति, कल चलायेँ वचनको ।घुमायँँ चौतर्फी नयन, मुसुकायेँ, अलिकतिसबै देख्दै आयेँ क्षणिक दुनियाँको परिणति ॥रडम फेरी टोह्लायँ, स्मृतिपथ सबै उज्ज्वल भयोअँध्यारोमा मानू नियतिबश सूर्योदय भयो ।उताको त्यो भास्यो घन चिति-चमत्कार बिपनायताको यो सारा तप र तपसी-जन्म सपना ॥कबिलायो निद्रा बा जटिल ममताको घनघटामुट्ले भेट्टायो बहुत रसिलो जागृति-छटा ।जता लायो आँखा झलमल उतै राम-रमिताअनौठाको भास्यौ प्रथम कविको विश्व-कविता ॥<br /> १०२ : सप्तदश बिश्राम<br /> दितिनैपत्रै कापी, कलम तिनचुच्चे, तिन थरीमसी चोपी बग्दो मधुर तिनधर्के पन भरी ।मिलाई लेखेको क्षरमय सफा अक्षर सबसबै मर्मस्पर्शी उस कवि-कलाको अनुभव ॥७<br /> मिलेका छन्‌ मात्रा लघु गुरु, मिलेको छ विरतीसबै छोटा लामा लय-मिलित छन्‌ छन्द अझ ती ।मिलेको शैली त्यो, मिलित पदविन्यास रचनाअमिल्दो निस्कन्थ्यो कसरि उसको काव्य-कलना ?प्‌नयाँ राम्रा राम्रा अगणित अलङ्कार उसमापदैपिच्छे बग्दो ध्वनिकृत चमत्कार-सुषमा ।चिरस्थायी भावोदय छ भरिलो, छैन कदुताकठै ! कस्ले जान्ने प्रथम कविको काव्य-पटुता ?कुझरीलो यो लामो तप तप चुहेको मह सरीचमत्कारी, भारी मधुर, भरिएको रस-झरी ।सदा एकैँनासे प्रचुर गुण, गाम्भीर्य, गरिमानजान्नेका लागी तर अति विषालू मधुरिमा ॥१०हजारौँ के लाखौँ रसिक रसिलो जीवनभरीसबै टण्टा छोडी विविध कवि-सम्मेलन गरी ।मजा लिन्छौँ भन्दै प्रथम कविका काव्य-रसकोबिलायेको देखेँ नबुझिकन क्यै मर्म उसको ॥<br /> ११<br /> झुकेँ केही तेही सकल कविता हेर्न म पनिचढचो हेर्दाहेर्दै मगजबिच उल्टो सनसनी ।<br /> फुक्यो त्यस्ले गर्दा कमलफुल भौँ फर्र हृदयउडीहाल्यो कालो मधुकर सरी बन्ध-विषय ॥<br /> तरुणा तपसी : १०३<br /> चृद्‌उडेथ्यो त्यो कालो भ्रमर उरदेखी जब अनिरुवा भौँ हल्का भो निमिषभरमा जीवन पनि ।बिलायो बिस्तारै विशद बिपनाभित्र सपनाजुटीहाले मानू प्रणयसित गङ्गा र .यमुना ॥१३ (तिनै ढोका भत्के उस नगरका जीव जसमाकरोडौँ सङ्ख्यामा हरबखत रुन्छन्‌ सकसमा ।म छु त्यै चौकीमा, तदपि उस भन्दा पर भयेँथला मारी मारी नउठिकन अर्कै घर गये ॥१४त्यहाँ पुग्दासाधै मन मगज राम्रै बदलियोसदा पीछां गर्दो विकट भयको भूत छलियो ।म सुस्तायँँ सुस्तै तनविषयको मान, ममतागयो गल्दै गल्दै, विलय हुन थाल्यो विषमता ॥१९मरचो ताल्चा ताल्चाउपर, परनिन्दा पर सरचोनिराशाले आशाउपर अति खासा घर गपत्यो ।तितीक्षाको शिक्षा हृदय लिन लाग्यो हरघडीगये डुब्दै डुब्दै कठिन सपनाका सब घडी ॥१६बनी वाञ्छा दासी, मतलब उदासी हुन गयोदया भै अंखासी, शठ हठ हट्यो वा लय भयो ।चितामा गै चिन्ता, सकल शकियो शोक बिचरोबिदा माग्यो, भाग्यो द्रुतगति असन्तोष छिचरो ॥१७हबामा हल्लेको शिमल-फुल झौँ कर्मगतिमारह्यो यद्ढा लड्क्यो तन, नयन भो मुग्ध चितिमा ।शुक्यो देख्दादेख्दै अगम गहिरो मोह-जलधिसबै बिर्सीहालँ विषयतिरको रोदनविधि ॥<br /> १०४ : सप्तदश विश्वाम<br /> १८म यस्तो, त्यो त्यस्तो, किन ? कसरि ? भन्ने सब गयोछ जो जस्तो, उस्तो उस बखत भास्यो, पर भयो ।जहाँ जो देख्यो त्यो कमलदलमाथी जल सरीअलग्गै बस्नै भो हृदयबिच संसर्ग नगरी ॥141यसो भो, यो होला अनि म गरुँला कार्य यसरीयहाँको यो भन्ने अति गहन सङ्कल्प-लहरी ।हराये, बाँकी भो हृदयबिच खाली परहितफुरचो पन्था अर्कै बहुत सजिलो पापरहित ॥२०नसा, मासू, हड्डी, रगतहरुको देह-गठरीसदा, फेर्दै बोक्तै थकित भइ चल्दो जुगभरी ।कठै ! निर्धो दुब्लो गतरुचि अहङ्कार-भरियाढल्यो तर्नासाधथै रज र तमको दीर्घ दरिया ॥२१झिटो भझाम्टो फाली सकल अघिको रङ्ग बदलीछरीतो भै फुम्तै मधुर परमा५$५नन्द-मुरली ।खडा भो त्यो मेरै अति नगिच भन्दा नगिचमाममा मिल्दै आयो विमल जल 'झौँ दूधविचमा ॥२२म हाँसेँ, त्यो हाँस्यो, पर पर सरचो भेद फरकडुब्यो त्यै हाँसोमा बहुत जुनिको स्वर्ग-नरक ।त्यहाँ देखी दोस्रो जड-भरतको छाडन गरीम हाँसेको हाँस्यै अझतक छँदैछू हरि ! हरि !ड्डयहाँ यो पृथ्वीमा अनुझहरुका दृष्टि-पुटमाम रुन्चे जस्तो छु, तर उस पिताको निकटमा ।सबै मेरो हाँसो हरबखत पुग्दोछ मुखकोपितालाई मात्रै अनुभव छ यो हास्य-सुखको ॥<br /> तरुण तपसी : १०५<br /> रयसरि अगम भित्री भाव वा सच्चरित्रभनि मुनि अलमस्ती मस्त भै भित्र भित्र ।फिर मुसुमुसु हाँसे, किन्तु भो वाक्य बन्दकमलबिच निदायो मुग्ध, मानू मिलिन्द ॥<br /> १०६ : सप्तदश बिश्लाम<br /> अष्टादश विश्वाम<br /> ॥ 1हँसिलो मुनिका मुहारकोफिर त्यो सुन्दर सूक्ति-हारको ।छविमा मन रङ्गियो अतिपर भाग्यो अरु सम्झने गति ॥<br /> ममात्रै हाँसँ वा अरु पनि कुनै हास्यरसमाडुबेका छन्‌ ? भन्ने सरल हँसिलो तर्कवशमा ।परी हेरेँ फेरी सबतिर हँसीलो मुख गरीसबै हाँसे हाँसौमय भुवन भास्यो हरि ! हरि !!<br /> तरुण तपसी : १०७<br /> |विधाता हाँसेको, नियम अझ उस्को हिलिलिलीमजैमा हाँसेको हरकिसिमका रङ्ग बदली ।उता हाँस्तैं निस्क्यो गगनतल नीलो खितितितिमिहीँ उस्को हाँसो बुझन कुन शक्ला सितिमिति ?॥ 1<br /> कठै ! तेही रित्तो गगनतल सिँहासन गरीनभोगङ्गा हाँसिन्‌ हरतरहका साधन भरी ।उता सुस्तै नीलो गगनपथमा निर्भय पसी'सबै हाँस्तै दौडे ग्रहगण र तारा, रवि, शशी ॥क्‌तिनैको त्यै ज्योतिर्मय मधुर हाँसो तल झरीहँसायो वा हाँस्यो मुसुमुसु उज्यालो सुरपुरी ।यता पृथ्वी हाँसिन्‌ जलधि-घट काखीबिच धरीपनेर्नी जस्ती भै घुमि-घुमि लगायेर नचरी ॥१ ६निशा हाँसी कालौ वसन तमको चट्ट पहिरीलुकामारी खेल्दै दिनसँग बडो कौतुक गरी ।दगुर्दा गर्मायो दिवस, तर हाँस्यो हिलिलिलीनिहारी सन्ध्याको अरुण सुखशय्या मखमली ॥७लबपाँडे. कालो तरुण रसिलो बादल पनितमासा त्यो देखी हृदयबिच लाग्यो र मुहुनी ।ठुलो खित्का छोडी गगनभर घुम्दै फनफनीजधाभावी हाँस्यो सबतिर गस्यो आँखमिचनी ॥हाअहा ! त्यै वेलामा तरुण-घन-लीलावश परीपरी जस्ती गोरी चपल बिजुली त्यो अघि सरी ।उसैको छातीमा लुदुपुदु परी निर्भर ढलीमजा मानी मानू प्रणयसित हाँसी हिलिलिली ॥<br /> १७८ : अष्टादश बिश्वाम<br /> ९नगीचै त्यै मीठो ध्वनि जलदको सा६६दर सुनीलता-बृक्ष-द्वारा प्रणयवश रोमा$५ञ्चित बनी ।धरा फेरी हाँसिन्‌, कुसुम-रस वा सौरभ घना<br /> भ॒॒ओ_फछछ<br /> थियो मानू सानू मधुर उनको हास्य-रचना ॥१०हवा चाहीँ बाठो चटकपदु जादूगर बनीलुकी निक्कै हाँस्यो, मुसुमुसु हँसायो फुल पनि ।छुट्यो घुम्टी, हाँसे मुदित मुख पारीकन दिशाकुना लागी मस्के अलिकति लजायेर विदिशा ॥११मिहीँ सेतो दन्तद्युति तुहिनको दर्शित गरी.सबै हाँसे खोली मुखमय दरी उन्नत गरी ।नदी, नाला, झर्ना सब मधुर खित्कामय थियैतिनैले त्यो शोभा अझ डबल चर्को गरिदिये ॥चुनजवानी उर्लेका हँसमुख ठिटीतुल्य सब ती; नदी, नाला, झर्ना लिइकन बडो चञ्चल गति ।घुमी नाच्दै कुद्दै अभयसित थाले छिहिलिनचले हाँस्तै हाँस्तै, जलधिसित भो मस्त मिलन ॥&quot; १३फिँजारी फैलाई प्रबल रसिला बाहु-लहरीअँगाली जम्बै ती तरुण वयले मुग्ध नखरी ।लडी खित्का छोडी जलधि पनि हाँस्यो हिलिलिलीखिँची उस्को पानी रवि-किरण हाँसे अफ बली ॥, ीर्डंठुला साना प्राणी, मनुज, पशु, पक्षी, कृमितकसबै हाँसे, हाँस्यो समयगति खोलेर पलक।धमीलो भोगा५५शा सकलतिर हाँस्यो र सबकोहँसायो चौतर्फी क्षणिक सुख-सौन्दर्य भवको ॥<br /> तरुण तपसी : १०९<br /> प्‌चिची, पापा, नाना, बुबु र पुतलीक्ा रहरमाखुशी मान्दै हाँस्यो चपल शिशु ता मस्त सुरमा ।पिछा लागी उस्को लुकि लुकि गरी आँखमिचनीजवानी झन्‌ हाँस्यो मुसुमुसु 'म को हुँ चिन' भनी ॥१६जवानीका साथै प्रिय वर-बधूका हृदयकोखिँचातानी हाँस्यो पहिरिकन माला प्रणयको ।हँसायो त्यस्ले झन्‌ मधुर मुख दाम्पत्य-सुखकोकठै ! त्यस्मा हुन्थ्यो मनुज, पशु, पक्षी विमुख को ?१७हँसीलो त्यै भित्री प्रणयसुख थापीकन गुरुसबै हाँस्तै आये सुख-सयलका साधनहरू ।तँ हास्यो, त्यो हाँस्यो, प्रभु, तिमि-तपाईं-हजुर-मसबै हाँस्यो लाखौँ थरि विषमताको “स रि ग म' ॥१८ठुलो हाँ हाँ साथै विषय-ममतामा ढलिमलीगरी नाता हाँस्यो रगत-पसिनामा मिलिजुली ।तिखा आँखा तर्दै 'तँ तँ र म म' को सम्भ्रम गरीघुमी झन्‌ झन्‌ हाँस्यो भुवनभरमा ञ्रान्ति-भुमरी ॥१९क्रुधा तृष्णा दोटी शरम नभयेका सहचरीबसी भित्रै हाँस अनलसित आलिङ्गन गरी ।तिनैको त्यै भित्री प्रणयरस वा तृप्ति-सुखमाभुली हाँस्तै दौडचो हरकिसिमको खाद्य मुखमा ॥र्‌कतै हाँस्यो खाना बहत रसिलो वा अति मिठोकतै निल्नै गाह्रो मलिन मड्वा-फापर-पिठो ।मिठो देख्दा हाँस्यो रुचि रहर वा,लालच अतिघृणा, निन्दा हाँस्यो मलिन नमिठोमा खितितिति ॥<br /> ११० : अष्टादश विश्ाम<br /> २१उता द्यौता हाँसे सब मनुजका पालक बनीयता हाँसे दुःखी मनुज बिचरा बालक बनी ।बिच्चैमा त्यो हाँस्यो जिनतिन कठै ! धर्म बिचरोधकेल्दै उस्लाई हिलिलिलि गन्यो स्वार्थ छिचरो ॥२२अँठ्चाई अर्काको सहज-सुख वा जीवन-विधि' सुखी हुँला भन्ने कटु समझले दूषित गिदी ।जथाभावी हाँस्यो हिलिलिलि, कठै ! सत्य र नियाँकुना लागी हाँसे बनिकन बडो खिन्न बनियाँ ॥२३महत्त्वाकाङ्कक्षाको प्रखर छवि हाँस्यो सकलकोप्रतिस्पर्धा हाँस्यो छल, कपटको बुद्धि-बलको ।बडो झर्को लाग्दो रगडमय चर्को खलबलीझिकी हाकाहाकी रण-रहर हाँस्यो हिलिलिली ॥रदबली, बाठा, टाठा, कुटिल, कपटी जीवहरुकोचलाकीमा हाँस्यो भय, मरण वा बन्ध अरुको ।खुँडा, भाला, बर्छा, परशु, खुकुरी, नेल, पिँजरा&quot; सबै हाँसे, हाँस्यो हरकिसिमको कष्ट खतरा ॥॥ २५ ॥बनी जाली पक्री प्रकृति-सुखको सुन्दर गलापुँजी जम्बा गर्ने नियम अथवा सञ्चय-कला ।मिहीँ खित्का छोडी गजबसित हाँस्यो मनुजमाजबर्जस्ती हाँस्यो अफ डबल भै त्यो दनुजमा ॥र्‌जती भोगा५$५शाको विकट मुख हाँस्यो खितिखितीउती हाँस्तै निम्ले किन किन कडा कष्ट फजिती ।यता हाँस्तै निक्ले विविध बढिया वैद्य र बुटीउता हाँस्यो नङ्गगा मरण-तिथि साथै भुटभुटी ॥<br /> तरुण तपसी : १११<br /> २७हटाई पैसाले ग्रह, दिनदशा, व्याधि सकल<br /> म भोगूँला धेरै विषय-सुख भै पुष्ट सबल ।भनी लाल्चा गर्ने अबुझहरुको दर्पण सरी<br /> जरा हाँस्यो पोती सबतिर सपेती शिरभरी ॥<br /> 01<br /> म खाउँ मै लाङँ, सुख, सयल वा मोज म गरुँम बाचुँ, मै नाचुँ, अरु सब मरून्‌ दुर्बलहरू ।भनी दाह्रा धस्ने अबुझ शठदेखी छक परीचिता खित्का छोडी अभयसित हाँस्यो मरिमरी ॥<br /> २९सबै मेरो मेरो भनिकन अघी जीवित छँदास्वयं हाँस्थ्यो हेरी जुन विभव वा दौलत सदा ।पछी उस्को देखी क्षणिक मनको अन्तिम गतिउही हाँस्यो 'तेरो:अब कति छ' भन्दै खितिखिति ॥<br /> प्र : अष्टादश बिश्वाम<br /> ३०चिताको त्यो ज्वाला धपधप बली अन्तिम गतिसबैको यस्तै हो भनि बहुत हाँस्यो खितिखिति ।घुवाँ हाँस्तै दौडचो, वितत पथ हाँस्यो गगनकोखरानी झन्‌ हाँस्यो, मुख मलिन पारी पवनको ॥३१चिताको चौतर्फी करुण बिलनाको वश परीछिनेको मोतीको लहर सरि आँशू बरबरी ।झरी हाँसे, हाँस्यो विरह बिचरो बन्धुजनकोरुवाबासी साथै हिलिहिलि गच्यो मोह मनको.॥डे२चितामा चित्‌ खाई चटचट गरी देह-ममताडढी जाँदा हाँस्यो बहुत खुशि भै खिस्स समता ।लिई खाली सानू स्मरणमय बत्ती पिलिपिलीविधाताको कालो विलय-विधि हाँस्यो हिलिहिली ॥डेडदुखी जाँदा हाँस्यो सहज-सुख वा शान्ति अभयसुखी जाँदा हाँस्यो अति कठिन बाधा अनुशय ।'दुबैको एकै हो विलय, तर हाँसो फरक भोकसैको त्यै हाँसो सुरपुर, कसैको नरक भौ ॥३४म हाँसेको, हाँसोमय छ सबको जन्म-निधननहाँसेको एकै चिज पनि कुनै भेदन शकिनँ ।गयो झन्‌ झन्‌ बढ्दै भुवनभर हाँसो निरवधिजगद्व्यापी हाँस्यो मुसुमुसु चिदा६$नन्द-जलधि ॥डश्कठै ! त्यो वेलामा उभय गुरु-चेला सँग थियौँपछी हाँस्ताहाँस्तै विधिवश दुवै बेगल भयौँ ।म फर्कै यै चौकीउपर गुरु त्यै पूर्ण पदमारहे रित्तै हाँसी अतुल परमा$६५नन्द-मदमा ॥<br /> तरुण तपसी : ११३<br /> डेसकल तय गरेका दुःखको दीर्घ रस्तामुनिवर अलमस्ती दृष्टिको त्यो अवस्था ।मसित सब बताई रोकियो टक्क फेरिक्षणभर मुख मेरो स्नेहका साथ हेरी ॥<br /> ११४ : अष्टादश विश्वाम<br /> एकोनविंशति विश्वाम<br /> १कवितुल्य बनी गरे खुलातपसीले जुन काव्यको कला ।मनले सब त्यो गर्म पनिफिर बोले मुसुकाउँदै मुनि ॥रअघी देख्नासाथै मकन, सहसा भक्तिरसलेभिजी श्रद्धा राखी करयुगल जोडेर खुशिले ।मलाई सोधेथ्यौ जुन जति कुरा त्यो क्रमसितसबै छाती खोली कविवर ! बतायेँ तिमिसित ॥डेरहेँछू कस्तो वा कुन किसिमको यो म तपसीसहँछु, भोगँखु कति कति कुरा आसन कसी ।बुझे हौला मेरो कठिन सब त्यो जीवन-गतिभयै केही बाँकी बुझन, सुन फेरी अलिकति ॥<br /> रड<br /> म मात्रै के ? मेरा अगणित सबै बान्धव जतितपस्या यै गर्छन्‌ सहिकन इनै कष्ट फजिती ।<br /> धरित्रीमा यस्ता विविध नभये धीर तपसीखरानी भै उड्थ्यो भुवन अथवा केवल मसी ॥<br /> शर<br /> भयेथ्यो यो पैले जुन बखत भूगोल-रचनाबसेका हुन्‌ बस्ती उस बखत हाम्रा सब घना !<br /> भनी व्याख्या गर्थे मुदितमुख पुर्खाहरु अघि“थिपत्ता भौ जस्को लय-जलधिमा जीवन बगी १<br /> तरुण तपसी :<br /> ११५<br /> ्ुपछी हामी प्यारा विविध उनका सन्तति भयौँधरामा बिस्तारै क्रमसित सबै फैलिन गयौँ ।बढयौँ डाँडा-काँडातक सकल छोपी अलि दिनपछी घद्तै आयौँ नियतिवश लाग्यो र कृदिन ॥७<br /> विधाताको हाम्रा उपर करुणा-गौरव : छँदैधरित्रीमा अन्धो मनुज-कुलको जन्म नहुँदै ।बितेका हाम्रा ती शुभ दिवस यद्वा शुभ घडीथियै मानू भाग्योदय-जनित बुट्टा फुलजडी ॥हणपछी उस्ले अन्धो मनुज जहिले सिर्जन गरयोबहाँदेखी हाम्रो सकल कुलमा संशय परदौ ।घटचो आयुर्दाको अवधि, भयको सङ्क्रम भयोकठै ! हाम्रो हत्या उस मनुजबाटै शुरु भयो ॥९खुला यद्ढा नाङ्गा विकट पट मैदान छ जहाँधरित्रीको छाती अपढ दुनियाँ चिर्दछ जहाँ ।वहाँका बासिन्दा अघि सब उनै बान्धव थियेजथाभाबी जस्को मनुजहरुले जीवन लिये ॥१०धरा प्यारी छोरी, प्रकृति जननी खास, उनलेदियेका, छोरीका उपर खुशि भै शुद्ध मनले ।- थियै नानारङ्गी विविध तपसी-रूप गहनाउतार्दा ती सारा मनुज गनियो मूर्ख क्रमिता ॥<br /> ॥ 0) ।सहन्छन्‌ जो बाधा मनुज, उस भन्दा शतगुणासही चर्को बाधा जलदसित मागी जलकणा ।धराको बर्षेनी ज्वर मधर गर्नै सब झनैतपस्वी हुन्‌, यंस्ता सुर-असुर छैनन्‌ अरु कुनै ॥<br /> ११६ : एकोनविंशति विधाम<br /> १२हुरी, आँधी-ब्यारी, विकट हिम-वर्षा र असिनाकडा लूको धक्का, तरतर लगातार पसिना ।सहन्छन्‌ सम्झन्छन्‌ उस कठिनताको परिणतितपस्वीको एकै ब्रत छ दुनियाँको उपकृति ॥१३सदा त्यो निस्स्वार्थी व्रत नियम थामी अटल भैरही ठाडै नङ्गा किसिमसँग ती बान्धव सबै ।सहन्छन्‌ जो चर्को तप-विषयको कष्ट कसलाकठै ! उस्को दिन्छन्‌ प्रतिफल करौँती र बसिला ॥१४गरी : कब्जा लोहाउपर उसका शस्त्र ननिकानिकाली त्यैद्वारा तप-कुसुमका मञ्जु कलिका ।जथाभावी तोड्दै मनुज-कुल . सर्वत्र छरियोअबादीको चारैतिर चहकिलो रङ्ग भरियो ॥१५त्यही बढ्दो चढ्दो मनुजहरुको रङ्ग-रसमागायो डुब्दै डुब्दै विपुल कुलको वृद्धि-सुषमा ।रहे बाँकी थोरै, हरकिसिमको छेदन-विधिखडा भो, साथै त्यो नगिच नगिच्तै मृत्यु-परिधि ॥'१६ठूला सोझा सोझा जरठ तपसी बान्धवहरूकटानीको टाँचा हृदयबिच हेर्दै धुरुधुरु ।रुँदैछन्‌, ढल्दैछन्‌ उपकरण लाखौँ धरि बनीजगत्‌को गर्दैछन्‌ हरकिसिमले मङ्गल पनि ॥१७कसैका देखिन्छन्‌ शिर विकट नङ्गा र मुडुलाकसैका काटिन्छन्‌ कटकट कठै ! हात डुँडुला ।कसैका ताछिन्छन्‌ कमर, बिचरा रक्तमय छन्‌तपस्या त्यो कत्रो ? तदपि सब आनन्दमय छन्‌ ॥<br /> तरुण तपसी : ११७<br /> जटा, मासू-छाला सहित हितको जीवन पनिजथाभावी तोडी, अति कठिन हडडीतक पिनी ।<br /> कसैलाई गर्छन्‌ मनुज खलमा खूब खलललिनालाई भित्री कठिन तपको अद्भुत बल ॥<br /> १९यहाँ जो जो बस्छन्‌ घर, महल वा गोठ, झुपडीकुटी, पाटी, पौवा, मठ, विविध शाला, कचहडी ।सबैमा यै हाम्रो कठिन तपको अन्तिम कलाम देख्दैछु धैरै किसिमसँग त्यो गर्छ, सुकला ॥२०कडा ग्रीष्म-ज्वाला जुन बखतमा खप्न नशकीतपस्वी कल्पन्छन्‌ जलदतिर हेरी जल ढुकी ।कठै ! त्यै वेलामा अझ विकट हालाहल सरीडढेलाको ज्वाला मनुजहरु दिन्छन्‌ हरि ! हरि !!<br /> ११द : एकोनबिंशति विश्वाम<br /> क्‌कडा ती कालैका अति कठिन जिभ्रामय तिखादगुर्दा बस्तीमा उस बखत दावानल-शिखा ।हुँदो होला त्यस्ता अटल तपसीको कुन गतिकठै ! त्यो हत्याको मनुज कुन सम्झोस्‌ परिणति ?<br /> २२हवाले दन्केकौ उस दहनको त्यो लपलपीसहन्छन्‌ वर्षेनी तिनिहरु तिनैको हित जपी ।<br /> तमासा त्यो देख्छन्‌ मनुज, तर छन्‌ पत्थर सरीमहत्ता को सम्झोस्‌ तप र तपसीको ? हरि! हरि!<br /> रेरेयती भन्दाभन्दै तरुण तपसीका वदनमाप्रभा अर्कै दौडयो, सकल बदले रङ्ग छिनमा ।म हेर्दैछु, सारा तन किरण-रेखामय भयोठुलो त्यै चौकीको जरठ तरुमा त्यो अलपियो ॥<br /> तरुण तपसी : ११९<br /> २४बिहानैकी चीसो पवन बहनाले सिरिसिरीखुल्यो आँखा, देखेँ सबतिर उज्यालो मिरिमिरी ।उही चौकीमाथी विजन पथको त्यै रुखमनिरहेँछ्‌ त्यै कापी,, कलमहरुकै साथ म पत्ति ॥रशरउदेकायेँ, फेरी उपरतिर हेरेँ टुलुटुलुअहो ! हेर्दाहेदै मन मननमा भो ढुलुमुलु ।बिलायो त्यो कालो सकल अघिको संशय-निशारँगायेको देखेँ तप र. तपसीले दश दिशा ॥२६विजन वितत पन्था धन्य, त्यो वृक्ष धन्य,खस तरुवरको त्यो फेदको वास धन्य ।अविचल तपसी ती धन्य, त्यो सूक्ति धन्यसतत मनन उस्को गर्छ जो, त्यो छ घन्य ॥<br /> समाप्त<br /> १२० : एकोनविंशति विश्वाम<br /> साम्गा प्रकाशनका केही कविता /काव्य<br /> अतिरिक्त अभिलेखअराजक अक्षरहरूअसमर्थ श्लोक<br /> अस्वीकृत<br /> एउटा अर्को बुइँगलएक फुल अनेक पत्रएक्लो बिजेताकठघरामा उभिएरकाँडाका फूलहरू<br /> केही गीत केही गजलघाउमा हरिभक्त कटुवालचिसो चह्लो<br /> छुटेका यादहरू<br /> दाजै ! कविता गाउँमै छनफुलेका फूलहरूनरमेध<br /> निर्माणाधीन सडकपञ्चदशिका<br /> पलकभित्र पलकबाहिरपृथिवीमाथि आलेखभ्रष्ट संवेदना<br /> मन र मोडहरूमृत्यु-कविता<br /> लक्ष्मी कवितासङ्ग्रहबीरकालीन कविताशञाकुन्तल (महाकाव्य)समसामयिक साका कवितासाफा कविता<br /> सूर्यस्नान<br /> सृष्टिकर्ता“हरि अधिकारीका कविता<br /> हाडमासुको पहाडहिमालचुली ।सङ्कलन।<br /> नि]<br /> दिनेश अधिकारीबिजय सुब्बाराजब<br /> उपेन्द्र श्रेष्ठ<br /> सं. कशघकृ्‌ष्णहरि बरालपुरुषोत्तम सुवैदीबिष्णुविभ्‌ घिमिरेभनु बाजाकीकालीप्रसाद रिजालकणाद महर्षिबालकृष्ण समवियोगी बुढाथोकीभूपाल राई<br /> क्षेत्र प्रताप अधिकारीखुमनारायण पौडेलशङ्कर थपलियाअनु, भरतराज पन्तमञ्जु काँचुलीगोपाल पराजुलीराजेन्द्र पराजुलीदिनेश अधिकारीमञ्जुल<br /> सं. चूडामणि बन्धुसं. दयाराम श्रेष्ठलक्ष्मीप्रसाद देवकोटा<br /> «सं. डा. तारानाथ शर्मा<br /> सं. चृडामणि बन्धुकृष्ण प्रधानमित्रलाल पंज्ञानीहरि अधिकारीशिव अधिकारीसं. ईश्वर बराल<br /> मल्य रु. १०५.००<br /> 901789993&quot;227554<br /> मुद्वक : साम्रा प्रकाशनको छापाखाना, पुलचोक, ललितपुर, फोन : ५५२१०२३, फ्याक्स : ५५४४ २३६</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_(%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B8%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9)&diff=35 2024-06-08T06:03:43Z

<p>Prakash: </p> <hr /> <div>Source: https://nepalikitab.org/bhairab-aryal-galbandi/<br /> <br /> भैदव अर्यील<br /> गलबन्दी<br /> <br /> फष्ठाप260 80:<br /> ७१0०ने७साझा शिक्षा ई-पाटी[०11-0011 110<br /> ५५४५४४४,[१15101(919%90,01५४४/५४४,01€21121221,01<br /> भूगिका<br /> घ्याम्पे भुँडीको विपक्षमा जयगानको फलाको उरालेर र अल्छे शरीरमाबेस्मारी काउकुती लाएर भ्रैरव अर्यालले हास्यव्यङ्गयलेखकका रूपमा आफ्नोकीतिंपताका निक्कै रमाइलोसित पहिल्यै फरफराइसक्नुभएको थियौ । उनैरमाइला लेखन्ते फेरि सबै पाङ्दुरे मुखुन्डाहरूको आन्द्राभुँडी धुतेर सत्यलाईनड्ग्याउन र असत्यलाई उदाङ्गो पार्न सुरिनुभएको छ ।<br /> यसरी नै उत्तरदायी कलाकारले सचेत रूपले समाजका मैलाहरूलाईउधिनेर देखाइदिन्छ र ती मैलाहरूलाई मिल्काउने सङ्केतले सुतेकाहरूलाईअगुल्टाले झैं 'झोस्तै बिउँफझाउँछ । लासवादी साहित्यको थुप्रोले निसास्सिएकोनेपाली वातावरण अर्यालजस्ता भित्तो पुन्याएर सत्यको पक्षमा कु्लन सक्नेथोरै मात्र साहित्यकार नभइदिए कहालीलाग्ने हुने थियो । उहाँ निर्धक्कभन्नुहुन्छ- “हो त नि यहाँ कसले के छोपेको छैन ? टेरिलिनको सूटलेदाउरिएको आङ छोपिन्छ, एक बट्टा पाउडरले चाउरिएको छाला छोपिन्छ,डिग्रीको साइनबोर्डले दिमुगको गोबर छोपिन्छ, मानको पगरीले बेइमानको :घ्याम्पो छोपिन्छ, मैत्रीको जालले ब्वाँसाको राल छोपिन्छ ।”<br /> हास्यलेखको मूल उद्देश्य हँसाउनु होइन । यसले हँसाउने आवरणभित्रजीवनका गृढतम रहस्यहरूको उद्घाटन गर्छ । यस दृष्टिकोणले हेर्दा अर्याललाईसफल हास्यकार मान्नुपर्छ । उहाँभन्दा अगाडिका लेखकहरूमा केही कृत्रिमताजवरजस्ती ठोकठाक पारेर हँसाउने मूल उद्देश्यको निम्ति मिलाइएको बोधहुन्थ्यो । अर्यालका लेखहरूमा भने अनुप्रासबाट उत्पन्त हाँसोसमेत स्वाभाविकप्रवृत्तिकै रूपमा प्रकट हुन्छ । यस स्वाभाविकताले गर्दा नै अर्याल आजसम्मकाहास्यलेखकहरूभन्दा बढी सफल, बढी प्रभावशाली र बढी जनप्रिय हुनपुग्नुभएको छ ।<br /> अर्यालको शैली आकर्षक हन्छ । झरौ नेपाली भाषाका शब्दहरूलाई<br /> अत्यन्त उपयुक्त ठाउँमा उहाँ प्रयोग गर्नुहुन्छ । 'उडाउनु' सित एकछिनउड्दा' मा नेपाली क्रिया 'उडाउनु' का विभिन्न अर्थको व्याख्या गर्दै हास्यकोसाह्दै राम्रो भाषिक उदाहरण लेखकले दिनुभएको छ । वास्तबमा शब्दढुकटीकोज्ञानबाट वञ्चित हाम्रा बहुसङ्ख्यक लेखकहरूको बीचमा शब्दज्ञानले भूषितथोरै चम्किला नक्षत्रहरूमध्ये एक हुनुहुन्छ भैरव अर्याल । हुन त हास्यकोक्षेत्रमा अरूले पनि प्रवेश गरेका छन्‌ तापनि तिनको मूल उद्देश्य झर्राशब्दहरूलाई टर्रा प्रमाणित गर्ने रहेकाले अर्यालको जस्तो हास्यलाई व्यापकक्षेत्रमा साधारणीकरण गर्ने क्षमता तिनीहरूमा पाइन्न । ती हास्यमा जबरजस्तीहँसाउने जमर्को र तुच्छ व्यङ्ग्य हुन्छन्‌ तर अर्याल त्यस्तो व्यङ्ग॒यलाई मनपराउनुहुन्न । अर्यालको व्यङ्ग्य चित्तबुभदो, फराकिलो र स्थायी हुन्छ ।उदाहरणको लागि अर्यालको यस व्यङ्गञयलाई लिन सकिन्छ, “निरस्त्रीकरणकोप्रस्ताव एउटा गलबन्दी हो- आणविक गाँडको । शान्तिवार्ता एउटा गलबन्दीहो- करतुत र कुचक्रका गाँडको । यसरी सोच्तै ल्याउँदा क ठम्याउँछ- कमात्रै होइन, उसको समाजै गँडाहा छ, उसको युगै गँडयाहा छ । आफू चुत्थोमान्छे भएकोले साह्रै ठूलाको कल्पना गर्न सक्तैन र मात्रै, नत्र क यो पनिठान्दो हो- यो विश्व नै ब्रह्माण्ड नभई ब्रह्मगाँड होला । पृथिवी त्यसगाँडमाथिको खटिरा, अरू हुन सक्छ- मान्छेचाहिँ त्यस खटिराभित्रका कीरा ।”<br /> 'गलबन्दी' निबन्धले एकातिर तुलेगाँडोको विवशतालाई अघि तेर्स्याएरहामीलाई मरीमरी हँसाउँछ भने अर्कातिर दोष, कुरूपता र अयोग्यता लुकाएरगुण, रूप र योग्यताको पगरी गुत्ने फटाहाहरूको आन्द्राभुँडी केलाएर सत्यकोउद्घाटन व्यङ्ग्यात्मक रूपले गर्छु । 'टाउको' अथवा 'आलु' जस्ता मामुलीविषयहरूलाई लिएर पनि लेखकले एक प्रकारले हाम्रो स्वाँगे र पाखण्डीसमाजको चित्तबुभदो चित्र उपस्थित गर्नुभएको छ । 'मान्छे मोडेल १९६७' र'पच्चीसौँ शताब्दी अझ्गप्रत्यङ्गमा' ले वैज्ञानिक कलपुर्जाले हाम्रो जीवनमाल्याएका यान्त्रिकताको व्यङ्ग्यात्मक दृश्य देखाउँछन्‌ भने 'सातसूत्रीयसाहित्यदर्पण' ले हाम्रो साहित्यिक क्षेत्रका साइँदुवाहरूको राम्रो झाँको झारेकोछ।<br /> अर्यालका हास्यलेखहेरूलाई दुई तहमा हेर्न सकिन्छ । बाहिरी तहमाती हँसाउन लेखिएका हुन्‌ तर हँसाउने उद्देश्यबाहेक अर्को उद्देश्य लेखककोछ। यसको भित्री तहमा उहाँ सामाजिक अन्याय र शोषणलाई उदाङ्गोपार्नुहुन्छ । 'साँढे' शीर्षक निबन्ध बाहिरी तहमा साँढेसम्बन्धी हास्य मात्र हो<br /> तर भित्री तहमा यसले विश्वका मै हुँ भन्ने घमन्डीहरू, चाकरीवाला,मपाईंवादीहरू र बुद्धिहीन ढँटुवारेहरूका कार्यहरूलाई विश्लेषण गरेरमानवतावादको स्थापना गर्न खोजेको छ । 'चुरोट केही झिलिमिली संस्मरण'मा पनि दुई तह छन्‌ । मामुली चुरोटको तलतलबाट यस निबन्धले उँभोउठेर मानवका मानसिक कमजोरीहरूलाई साह्रै राम्ररी प्रकट गरेको छ।मान्छे अर्कालाई उडाउँछ अनि आफैँ उडेको चाहिँ पत्तो पाउँदैन र 'ए ज्याभुसुक्कै !&quot; भन्दै आफ्ना कमजोरीहरूलाई लुकाउँछ । अर्यालले यिनै मानवकाविश्वव्यापी कमजोरीहरूलाई ढन्डेसो खुस्कुन्जेलको व्यङ्ग्य गर्नुभएको छ ।ज्ञे होस्‌, यो सँगालोले सिद्धहस्त हास्यव्यङ्गग्यकारको प्रशंसनीय प्रतिनिधित्वगर्दै हामी पाठकहरूलाई रसिला उपमाहरू, अनौठा तर सुन्दर भनाइहरू रसफल कलात्मकताको भोज प्रस्तुत गर्छ । हाम्रो समाजको यथार्थ र कलात्मकचित्रण नडराई गर्ने अर्याल यसरी हाम्रो हृदय जित्न सफल हुनुभएको छ ।हास्यव्यङ्गयको क्षेत्रमा कौवा प्रकाशतले गरेका सुनौला कार्यहरूमायस सङ्घलनले अवश्य नै केही सुगन्ध त थप्ने नै छ भनेर म फुरुङ्ग छु।<br /> जमल, काठमाडौँ तानासर्मा१५.४.१९६९,<br /> (प.सं. बाट)<br /> नवौँ नवकीसिली<br /> अर्यालज्यूले कविता नलेख्नुभएको होइन, दुई-चारओटा तक्मैझुन्डघाउनुभएको छ । लेख-निबन्ध नलेख्नुभएको होइन, त्यस्तै लेखेर जीवनघान्नुभएको छ । तर पनि मान्छे उहाँलाई बढी चिन्छन्‌- हास्यव्यङ्गझयकारकोनाताले । उहाँका हास्यव्यङ्ग्यहरूको सङ्घलन काउकुती र जय भुँडीले पाएकोलोकप्रियताकै लोभले हामी उहाँको यो तेस्रो सङ्ग्रह प्रस्तुत गर्दै छौँ- गलबन्दी ।फुकाएर हेरे यहाँ जीवन र जगतका अनेकौँ विसङ्गतिका गाँडहरू देखिन्छन्‌ रती गाँडमाथि आधुनिक युगले उमारेका पुत्लेपाङ्रै फोकाहरू देखिन्छन्‌ । योदेख्ता भैरवको हास्यव्यङ्गग्यबारे कृ्‌ष्णचन्द्रसिंहले भन्नुभएको कुरा मान्न करलाग्छ- &quot;...राँकोको उज्यालोमा दसै अवतार पर्दामा टाँगिन्छन्‌, भैरवकोछुबाइमा नेपालीको आधुनिक जीवन व्यक्तिन्छ । पर्दा बोल्दैन, इतिहास लाटिन्छ,मूक जनता मन बहलाई आत्मसन्तोष गर्छन्‌; तर भैरवका व्यङ्ग्यले मथिङ्गलधुन्छ । सामाजिक विकृति र विरोधाभासहरू उपहास भई नाङ्गिन्छन्‌ । जीवनकोछन्दहीन व्यथाप्रति सहानुभूति व्यक्तिन्छ ।&quot; हुन पनि अर्याल ग्रामीण वाअश्लील खालका ठट्टा गरेर बलात्कार हँसाउन खोज्नुहुन्न, न त कुनै व्यक्तिलाईगिज्याएर लेख्नुहुन्छ । इन्द्रबहादुर राईले उहाँको काउकुती छुँदै लेख्नुभएकोछ- &quot;अर्यालको व्यङ्ग्य कसैलाई ताकेर होइन, केहीलाई ताकेर हुन्छ ।”<br /> चिन्तनशील कवि र युगअवस्था बुझेको पत्रकार भएर पनि होला,हास्यव्यङ्कग्यको परिवेशलाई अर्यालले सबैँ हिपटाइट र ठाडो टुपीमा मात्रैअलमल्याउनुभएन । गलबन्दीमा उहाँ राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय जीवनका विभिन्नपक्षमा ओढाइएका वाघबुट्टै गलवन्दीहरू फुकालेर चियाउन पुग्नुभएको छ ।अण्‌बम र अपोलो, मानवताको नारा र काला-गोराको जातिभेद, हैजा लागेकोबृढो र मुटुको परिवर्तनसम्म उहाँले कलमको सुइरो चलाउनुभएको छ।कवित्वले उहाँको शैली साजएको छ । व्यापकताले बौद्धिकता नअंगाली सुख<br /> पाएको छैन । त्यसैले सस्तो हाँसो खोज्नेहरूले यहाँ केही पाउन नसक्लान्‌, तरबुद्धिजीवीहरूले पक्कै रुचाउलान्‌ भन्ने हामीले आशा गरेका छौँ ।<br /> यही आशामा दसतिर छरिएका निबन्धहरू बटुली यसलाई सङ्ग्रहकोरूप दिनु हामीले आवश्यक ठानेका छौँ । कौवा प्रकाशनको उद्देश्य नै नेपालीहास्यव्यङ्ग्यसाहित्यको सेवा गर्नु हो । मात्रा बढाउन होइन, स्तर बढाउन पनिप्रकाशनले धेरै क्रा गर्नु छ । यसभन्दा अघिका प्रकाशनलाई झैँ यसलाई पनिप्रेम गरिदिनुभए प्रकाशनको हौसला अझ बढ्नेछ ।<br /> यसको सङ्गलन र प्रकाशनको निम्ति अनुमति दिनुहुने लेखकलाई,भूमिका लेखिदिनुहुने तानासर्मालाई र व्यङ्गयचित्रको निमित्त पारिवारिक मित्रटेकवीर मुखियालाई प्रकाशन धन्यवाद टक्रचाउँछ ।<br /> यसमा सङ्ग्रह गरिएका टुक्राहरू पहिले प्रकाशित गर्ने रमश्षम, रूपरेखा,रचना, रत्नश्री, अर्पण, प्रतिबिम्ब, सगुन पत्रिकाहरूप्रति पनि प्रकाशन आभारप्रकट गर्दछ ।<br /> आत्मदेव शर्माआज प्रोप्राइटर, कौवा प्रकाशनअसारको पन्ध ढुङ्घाअडडाबजार, काठमाडौँ ।<br /> २०२६<br /> (प.सं.बाट)<br /> <br /> 'उडाउनु' सित एकछिन उड्दा<br /> एउटा देशले भूउपग्रह उडाएकै दिन मेरो घरमा बिरालाले दूधउडाइदिएछ । सन्जोग पनि कहिलेकाहीँ कस्तो पर्छ भने एउटा बिनसित्तिकोकराले पनि एकछिन सित्तैँ अलमल्याइदिन्छ । न त्यो देश र बिरालामा कुनैसम्बन्ध छ, न भउपग्रह र दुधमा समानता । तर क्रियाचाहिँ दुइटैले एउटैगरे- उडाइदिए । भूउपग्रह उडाउन कैयौँको साधन र साधना लाग्यो, तरबिरालालाई द्ध उडाउन त साधनको नाममा एउटा चम्चा चाहियोसाधनाको नाममा केही चालचल । तर यी दुवै कामलाई उडाउनु नै भनिन्छभने उडाउने क्रियालाई महत्त्वपूर्ण भन्ने कि मामुली ? यो पनि एउटा प्रश्नहो । तर कस्तो केटाकेटी प्रश्न : यो ल एउटा भाषाको चमत्कार मात्र हो ।हाम्रो देशमा एउटा मान्छेका दसोटा सिद्धान्त भएकै हाम्रो भाषामा एक<br /> “ज्डाउनु' लित एकछिन उड्दा - १२७<br /> शब्दका अनेक अर्थ हुन्छन्‌ । उदाहरणको लागि आफ्नो लभ परेको दिन आफ्नोनजिकको नातादारको जुठो परेको हुन्छ । जीवनको असङ्घति भनेको यही नयै ? त्यसैले बिरालाको दूधउडान र त्यस देशको भूउपग्रहको उडानमा पक्कपर्नुसट्वा अर्को कुनै महत्त्वपूर्ण समस्यामा विचार गर्नु राम्रो । मन अर्कोविचारणीय समस्या खोज्न थाल्छ, तर मगजको तन्तु हल्लाउँदै एउटालेप्वाक्क सुनाउन आउँछ- “रामबहादुरले त सीतादेवीलाई उडाएछ नि बुझिस्‌ !'रामबहादरले सीतादेवीलाई क्यारेभलमा राखेर ब्याङ्ककतिर उडाएको हो किपछ्यौरामा तानेर भण्डारकोठातिर कुदाएको हो- त्यो दुबिधामा अलमलिँदैनअलमलिई म साथीसित सोध्छु- “उडाएछ ? कसरी थाहा पाइस्‌ :” कथप्छ- “अहिले त्यहीँ रेस्टुराँमा सबै ठिटाहरू रामबहादुरलाई उडाउँदै थिए ।&quot;अब भएन के : एकै दिनमा सुन्नुघरेका यी चार उडानका समाचारहरूबाटबुझेको सानो क्षितिजमा कौतूहलको चारचोसे विमान फन्का मारीमारीउड्न थाल्छ-<br /> अन्तरिक्ष जान संलग्न देशले भूउपग्रह उडायो ।<br /> बिरालाले दूध उडायो ।<br /> रामबहादुरले सीतादेवीलाई उडायो ।<br /> ठिटाहरूले रामबहादुरलाई उडाए ।<br /> उडाउनुको यसै फन्कोमा कान्छाले बेलुन उडाएको, ठाइँलाले चङ्गाउडाएको, काइँलाले गाँजा उडाएको, साहिँलाले परेवा उडाएको, माहिलालेतहबिल उडाएको, जेठाले सर्वस्व उडाएको सम्झना पनि फन्कामाथि फन्काथप्तै उड्न थाल्छन्‌ । अनि म फेरि छक्क पर्छु- कति बिचित्र क्रियाछयोउडाउनु '<br /> तर छक्क पर्ने क्रा पो के रह्यो र : प्रकृतिले पक्षपात गरेर मान्छेलाईपखेटा दिएन । त्यसै झोकमा होला, उसले उड्नु र उडाउनुका अनेकौँक्रियाहरू सिक्न थाल्यो । उड्नुमा भन्दा उडाउनुमा आफ्नो पुरुषार्थ व्यक्त हुनेदेख्न थाल्यो । अझ भनूँ भने प्रकृतिले त उडाउनलाई प्वाँख र पखेटा नभईनहने गराएथ्यो, तर मान्छेले मान्छेलाई बिनापखेटा हावामा पनि उडाइदिनलाग्यो, हाहामा पनि उडाइदिन लाग्यो । त्यसैले एपोलो र सौयुजका उडानसफल भएकै ताका आफ्नो घ्याम्पोउडान असफल भएर मध्यटौँडखेलमाअरिनकाण्ड परे तापनि नेपालीहरूसमेत उडाउने काममा पछि परेका छैनन्‌ ।भनूँ भने उडाउने क्रियामा नेपालीहरू अरू दुई पाइला अगाडि नै छन्‌ भन्ने<br /> १२ ” थैरव अयलिका हास्यव्यङ्ग्य<br /> मेरो धारणा छ; किनभने प्रकृति प्वाँख र पखेटा खोजिरहोस्‌, विज्ञान अक्सिजनर नाइट्रोजन जोडिरहोस्‌, हामी कुरैक्रामा कैयौँ कुरा भुर्र उडाइदिन्छौं । हाम्रोभाषा स्वयं कति वैज्ञानिक छ भने उडाउने क्रियामै उसले सयौँ प्वांख रपखेटाहरू जोडिराखेको छ, त्यसैले कसैले चाहेमा यहाँ पच्चीस पैसामाजुँगादाह्री उडाउन सक्छ, सोह्रठाडीमा घरबारी उडाउन सक्छ; अलिकतिभेटीघाटीले एउटा गजबको ठेकदारी उडाउन सक्छ; एक-दुई जनाले धर्मछाडे एक-दुई हजारको धर्मभकारी उडाउन सकिन्छ । उडाउनुलाई यतिव्यापक र बहुउद्देश्यीय गराई आफ्ना ' कैयौँ क्रियाप्रतिक्रियासित सम्बद्ध राख्ननेपालीहरूले कम श्रम र समय खर्चेका छैनन्‌ । त्यसैले एउटा कागतकोघ्याम्पो उडाउन असफल हुँदैमा हामीले आफूलाई उडाउन नजान्ने भनीआत्मग्लानि लिनु पर्दैन । हावामा उडाउने प्रतियोगिता अमेरिका र रूसले गर्दैरह्न्‌, हाहामा उडाउने विज्ञानको लागि विश्वले नेपालबाट धेरै कुरा सिक्नबाँकी नै छ। मउडाउने काम गर्न वैज्ञानिकहरूलाई विमान र वेधशाला नभई हुँदैन,तर हाम्रा क्रषिमुनि मन्त्रैमन्त्रले पहाड उडाइदिन्थे रे, हाम्रा गुभाजूहरू तन्त्रमन्त्रलेहाड उडाइदिन्थे रे । त्यसैले मान्छे जाबालाई उडाउन विमान र बेधशालाकोके खाँचो ? आजको युगमा मन्त्रतन्त्रको खोजीनिती झन्‌ कल्ले गरिरहोस्‌ ?हो, कसैलाई मेचैसमेत उडाइदिनु छ भने यसो चुक्लीसुक्ली लगाइदिए भइहाल्यो,होइन; सामान्यलाई सामान्दै किसिमबाट उडाउनचाहिँ त दुई चुच्चाको एकजमघट भए जत्ति भने पनि पुग्छ । त्यसैले धारामा होस्‌ वा चौतारामा होस्‌;सडकको पेटीमा होस्‌ कि रेस्टुराँको कुर्सीमा होस्‌, हामी चुच्चैचुच्चा मिलाएरएउटा बिचित्र बेधशाला बनाउन सक्छौँ र धमाधम मान्छे उडाउन सक्छौँ ।उडाइने मान्छे भोजपुरमा होस्‌ कि भक्तपुरमा होस्‌, भोज खान लागेकोहोस्‌ कि भोकै मर्न आँटेको होस्‌, उसको उपस्थितिबिना नै उसलाई भुर्रउडाइदिन सक्नु हाम्रो उडानको अद्वितीय विशेषता हो । अर्को विशेषता के छभने जुन बेला तपाईं अर्कालाई उडाइरहनुभएको हुन्छ, त्यसै बेला तपाईंलाईअर्कोले उडाइरहेको हुन्छ । त्यसैले यो उडानमा जति आनन्द आउँछ, उडाउनेलेनै पाउँछ, उड्ने बिचराले कहाँकहाँ कसकसले कसरीकसरी आफूलाई उडाउँदैछन्‌ भन्ने कुराको सुइँको पाउँदैन । उडाउने कलामा अशिक्षित र गाउँलेहरूभन्दासभ्य र शिक्षितहरूले बढी सफलता पाउनु स्वाभाविकै हो, किनभने आजकोशिक्षा र सभ्यता नै गराइदिनुमा भन्दा उडाउनुमा बढी लहसिएको छ । त्यसैले<br /> 'उडाज्नु&quot; लित एकछिन उड्दा “ १२९<br /> तपाईं मलाई उडाउनुहुन्छ, म तपाईंलाई उडाउँछु । हामी दुबै जनाको भेटभए फलानालाई उडाउँछौँ । उड्नु र उडाउनुको यस अभियानमा घरकोतरकारी समस्यादेखि अफिसको सरकारी फाइलसम्म न केहीको पीर, नकसैको परवाह ! अरूलाई उडाउँदा पाइने एउटा गुलियो रसमा रसना रसाउँदैएकैछिन हल्ल हाँस्न पाइन्छ; आफ्नो अहंमा एक थप्की लगाउँदै बाँच्नुको मजाचाख्न पाइन्छ ।<br /> यो त भयो अनुपस्थितिमा उडाउने कुरा । कोही मान्छे अघिल्तिरैउपस्थित छ र उसलाई उडाउनु छ भने थाल्नोस्‌ तपाईं उसको तारिफ गर्न ।उसको टोपीको टुप्पो सगरमाथाको जस्तो छ कि गौरीशङ्गरको जस्तो छ ?त्यसको बयानबाट सुरु गरी अन्त्यमा भनिदिनुहोस्‌- “चाहेको भए तपाईँउहिल्यै केके भइसक्नुहुन्थ्यो !” यो दिव्य वचन सुन्नासाथ क आफ्नो भित्र-बाहिर हेर्दै नहेरी अहंका पखेटा फटफटाउन थाल्छ र एकैछिनमा भारहीन,भएर स्वयं उड्न थाल्छ- “प्रधानमन्त्रीसम्म पाएको भए सोच्नुहुन्थ्यो, मन्त्रीजाबो को भइरहोस्‌ !&quot; तपाईं थपिदिनुहोस्‌- “यहाँजस्तो योग्य व्यक्तिले मन्त्रीमात्र हुनु त नसुहाउने नै कुरा हो !” अनि क झन्‌ अकासिन्छ र आफूबाहेकसबैलाई लम्फूलम्फू देख्न थाल्छ । तर आफूलाई कति हाइलम्फू ठानेरउडाउँदछन्‌, बिचराले पत्तै पाउँदैन । उडाउने योचाहिँ कलामा उडनेलेआत्मतृप्तिको महँगो मेवा पाउँछ, उडाउनेले मनोरञ्जनको सितनस्वरूप सकेदुई घुट्को जाँडै पाउला नसके एक तुर्को चिया कतै नजा !<br /> त्यसैले, मर्सिडिज कारले कसैका आँखासम्म धूलो उडाओस्‌ बा शिक्षितबेकारले एक थाल भातबाट दुई थाल भझिँगा उडाओस्‌- उडाउनु भनेकोवास्तवमा उडाउनु नै हो । यी सबै हेरिल्याएको खण्डमा बीसौँ शताब्दीउडाउने युग हो । राकेट उडाउनेदेखि पाकेट उडाउने कलासम्ममा आजजति प्रगति भएको छ, त्यति पहिले कहिल्यै थिएन । हिरोशिमा उडाउनेदेखिलिएर साँधसीमा उडाउनेसम्मका सयौँ उडान पृथिवीमा भएका छन्‌ भनेचन्द्रदेखि मङ्गलसम्मका कैयौँ उडान अन्तरिक्षमा भएका छन्‌ । तर मलाईसोध्नुहुन्छ भनेचाहिँ, आधुनिक उडानको इतिहास हनुमान्देखि सुरु हुन्छ ।हनुमानूले द्रोणाचल उडाए भने उनका वंशज वानरहरूले पशुपतिको पूजासामाउडाउनुमा के आश्चर्य; वानरले देवताको पूजासामा उडाउँछ भने वानरबाटविकसित नरले पृथिवी नै उडाउनुमा के दोष ?<br /> रमभझमबाट<br /> १३० ४ भैरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> चुरोट : केही झिलिमिली संस्मरण<br /> एकातिर बैँसदार मायालुको ओठ, अर्कोतिर गैँडामार एक कित्ता नोट,माझमा एक बट्टा मोटरमार चुरोट- यी तीनै थोक अहिले अगाडि परे भनेपहिले म कुनचाहिँ टिपुँला ? निद्वाविहीन एक रात बाह्र-एक बजेतिर मेरोदेमागमा एउटा प्रश्न गुजुल्टयो । निकैबेर भ्यालको डँडाल्तीमा ट्वालट्वालती'रेर तरङ्गिएपछि एक्लै खिसिक्क ओठ फुस्क्यो- कहाँ पालिसदार हीरा, कहाँफुसिलकीरा ! जाबो दुईपैसे चुरोटको पनि कहीँ बैँसदार ओठ र गैँडामारपोटसँग तुलना हुन सक्छ ? धत्‌, बहुला कहाँको ! मैले आफैँलाई हप्काएँ, तर(प्काउँदाहप्काउँदै मानौँ नाइटैदेखि तुलबुलीको एउटा कस्तो मुस्लो उठ्योपने बसेको ठाउँमा बस्नै नसकी जुरुक्क उठेँ, भननन्न एक पटक कोठामापौँतारिएँ । झुन्डिएजति कोट, पैन्ट, कमिज, बुससर्ट सबका खल्तीखल्ती छामेँ,गउटा टफी कताबाट अडकेको रहेछ क्वाप्प मुखमा हालेर मर्मरी चपाएँ ।पैपनि तुलबुलीको रन्को छुटेन । अनि दराज, तखता, खोपा, मेच, बाकस,म्याल, ढोका सबका अन्तरकुन्तरतिर हात घुसारँ अस्ति नै हरायो भनेकोएउटा काँगियो पाइयो, ककसले खसालेर नभेट्टाएका दुई-तीनओटा दुईपैसे,बारपैसे र पाँचपैसे ढ्याक भेटिए । टेबुल र खाट सारेर मुन्तिरका घुरानहलाएं- एउटा भाँच्चिएको होल्डर, दुई-चारओटा गोरखापत्र, समीक्षा र नयाँ[माजका पत्र, साँचो हराएको एउटा ताल्चा, दुइटा बेजोडा मोजा, एउटा&quot;लो रिबन यस्तैयस्तै अर्थ न बर्थका सत्र थोक फेला परे, तर खोजेको जे होपोचाहिँ हात लागेन । हैरान भएर एक गिलास पानी तन्न पिइदिएँ र तन्द्रङ्गल्टएँ त्यही भताभुङ्ग ओछचानमाथि । प्रश्न फेरि दोहोरियो- हँ, अहिले मलाईचाहिएको त : सुर्केस खोलेँ भने एउटा गैँडामार नोट कसो ननिस्केला, जेए पनि महिनाको पहिलै साताको जागिरदार॒ पो त ! बैँसदार मायालुकै कुरार भने कमसेकम आफ्नी पमनिन्ट त तुरुन्तै एभैलेबुल । यी दुई थोक पाएर<br /> चरोट : केही क्रिलिमिली संह्मरण १३१<br /> पनि यो तलबली किन, यो छटपटी किन ? किन भनूँ ः दानापानीको, सेक्सपानीकोअहपानीको प्यासभन्दा बेग्लै (:) त्यस बेला मलाई सताएको थियो अर्कै प्यासले,<br /> माने- एक सर्को चुरोटको प्यासले । त्यसकारण ओठ न नोट, म घधुइँधुइँती<br /> खोज्दै थिएँ चुरोटको एउटा ठुटै भए पनि कतै अलमलिएको छ कि भनेर ।<br /> प्रत्येक वर्षझैँ- त्यो वर्ष पनि वैशाख १ गतेदेखि चुरोट छाड्ने माघ १पातेदेखिकै सङ्कल्प थियो । चुरोट खान छाडनु आवश्यक मात्र होइन, मेरोनिम्ति अनिवार्य पनि थियो । यो अनिवार्यता मैले नबुझेको होइन, बुभ्दाबुभ्दा-बुझ्दा कति बुझिसकेको थिएँ भने प्रत्येक चुरोट सल्काउँदा यही नै अन्तिमहो भनी आफ्नो तालिमी मनले सङ्कल्प पढिसक्थ्यो । तर तलतलै न हो, मेरासङ्कल्प सारालाई तलतलै पुन्याएर आफू तेलझैँ मास्तिर तहरिहाल्थ्यो । अनिपैतै आज एक दिनलाई भैगो, भोलिदेखि खाए के ?' म दृढतासाथ सङ्कल्पदोहोस्याउँथेँ । यसै गरी आज एक दिनबाट यो एक महिना, यो एक महिनाबाटयो बाँकी वर्ष हुँदाहुँदै चुरोट छौड्नलाई नयाँ वर्षको प्रारम्भ पर्खने लुत्रे र झुत्रेतालले कहिल्यै छाडेन । सइल्पशक्तिको यो हीनता जिन्दगीकै क्षीणता हो भनीम नबुभ्ने त होइन, तर बुभदैमा त्यो दह्ढो भइहाल्ने पनि त होइन । चुरोट रक्यान्सरका सम्बन्धमा कति चर्चा सुनिए, पर्चा पढिए, तैपनि चुरोट छोड्नसकिँदैन । आजित भएर २०१९ साल चैत मसान्तको दिन बेलुका मैले आफ्नोलाइटर फोरफार पारी फ्याँकिदिएँ, आस्ट्रै किचकाच पारी मिल्काइदिएँ, बाँकीबचेका दुई-चार खिलीसहित बट्टा च्यातचुत पारी आफल्दिएँ । &quot;ए, लाइटर तनफालौँ” भनी बराबर सलाई नपाएर भोगेका कतिपय सङ्टको- सम्झना उनीदिँदै थिइन्‌, तर मैले भीष्मको आवाजमा सगर्व उडाइदिएँ- “अब पनि मैलेचुरोट खाला भन्ने ठानेको कि?”<br /> १ गतेदेखि नखाएको ४ गते बेलुका यो दसा ! मलाई आफ्नो कमजोरीदेखिरिस, घृणा, ग्लानि सबथोक उठे, तर सबैभन्दा अग्लो भएर उठ्यो फेरि उहीतलतल । हो, म साँच्चै तलतलाएँ, तर उपाय केही थिएन, गाउँको घरभएकोले पसल नजिक थिएन, आधा रातमा आधा कोस पर कसलाई उठाउनजाने ? बरु काकाकहाँ माग्न पठाकँ- एउटा मसिनो आशा उदायो । तर यतिजाबो क्रामा पनि आफ्नो दृढ प्रतिज्ञा अहिल्यै उनको अगाडि कसरी भन्गगर्ने ? मेरो पौरुष अनकनायो ।<br /> अम्बलले न पौरुष भन्छ, न प्रेस्टिज ! तत्कालै एउटा घटनाको सम्झनाआयो । एकताका पोखराको एउटा गाउँले स्कूलमा म शिक्षक थिएँ । एक दिन<br /> १३२ ८ भैँरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> यसै गरी चुरोट खान पाइएन । दिनभर पुग्ला भनियो, बेलुका त ठन्डाराम !भोलिपल्ट तलतलले सबेरै तल ओरालिहाल्यो । आँगनमा आफू बसेको घरकोहली हल्लँदै रहेछ । आफ्नो मास्टरी प्रेस्टिजलाई दाह्वाले सकेसम्म थिचेर त्यहीग्वाङ्ग्रौ खालको हलीसित मैले दीन पुकार गरेँ- &quot;रामेदाइ, तिमीसित एउटाचुरोट छैन :&quot; रामेले अर्साजलो मानेर भन्यो- “चुरोट बनाउँदै छु मास्टरसाहेब !”नभन्दै क बेलौती (अम्बा) का सुकेका पात टिपेर माड्दै रहेछ । म केटाकेटीहरूलाईपसल पठाउने धुनमा थिएँ, रामेले भुसा ल्याएर टक्रघायो । बूढी औँलाजत्रोकलात्मक चिलिममा अम्बाको पात माडेको धूलो हालेर निकालेको धूवाँ- नतमाखु, न कक्कड साँच्चै भुसाहा नै थियो त्यो ! “तानूँ त ?&quot; मैले लजाउँदै सोधेँ ।“यति सात्तो चिलिम उचाल्न सक्नुहुन्न र तान्नै पन्यो, तान्नलाई डोरी पनिचाहिन्छ कि ?” रामे हल्ल हाँस्यो, मैले सुइँसुइँ भुसाहा तानेँ । भयालबाटकेटाकेटीले गिज्याए- “जात फाल्नु गहता' झोलमा !” तर के लाग्छ, म्याकक्याकगरेर पनि तलतलले मूतको न्यानो तापिछाडचो । त्यसरी त लाज पचाइयो भनेउनलाई उठाएर काकाकहाँ चुरोट माग्न पठाउन के गाह्रो ! तर काका पनि तचुरोटपीडित रहेछन्‌ भने ? फेरि अर्को सम्झना आयो ।<br /> एक दिन केटाकेटीमै काका (बलराम अर्याल) र म पढेर घर फर्कंदैथियौं । तलबी हुँदा त तीन दिन भरी भए तेह्र दिन पन्चट रहने आफ्नो खल्तीकोकुलाङ्गार बानी, त्यस बेला बिलकुल ढाक्रे बिद्यार्थी । एकातिर बाबुबाजेकोअघिल्तिर चुरोट नखाने हामी आदर्श छोरा, अर्कातिर एकान्तमा ठुटा बेरेर भएपनि मुख नधुवाँई नहुने हामी अम्बली मोरा ! अनि पैसा पनि सधैँ कहाँबाटपुगोस्‌, दुवै जना हरिकङ्गाल । टङ्गाल हुँदै कमलपोखरीबाट गौशालातिरको सडकमालुखुरलुखुर हिँड्दै थियौँ । हुन त भोकले पनि कम सताएको थिएन, तर भोकभन्दामापाको थियो उही तलतल ! रातो पुलनिर पुगेपछि तिनताकाका पुड्कापुड्काहाम्रा काकाले मायालाग्दो गरी प्वाक्क भन्नुभयो- “बाटामा राम्रोसित हेर्दै हिँड्‌है, त्यतिका पशुपतिभक्तहरू हिँड्दा यो सडकमा एउटा दुईपैसे ढ्याक कसौनपाइएला !” यो ठट्टा भइदिएको भए वरु त्यति हाँसो उठतैनथ्यो तर कुरो थियोमर्मान्तकै ! अहिले पनि त्यो बाटो हिँड्दा बुक वन र बिगिनसँं ट्रान्स्लेसनकाकिताप च्यापेर बाटामा ढ्थाक पाइन्छ कि भन्दै हिँडेका पैसाविहीन काका-भ्रतिजाका तलतलग्रस्त तुलबुले मुद्रा झलझली सम्झन्छु ।<br /> चुरोट नपाउँदाका, सलाई नजुट्दाका, बाआमाले थाहा पाउलान्‌ भन्नेडरले लुक्ता-लुकाउँदाका चाखलाग्दा काण्ड कति छन्‌ कति- घरतिर,<br /> च्रोट : केही क्िलिमिली सत्मरण 233<br /> छात्रावासतिर, स्कूलकलेजतिर, अडडाअफिसतिर अनि सबैतिर । जतिसुकै प्रेस्टिजर नैतिकता राख्नुपर्ने मान्छे छ भने पनि चुरोटमा उसको केही लाग्दैन ।कहिलेकाहीँ चिन्दै नचिनेका मान्छेसित्त पनि एकोटा अप्ठ्यारो जनाउँदै चुरोटमागिएको छ, चुरोट नभएको बेलामा चिनेको मान्छे भेट भयो भने त 'केखोज्छस्‌ काना आँखा' भइहाल्छ । माग्नै किन पच्यो र ! आफ्नो रित्तो खल्तीछामछुम पान्यो, चुरोट खाने मित्र रहेछ भने यसले चुरोट खोज्यो भनीबुझिहाल्छ । यो त मामुली नै भयो, सुटुक्क भनिदिउँ भने कहिलेकाहीं मैलेबाबुको खल्तीबाट चुरोट चोरेको पनि छु, काहलेकाहीं मेरो चुरोट चोरिएकोपनि छ।<br /> यस्तै कुराहरू सोचेर आत्मग्लानि मेट्तै मैले उनलाई उठाएँ र भनेँ-“म त चुरोट छोड्न नसक्ने भएँ बा ! के गर्ने ?” आफूले गरेको भविष्यवाणीसत्य निस्कँदा उनी गर्वले गजक्क फुलेर नाक नेप्ट्याउन थालिन्‌- “मैलेसक्नुहुन्न भनेकै थिएँ, अब यस बेला के गर्ने तमाखु खाने ?&quot; प्रस्ताव तगजबै हो, तर मध्यरातमा द्वार्रटवार्र हुक्का बजेको सुन्दा ख्याक आयो भनेरभाइबहिनीहरू कतै नभस्कून्‌, त्यो पनि छोडिदिऔँ, बाले सुन्नुभयो भने,'चुरोटसुरोट खाँदैन भनेको छोरो त आधा रातमा हुक्का पो टुर्टुराउँदो रहेछए !' त्यसौ भए पानोसानी मिल्काएर स्वाइँस्वाइँ तान्ने त ! कुरो योचाहिँलम्बरी ! अगेनो तलै भएकोले त्यो अकबरी तलतल मार्न तलै ओर्लिएर तमाखुहालियो । पानी रित्तिएको हुक्कामा नली नहाली स्वाइँस्वाइँ-स्वाइँस्वाइँ एकनासशौषले झैँ तानेर मैले तमाखु सिद्धचाउनै आँटेको थिएँ, आमाले आफ्नै कोठाबाटबोलाइदिनुभयो- “बाबु !” तलैबाट आवाज दिउँ, यस बेला तल किन :'हजुर' अन्नको लागि कोठामा पुगूँ, त्यति छिटो बिरालाचालले कसरी भन्याङउक्लने ? आफूलाई फेरि रिङटा लागेर छुट्टी ! तर छौराबुहारी कसैबाट आवाजनगएकोले उहाँले फेरि दोहोच्याउनुभएन र मात्रै, नत्र प्रतिज्ञा तोडेको अपराधकोफल तुरुन्तै फलेजस्तो हुन्थ्यो आफूलाई ।<br /> चुरोट त खादैखान्नँ भन्दाभन्दै तमाखु र बिँडी दुई थोक नयाँ अम्मलसमातिए । घरमा तमाखु, बाहिर बिँडी, कति सजिलो '! तैपनि चुरोट नै चाहिँनखाएकोले जे भए पनि गर्वै थियो । तर एक साँझ सिनेमाको मध्यान्तरमारोचकले झसङ्ग पार्दै भने- “ए चुरोट छाडेको होइन के ?&quot; नभन्दै म तमजासित गोल्डफ्लेक उडाउंदै पो रहेछु । रमेश विकलले कन बेला चुरोटदिएछन्‌, आफूले सुइँम्याइएछ, कस्तो मजा बेहोसी !<br /> १३४ / भैरब अर्यालका हात्यब्यड्रय<br /> आफू चुरोट नखाने मान्छे, त्यसै पनि हामीले खाएको मन पराउँदैनन्‌,झन्‌ म त छाड्नै पर्ने र छोडिसकेको मान्छे, त्यसैले कति दिन अरूको अगाडिमैले चुरोट, बिँडी केही पनि खाँदै खाइनँ । एक दिन राति म एक जनासाथीकहाँ थिएँ, मलाई आफ्नो कोठा छोडेर उनी अर्कै घरतिर गइसकेपछि मैलेलुसुक्क चुरोट सल्काउन खोजेको, सलाई पाइनँ । ताल्चा नमारेका ठाउँजतिसबैतिर खानतलासी गर्दा पनि एक छेस्को सलाई पाइएन । आखिर कताकताबाटखाटमुनि एउटा थोत्रो हिटर फेला पार्न पुगेँ म । तार तानतुन पारी टुपिनजोडेको मात्र के थिएँ- बिजुली, भ्याप्पै । अब भएन के : चन्द्रावतीले भातखान लागेको जस्तो पो भयो आफूलाई । चुरोट खाने चाँजो मिल्दै मिलेन ।तिनताका मेरो डेरा थियो बाङ्गेमोहडानिर, बाङ्गेमोहडानिर डेरा भए पनि म तमान्छे सोझै थिएँ । भोलिपल्ट बेलुकी नौ-दस बजेतिर अफिसको काम रहोटलको माम सकी कोठामा पस्ता त आस्ट्रे, लाइटरसहित एक बट्टा क्याप्टेनसिरानमा सजिइराखेको ! छक्कै परेर सूचना पढेँ- “हिजो सलाई नपाएरजिल्लिएको बुझिएकोले सबधोक हाजिर छ, भोलि सबेरै एउटा हास्यव्यङ्ग्य-लेख प्रेसमा हाजिर गराउनू !” यो थियो रचनाका लहडकान्त सम्पादकज्यूकोआदेश ।<br /> हुन त महाकवि देवकोटाको चुरोटखुवाइ सम्झँदा हाम्रो चुरोटखुवाइकै हो र, प्रशस्त खाएको दिन सालाखाला दुई बट्टा खाइएला, त्यसमा पनि मत सिंहमारदेखि बिरालोमारसम्म जे पनि सरासर चल्ने क्लासविहीन भलादमी ।तैपनि बढ्दै थियो- आफ्नो स्थिति हेरी । त्यसैले छोड्नै नसके पनि घटाउनेप्रयत्तमा मैले बट्टाको सट्टा खुद्रा खरिदको नीति लिएँ । तर आफूले नलिँदैमाखान घदछ भन्ने आशा पनि बेकार ! बरु आफूले चुरोट तानिरहेको बखतमान्नुपर्ने मान्छेले 'खोइ, एउटा यता पनि' भनिदिए भने उल्टो आफैँले हिन्नेत्याइँअनुभव गर्नुपर्छ । कवि सिद्धिचरणज्यू र रामराजज्यूसित कसोकसो प्राय: यस्तैपरेको छ धेरै पटक । आफूलाई खान छ, अरूले माग्दा छैन, छैन, चुरोट पनिछैन, सलाई पनि छैन साथमा, कहिल्यै पनि । चुरोट छोड्नै सकेको पनि होइनकहिल्यै पनि- कस्तो दरिद्र चाल !<br /> त्यसैले एक दिन मैले अरू विभिन्न प्रतिज्ञाहरूको साथ “चुरोट खानुरमान्छे पोलेको धूवाँ खानु बराबर' हो भनी किरिया खाएर कागत लेखेँ, सहीगरेँ, हुक्काले अलमल्याउला भनी त्यो पनि फोरिदिएँ र सन्त भएर ती दिनगाबैँमा काटैँ तर पनि कही लागैन । मैले तीन-चार वर्ष मासु छोडेँ, कति दिन<br /> चुरोट : केही फ्रिलिमिली संस्मरण - १३४<br /> नुन छाडेँ, कति लामालामा अवधिसम्म आफ्ना अति प्रिय वस्तु र प्रियतमहरूछाडेँ, तर एक साता पनि धूम्रपानलाई बिलकलै छाडन सक्निँ । मेरी यो चुरोटेसमस्यामा सबै साथीको सहानुभूति उब्जन्छ र अफिसमा एकछिन चुपोलागेको देख्ता हाम्रा केदारज्यू सोध्छन्‌- &quot;दाजुको ट्वान्जिस्टरलाई ब्याटीचाहिएको जस्तो छ नि !” हो, निकोटिनको क्यान्सर हुन्छ, तर सेलाएका बखतस्तायविक तारहरू तताउन निकोटिनको निकै आवश्यकता पर्दो रहेछ क्यारेहामीलाई ।<br /> साँच्ची नै शिथिलतामा सुर्तीले ग्लुकोजको काम दिई फुर्ती निकालिदिन्छभने सुर्तीका क्षणको सबभन्दा ठूलो सङ्गाती पनि सूर्तीको धूवाँसिवाय कही:छैन । यी दुवै कुरा मैले आफ्नो एक महिनाजतिको दिल्लीप्रवासको बखतराम्चैसित अनुभव गरेको छु । त्यहाँ पनि मैले चुरोट छोडेँ, पपाँच मिनेटमाएउटाएउटा ट्याप लगाएको बात नलागोस्‌ नत्र बाबुराम पौड्याल साक्षी छन्‌,मैले प्रत्येक दिन चुरोट छोडेँ, प्रत्येक रात चुरोट छोडेँ । त्यसै बेलादेखिमार्कटिवनको यो भनाइ साह्टै घतलाग्दो गरी म सम्झन्छु- “चुरोट छोड्नुकुनै गाह्रो काम होइन, मैले एक सातामा कैयौं पटक चुरोट छोडिसकेँ(उसैको वाक्य आएन) ।&quot;<br /> त, व्यापारीले बातैपिच्छे धरोधर्म भन्नु र मैले सासैपिच्छै चुरोट खान्नभन्नु एकै भयो । तैपनि जमुनाको किनारमा बसेर अर्की सङ्ल्प गरेँ- अबगङ्गाजीको किनारमा उभिएर पानी छुँदै किरिया हालौँला । तर बनारस पुगेपछिभेटनेबित्तिकै चारमिनारका बढ्ठा तेर्स्याउँदै शिव भट्टराईज्यूले भने- “विश्वनाथबाबाको नगरमा सके गाँजाकै चिलिमले स्वागत गर्नुपर्थ्यौ !” म पनि पशुपतिनाथबाबाकै प्रजा हुँ नि ! चारमितारको कहिरीमण्डलमा हाम्रो ठट्टाध्याय सुरुभइहाल्यो । कहाँको चुरोट छोडने ? व्यावहारिकता र सांसारिकतादेखि नैवाक्क भएर घरबार राजीनामा गर्ने त्यागी, महात्यागीले त चुरोट छाडन्‌कोसट्टा गाँजासमेत उडाउन थाल्छन्‌ भने मैले चुरोट किन छाडने ! स्वास्थ्यकोनिम्ति भनुँ भने अब चुरोट छोडेर स्वास्थ्य सुधार्छु भन्नू बूढी बेश्याले आर्यघाटनुहाएर जीबन पचित्र पार्छु भनेजस्तै त हो नि ! यस्ता क्रा सोच्तासोच्तै पनिकाठमाडौं पुगेर चुरोट छाड्ने धोको ठ्याम्मै बिसाएको त थिइनँ । तर शृभसाइतमाचाहिँ कहिल्यै परेको होइन ।<br /> चुरोट छाड्ने अर्को प्रयास मैले पोहोर रावर्लापण्डीमा पनि गरेँ । त्यसबेला साथी हनुहुन्थ्यो- रूपरेखाका सम्पादक बालमुकुन्ददेव पाण्डे र<br /> १३६ भैरब अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> मदरल्याण्डका सम्पादक मणीन्द्रज्यू । काठमाडौँ-त्रिशूली सडकजस्तै ।ठीकउस्तै र उत्रै) एउटा पहाडी यात्रामा उहाँहरूले मलाई धेरै सम्झाउनुभयो, तरमैले पो चुरोट छाडनुपर्छ भन्ने करो बिर्सेको कहाँ थिएँ र मोटरैबाट चुरोटकोवट्टा मिल्काएर भनेँ- “लौ त लौ, म चुरोट खान्नँ ।&quot; तर साँझ एउटा पार्टीमाभने उनीहरूको आँखा छलेर पनि चुरोट तानिछाडेँ ।<br /> म कहिलेकाहीँ त्यसै पनि व्रत वसिदिन्छु । साथीहरू भन्छन्‌- खानापत्ति छाड्न सक्छ कस्तो मान्छे यो ! फेरि जब चुरोट सल्काउन थाल्छु उनीहरूदोहोच्याउँछन्‌- जाबो चुरोट पनि छाड्न सक्तैन कस्तो मान्छे यो ! अब मयस्तै मान्छे ! के गर्ने ? चुरोट त म खान्न भन्दै छु, तर चुरोटले चोरेर भएपनि मलाई खाइहाल्छ । हो, सत्य भन्छु- मलाई चुरोटदेखि डर लाग्छ, घुणालाग्छ तर म आत्मसमर्पित हुँदै आएको छु- यही छुसी चुरोटसँग । यो क्रमकतिसम्म चल्ने हो, म हजुरले कति पटक चुरोट छाड्ने हुँ त्यो त भन्नसक्तिनँ, तर फेरि नयाँ वर्ष लाग्दै छ, म चुरोट छोड्दै छु- योचाहिँ पक्का हो ।<br /> रूपरेखाबाट<br /> बुरोट : केही क्षिलिसिली संस्मरण ” 19७<br /> “पृथिवी गोल छ&quot; -म चिच्च्याउँछु ।<br /> कस्तो गोल गुरु ?” -विद्यार्थीले स्पष्टीकरण माग्छ ।<br /> “पृथिवी भोगटेजस्तो गोल छ” -म बुझाउँछ ।<br /> “कस्तो गोल रे गुरु ?” -विद्यार्थी बुझ पचाउँछ । म रिसले तिलमिलाउँछु ।<br /> मभित्रको गुरुत्व कक्षा चर्काएँर टेबुलमा बजारिन पुग्छ-<br /> “पृथिवी तेरो टाउकोजस्तो छ !&quot;<br /> विद्यार्थीको मुखमा बडे बुझो लाग्छ । तर टेबुलमा रन्धनिएको मेरोहात आफ्नै टाउको छाम्न पुग्छ, टोपीको सिउनीले कुन्नि कसको एउटा पङ्क्तिसम्झाइदिन्छ-<br /> १३६ ” बैरब अर्यालका डास्यव्यङ्ग्य<br /> “यो टाउको होइन, टोपीको स्टयान्ड पो हो त !”<br /> नभन्दै यो त टोपीको स्ट्यान्ड हो; हिजो मात्रै किनेको सक्कली ढाकाकोटोपी मैले यही स्टान्डमा राखेको छु । (कसैको निम्ति यो टोपको स्टचान्डहोला, कसैको निम्ति फेटाको, कसैको निम्ति फ्रेसक्यापको स्ट्यान्ड होला,कसैको निम्ति पगरीको । तर मेरो टाउको टोपीको स्टयान्ड हो) । टोपी,सभ्यताको पताका, संरक्षणको गुटिका अनि व्यक्तित्वको झन्डा हो । त्यसैलेयो राख्ने एउटा गतिलो स्टयान्ड चाहिन्छ । मेरो टोपीको स्ट्यान्ड पृधिबीजस्तैगोल छ।<br /> छाम्दाछाम्दै शड्डा उठ्छ- त्यसो भए मेरो टाउको खोइ त ? साँच्चीटाउको खोइ त ? विद्यार्थीहरू डराएर मेरो मुखाकृतिमा टुलुटुलु हेरिरहन्छन्‌-मानौँ उनीहरूको कृतृहल यही छ- पृथिबी टाउकोजस्तो हुन्छ, तर टाउकोभनेको कस्तो हुन्छ ? म आफैँ अलमलिन्छु- टाउको भनेको कस्तो हुन्छ? मपढेको मास्टर, नपढेको करा जान्दिनँ । नपढेको कुरा बुझ्न गिदी चाहिन्छ,गिदी । गिदी भनेको टाउकाको गुदी हो, लिपि घोटेर लेपेको लेप होइन । तरमसँग गिदी छैन, त्यसैले टाउकाको ग्रर्थ पर छैन । यो अर्थबिनाको अस्तित्व... ।<br /> हं, न, होइ: टाउका पं किन छैन ; शरीरको माथिबाट ठडिएररहने यसको अर्थ हो; त्यसैले सुत्ता पनि यसलाई तकियाको अग्लो स्टयान्डचाहिन्छ ।<br /> अर्थात्‌ ठडिएर रहनुमा टाउको सार्थक हुन्छ । तर मजस्तो एउटासाधारण शिक्षकको टाउकाले कहाँ पाउँछ सधैँ ठडिरहन ? नौ सय नमस्तेमानिहरनुपर्छ; हजारौं हस्‌मा लच्कनुपर्छ । बलभद्र र अमरसिंहजस्ता मेरा कैयौँबाजे-बराज्यूले बरु टाउको दिए, तर टाउको निंहराएनन्‌ रे; तर मैरौ टाउकोकति लुलो छ भने भिंगालाई पनि गोडैमा ढोगिदिउँला झैँ गरी निहुरन्छ, मानौँउसको पाखुराखँँचाइ मेरो टाउकालाई चुनौती हो । म टाउको छाम्दाछाम्दैहराउँछु । विद्यार्थीको प्रश्नको घोचो लिएर मलाई कक्षामा तान्छ-<br /> “भन्नोस्‌ न गुरु, पृथिवी टाउकोजस्तो भए टाउको कस्तो छ ?” मलाईरिस उद्छ- यो पनि कुनै प्रश्न हो : तर आफूले बौल्न नपाउँदै अर्को विद्यार्थीजबाफ दिन्छ- “टाउको फुटबलजस्तै हुन्छ ।” त्यसैले यसलाई बरावर पम्पुदिनुपर्छ । मेरो टाउकामा पहिलो पम्पु मास्टरले दिएका थिए, विद्यालयलेजोख्यो, तौलचिहन लगायो, प्राध्यापकले पम्पु दिए, महाविद्यालयले जोख्यो,तौलचिहन लगायो । पम्पु दिने काम बढ्दै गयो । विश्वविद्यालयले जोख्यो,<br /> टाउको ट १२९<br /> बडेमानको फुर्के चिह्न झुन्ड्याई गुडाइदियो चौतणांछ तौल गर्दै सत्र पटकतौलिएको यो मेरो टाउको कति गर्विलो छँ, कति दर्पिलो छ। म आफ्नोटाउकाका तौलको बहाल माग्न अड्डा: पुग्छु, .अदालत पुग्छु, कम्पनी रकर्पोरेसन धाउँछु सेवाआयोग अझ बडेमानको तुलो लिई अघि सर्छ । जोख्ताजोख्तैगाँठिएको टाउको फेरि जोखाउँछु, एउटा अर्को तौलचिह्न थपेर पुन्याइदिन्छस्कूलतिर । अहिले म मास्टर छु । होइन, होइन, म एउटा पम्पु छु, हावा दिँदैछु सयौँसयौँ बलहरूमा, यी सबैका टाउकाको तौल बढाउनु छ, यिनीहरूबाटपनि त्यसै गरी जीवनको रङ्गशालामा आआफ्नै टाउकाको भकुन्डो खेलाउनुछ । एउटाले अर्कोलाई बुङ्ग हिर्काउँछ, अर्काले अर्कालाई । खेल न हो ! कुनैटाउको बुद्रुम्क उफ्रन्छ माथि पुग्छ, कुनै माथिबाट तल झर्छ । टाउकै खेलाडी,टाउकैको खेल, 'गोल, गोल' भन्दाभन्दै कति टाउकाको बीचैमा भद्रगोलहुन्छ।<br /> “तर होइन, टाउको भकुन्डोजस्तो होइन, मलाई त अरिङ्गालको गोलोजस्तोलाग्छ ।&quot; मजस्तै अर्को गुरु बीचैबाट प्वाक्क बोल्छ । म नजिकैको रूखमाअरिङ्गालले लगाएको गोलो सम्झन्छु, आङ जिरिङ्ग हुन्छ ।<br /> अरिङ्गालहरू भुनभुनाइ'छन' गोलामा, मानौँ त्यहाँ बास नपुगेको ठूलोरन्का छ, बलियाबाङ्गाहरूले धेरैधेरै ठाउँ पहिल्यै ओगटिसकेकाले लुत्रेलाम्रेहरूलाईटाउको घुसार्नसम्म ठाउँ छैन, एउटा 'ठाउँ छाडिदे' भन्छ, अर्को 'धक्का नलगा'भन्छ, गर्भिणी अरिब्गाल्तीले बच्चा खसाल्ने ठाउँ पाउन्न, कसैले बल्लबल्लपाएको बच्चा कसैले थिचिदिएको छ, मिचिदिएको छ, आमै नि! कस्तोगन्जागोल यो अरिङ्गालको गोलामा । मलाई अघि नै सुझेको भए विद्यार्थीलाईयही भनिदिन्थेँ- पृथिवी अरिङ्गालको गोलाजस्तो छ; अरिङ्गालको गोला हाम्रोटाउकोजस्तो छ । स्मृतिसामु एउटा अरिङ्गाल उड्छ, क सायद आहारा खोज्नपाएको होला आफ्ना बच्चाहरूलाई; ओहो, मेरो सानू बच्चाले आज दूध खायोकि खाएन कुन्नि :ः उसलाई निमोनिया भएको थियो, बल्लबल्ल हिजोदेखिअलिअलि बिसेक भयो । आमाचाहिँ पनि साह्रै मूर्ख छ, विचारै पुस्याउन्न ।अघि उडेको अरिङ्गाल अर्को दलिनमा बस्छ । अर्को एउटा पनि भुनभुनाउँदैत्यहीँ पुगेर बस्छ, मानौं ती भाले-पोथी हुन्‌ । तर एउटा भ्यागुताको बच्चाजस्तो,अर्को माछाको बच्चाजस्तो ! छ्या, जोडा पनि भनेजस्तो नमिल्नु; यो जोडाभित्रकोएक जौर बिजौडा ! त्यसैले पनि अरिन्गाल एउटा समस्या, समस्या एउटाअरिङ्गाल, अब कल्ले भन्न सम्छ- टाउको अरिब्गालको गोला होइन ! पालेले<br /> १४० .” थैंरव अर्पालका हात्यव्यड्ग्य<br /> घण्टी लाउँछ- सम्झनाले उठाएका अरिङ्गालहरू गालामा गढ गुजमुजिन्छन्‌,भुराहरू भुरभुराउँदै उठ्छन्‌ । म अफिसको टेबुलमा हाजिर कापी थचाछ,थ्वचक्क बसेर टाउको समाउँछु । प्रधानाध्यापकज्यू भन्नुहुन्छ- मेरो त मुद्दालेटाउको खायो ।<br /> मेरो टाउको पनि कुटुकटु खान्छ- बिरामी छोराले । टोपी फुकालेरटेबुलमा राख्छु- एउटा प्रश्न राखिएझैं लाग्छ टेबुलमाधि- के अरू सबैअङ्गभन्दा टाउकै कमलो छ ? नत्र चार महिनाको छोराले आमाको स्तन चुस्नछाई? बाबुको टाउको किन खान्छ ? छोराले मात्र होइन, कहिलेकाहीँ प्रेमिकालेपूनि जब आँपजस्ता गाला छाडेर यही ओखरजस्तो टाउको खान थाल्छिन्‌, तबमलाई लाग्छ- भगवातू्‌ले मलाई मुर्कट्टा नै जन्माइदिएको भए हुन्थ्यो । त्यसोगरिदिएको भए जोरीपारीले पनि 'तेरो टाउको नफुटाई के छाडौँला' भन्तपाउने थिएनन्‌ । टाउकै बनाउनु थियो त ढुङ्गाको बनाइदिएको भए पनि नकम्नैले खान सक्थ्यो न कसैले फुटाउन । तर मान्छेको टाउको कस्तो कमलोछ भने यसलाई जोगाएर राख्ने फिक्रीले नै कुटुकुटु टाउको खाइरहेको हुन्छ ।तैपनि जोगिन्छ कि भनी म कपाल पाल्छु, टोपी लाउँछ र भन्न खोज्छु-टाउको टोपीको स्टयान्ड होइन, टोपी टाउकाको कभर हो ।<br /> म टौपी टिपैर टाउको छोप्छु, तर कपाल मात्र छोपिन्छ, टाउकोभित्रकोसिलिङबिलिङ छोौपिँदैन । बरु त्यहाँ एउटा छाल आउँछ, एउटा भुमरी पर्छ,भुमरीमा म फन्न रिङ्छु, देश रिङ्छ, विश्व रिङ्छ मानौँ सिन्दै ब्रह्माण्डअटाए को छ मेरो टाउकोभित्र ! आमै नि ! कति ठूलो हुन्छ मान्छेको टाउको !पुथिबीभन्दा धेरै ठूलो, ब्रहमाण्डभन्दा धेरै ठूलो ! ओहो, यत्रो भयइर टाउकोमैले कसरी बोकेको छु ! मलाई खलखली पसिना आउँछ, टाउको छाम्छ-एउगा सानो जुम्रो छ्यास्स टेबुलमा खस्छ । बह्माण्डभन्दा ठूलो टाउकाकोवासिन्दा यो जुम्रोले मानौं आफ्नो परिचय दिन्छ- म त्यस गोल दुनियाँकोअर्वश्रष्ठ जुम्राजाति हँ । म पनि यस गोल दुनियाँको सर्वश्रेष्ठ मानवजाति हुँ ।दुवैको पृथिवी गोल छ भने जुम्रा र मान्छेमा के फरक छ : जब मेरो टाउकोधेरै फोहोर हुन्छ जुम्राको सृष्टि हुन्छ, जबसम्म म नुहाउन्नँ, उसको स्थितिहन्छ, एकअकाँसित मायापिर्ती बस्छ, लिखा जन्मन्छन्‌ । लिखाबाट जुमा बन्छन्‌,यो रौंबाट क नैँ, यो कुनाबाट क कुना ओह्वोरदोहोर चालरहन्छ । जुम्रामापनि कनै भास्कोडिगामा र कुनै कोलम्बस नौलानौला ठाउंको पत्ता लगाउलान्‌ ।जम्रामा पनि कुनै व्यास, होमरजस्ता कवि होलान्‌ । कोपरनिंकस, न्युटन र<br /> टाउको १४१<br /> आइन्स्टाइन निस्केर टाउकाको परिधि र व्यासको लेखाजोखा गर्लान्‌ ।गुरुत्वाकर्षण र सापेश्षतावादको व्याख्या गर्लान्‌ । त्यहाँ पनि कृष्ण, कन्फ्युसियस,क्राइस्ट, बुद्ध र मोहम्मदजस्ता महात्मा जन्मैर जम्राजातिका उद्ारका लागिभरमग्दुर कोसिस गर्लान्‌ । अझ सम्भव क्रा- त्यहाँ पनि गाँसबास र यौन-प्यासको निम्ति युद्ध होला । ढाडी जुम्राहरू चमकनाहरूलाई छिर्नाछनमासताउँदा हुन्‌, तर जव म नुहाउन थाल्छु, सावनको झोलले जुम्रालाकमाहाइड्रोजनको काम गर्छ । महाप्रलय भएर उनीहरूको दुनियाँ उजाङ हुन्छ ।मेरो र जुम्राको संसारमा के फरक छ : मेरो र जुम्राको अस्तित्वमा के फरकछ ? बरु हन सम्छ, पृथिवी कसैको गोल टाउको हो, मान्छे त्यस. टाउकाकाजुम्रा ! जब टाउकोवाला नुहाउन थाल्छ, हाम्रो प्रलय हुन्छ, फोहोरै राखिछाडोस्‌बरु उसले आफ्नो टाउको । म सोच्तै जान्छु- जुम्रा टेबुलमा रगरगाउँछ,कस्तो अनुभव हुँदो हो त्यसलाई टेबुलमा । उसले यहाबाट फेरि फर्कन पायोभने जुम्रालोकमा कस्तो यात्रावत्तान्त सुनाउँदो हो- “बुभ्यौ, हाम्रो संसारभन्दाबाहिर अर्कै संसार रहेछ ।” हो, पक्कै यस्तो व्याख्यात छाँदतो हो । एउटाकुतूहल ल्याउँदो हो । तर मलाई जुम्रादेखि असाध्यै घिन लाग्छ, नमारे पनित्यो धेरैबेर बाँच्न सक्तैन भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि म मारिदिन्छु । कस्तोनिर्ममता ! हस्याङफस्याड गर्दै घरको नोकर भन्त आउंछ- “सानो नानीलाईसाह्टै भइसक्यो, छिटै पाल्नोस्‌ रे ।&quot; य<br /> म टोपी मिलाउँदै कृदछ । तर जुम्राको बाबु कुदेर आएन । आएकै भएपनि के लछानँ सक्थ्यो र त्यसले, जसरी केही गर्ने सक्तिनँ म आफ्नो मर्नलागेको छोरो नमान । मृत्युको टाउको देख्न पाए मान्छेले कति टोक्तो हो,कति ठोक्तो हो ! तर अहिलेसम्म कति दार्शीनकहरूको टाउको खायो योमृत्युले । अहिलेसम्म कति वैज्ञानिकहरूको टाउको खाँदै छ यही मृत्यु ।त्यसैले भन्न मन लाग्छ- मृत्युकै टाउकोमा हाम्रो सृष्टि छ । मैरो टाउकोअझ रन्धनाउँछ, तर छोरोको टाउकोमा अब कुनै रन्धन छैन, जुम्रा र हाम्रोगत्युमा फरक यत्ति छ- उसलाई जीवनको मायाले रन्थनाउदैन, मृत्युकाछायाले तसाँउँदैन । कारण उसको र हाम्रो टाउको उस्तै हँदैन ।<br /> हो, सबै प्राणीभन्दा अनौठो टाउका मान्छेकै हो । भनूँ भने मान्छेकोविशेषता नै टाउको हो र टाउकाको साधथकता नै मान्छे ! त्यसैले कृष्ण एउटाटाउको, क्राइस्ट एउटा टाउको, कन्फ्युसियस एउटा टाउको ! कपल, कणाद,गौतम सब टाउकैटाउका । सुकरात, प्लेटो, एरिस्टोटल टाउकैटाउका । वृद्ध<br /> १४२ - भैरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> जनक, अरनिको टाउकैटाउका । आर्किमिडिज, आइन्स्टाइन र ग्यालिलियो-टाउकैटाउका । मलाई भन्न मन लाग्छ- इतिहास टाउकैटाउकाको मालाहो ।<br /> गधा पिठचूँले बाँच्छ, गाई कल्चौँडाले बाँच्छ भने मान्छेले बाँच्नै माध्यमटाउको पाएको छ, आफूलाई साँच्ने माध्यम टाउको पाएको छ । हो, मेरो पनिपुर्खा थिए, तिनमा कोही टाउकैले बाँच्ये होलान्‌ । तर मलाई थाहा छ- मेराधेरै मामाहरू गर्धनले बाँचे, मेरा कति काकाहरू पाखुराले बाँचे, मेरा कैयौँभाइबहिनीहरू केवल भुँडीले बाँच्छन्‌- त्यसैले मैले टाउकाले बाँच्न पाएकोछैन, जब टाउको उठाउन खोज्छु, भित्रभित्रै मेरो टाउको साटिइसक्छ, यसकोबिचित्रता नै यस्तै छ- आफ्नो टाउको साटिएको आफैँलाई थाहा हुँदैन ।त्यसैले टाउकोबाट बाँच्न खोज्दाखोज्दै म टाउकोबाटै हराउँछु । तर मेरोहिमालय मलाई बराबर सोधिरहन्छ- ए, तैँले आफ्नो टाउको हराएको तछैन ? हत्त न पत्त छाम्छु, टोपी त सिँगुलै छ । तर टाउको कति साटिएको छ,कति छाँटिएको छ, त्यो ठम्याउन सक्तिनँ । अनि मेरो टाउकाभरि हीनताभासभरिन्छ- मेरो टाउको टाउको नभएर टेपरिकर्डर बन्छ । त्यसैले म प्रत्येकदिन स्कूलमा टेपरिकर्डर फुकाउँछ्‌- “सगरमाथाको उचाइ २९००२ फिटछ ।” सगरमाथाको उचाइ... ... ।<br /> रचनाबाट<br /> टाउको ” १३<br /> लाटा' देशाँ' गाँडो तन्नेरी भन्ने उखान सुने भने विश्वका समस्तगाँडाहरू धमाधम मानचित्र पल्टाएर धुइँघुइँती खोज्न थाल्दाहन्‌- त्यो लाटाकोदेश कुन महाद्ठीपमा कहाँनेर पर्छ ? त्यस देशको भौगोलिक स्थिति कस्तो छर किन त्यहाँ तन्नेरी हुने अधिकार गाँडाको लागि मात्र सुरक्षित हुन्छलाटाको देशमा जाने भिसा कहाँबाट लिनुपर्ने हो र कुन प्लेन वा ट्रेन समाएरत्यहाँ पुग्न सकिने हो इत्यादि । तर उनीहरूलाई कसले बुझाइदिने ? लाटोभनेको बाटौ न घाटोसित दगुर्ने प्राणी हो, जो इतिहासको -फेदीदेखि थिति नठेगातासित गुँड जमाउँदै आएको छ । हेरिल्याउँदा प्रत्येक देश लाटैलाटाकोनिर्माण हो तर हेरिलैजाँदा जहाँ बसे पनि लाटो स्वयं देशविहीन हुन्छ ।<br /> १४४ ” भैरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> क पनि भन्थ्यो- कोलम्बसले अमेरिका पत्ता लगायो भने उसले लाटा'देश ठम्याउन किन सक्तैन ? तर क कोलम्बस होइन, क त हो तुलेगाँडो,तुलामा राखेर जोख्ने हो भने जीउ जति धार्नीको छ, त्यति नै धार्नीको थियोउसको गाँड । त्यसैले उसको नाम पनि तुलेगाँडो, उपाधि पनि तुलेगाँडो ।वास्तवमा क लाटो नै होइन, गाँडो मात्र हो, तर राम्रैराम्राका बीच गाँडो हुनुपनि उपहासको भाँडो हनु हो, त्यसैले पार्नु मर्का पारेको छ उसलाई - त्योगाँडले । अन्तर्वार्ता गर्न जान्छ गाँडले पहिल्यै बहिर्वाता गरिदिन्छ, सभाभित्र पस्तासबैको खिसी आकर्षित गरी सभापति बिर्साइदिन्छ उसकै गाँड । त्यसैले कझर्किन्छ, रुन्छ र रुँदारुँदै हाइय्य गर्छ, एकैछिनमा मन्त्री हुन्छ ।<br /> त्यो लाटाको देश हो त ? केही थाहा छैन उसलाई, केवल यत्ति थाहा छ,क मन्त्री हो- सबैबाट सम्मानित, सबैबाट प्रशंसित । पण्डितहरू उसको गाँडकोमाहात्म्य गाउँछन्‌- अघिल्लो जन्ममा क सरस्वतीको साह्रै प्यारो भक्त थियो,एक दिन उनले के माग्छस्‌ भनी सोधिन्‌ । ठाडो घाँटी लगाउँदै उसले भन्यो-“मलाई विद्यामृत दिनुहोस्‌ ।&quot; सरस्वतीले तथास्तु भनी वीणाको गट्टाले उसकोघाँटीमा छोइदिइन्‌ । जन्मजन्मान्तर नसिद्धिने गरी समस्त विद्याहरू पोको परेरउसको कण्ठमा झुन्डिए, त्यसैले मन्त्रीज्यूको विद्वत्ता अनुपमेय छ, अपरिमेय छ<br /> गलबत्दी 2 १४५<br /> डृत्यादि । उसलाई विश्वास लाग्दैन, तर इतिहास व्याख्या गर्दछ- मन्त्रीज्यू तीगण्डक क्रषिका सन्तान हुनुहुन्छ, जसले तपस्या गरेकोले नदीको नाम नै गण्डकीरहेको थिग्रो, गण्डक गाँडवान्‌ महर्षि थिए, त्यसैले मन्त्रीज्यू पनि आधुनिक जगत्‌काएक महर्षि नै हुनुहुन्छ । अझ उसलाई पत्यार लाग्दैन, तर कवि गाइदिन्छ-<br /> हे चिशाल रुद्रघण्टीशवर<br /> यो तिम्रो गाँड होइन, गहना हो<br /> दु:खसागर तर्ने बहना हो ?<br /> हो त नि, क ढङ्ग पर्छ, मक्ख पर्छ, नोकर्नीको हात समाएर दिवस्ट गर्छ ।तर अपशोच ! खाटबाट लडेर गाँड ढोकिन्छ, रगत बगाउँदै झल्याँस्स हुन्छ-ऐना हेर्दा आफूलाई तुलेगाँडै पाउँछ ।<br /> उसको सपना सत्य थिएन, तर यो असत्य कुरो पनि होइन । ठूलो हुनसके गाँडै पनि गहना हुन्छ, कृष्णको चीरहरण लीलामा गनिएफैँ, भियतनामकोनरसंहार शान्तिको निम्ति भनिएझैँ । तर ठूलो कसलाई भन्ने ? घर ठूलो, बैड्ब्यालेन्स ठूलो, दर्जा ठूलो, अधिकार ठूलो, डाँको ठूलो, देश ठूलो, डन्डा ठूलोया झन्डा ठूलो ! उसको केही पनि छैन, छ भने त्यही गाँड छ सबैभन्दा ठूलो !त्यसैले क ठूलाबडामा गनिन सक्तैन, किनभने चुत्थो मान्छेको रुद्रघण्टी नैपनि गाँड भइदिन्छ, दुनियाँमा गाँड गहना हुने त कुरै छैन । तुलेगाँडो हताशहुन्छ, निराश हुन्छ ।<br /> अनि उसलाई झोक पनि चल्छ- भएभरका लाटागाँडा बटुलेर म नेताकिन नभइदिङँ ? गाँडाको ग्लानि खोरन्डालाई पनि हुन्छ, खोरन्डाले जतिखिसी कानाले पनि पाउँछ । क आफ्ना साथीहरूसित प्रस्ताव राख्छ- एउटासङ्गठन बनाउने, जसको नाम रहनेछ- लाटागाँडा एवं लुलालङ्गडा सम्मानसमिति । तर खल्बाट धूर्त हुन्छ- सभापतिको बाक्लो पगरी उसलाई चाहिन्छ ।तुलेको चित्त बुभ्दैन; किनभने उसमा अरूको जस्तो कमी छैन । हुन पनि गाँडएउटा बढग्रन्थि हो, विशेष अङ्ग हो, जुन जो पायो उहीसित हुँदै हुँदैन । खुट्टैखँड्काले निहुँ खोज्छ, त्यसो भए उसको खुट्टो झन्‌ खम्बाजत्रो छ । मोटो सुँडहुने गणेशलाई सबभन्दा पहिले पुजिन्छ भने उसको खुट्टो सभापति बन्न किनसक्तैन ? कसित थोरै भए पनि गणेशत्व छ तर डुँडेले सभा ब्याकआउट गर्छ ।क सद्दे मान्छे गाँडागर्चाको गोष्ठीमा किन बस्छ ? नभन्दै हो पनि, पन्जाभित्रकोहातलाई कसले डुँडे देख्छ ः सङ्गठन गठन नहुँदै विघटन हुन्छ, तुलेगाँडो जिल्लपरेर गाँड कोतर्छ ।<br /> १४६ ; थैंरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> हुन त क पनि त्यस्तै ! बाठैबाठासँग बाँच्नुपरेपछि उसले पनि बाठोबन्नै पर्छ । बठ्याइँको दीक्षा लिन छोप्ने विद्या जान्नै पर्छ । हो त नि, यहाँकसले के छोपेको छैन : टेरिलिनको सूटले दाउरिएको आङ छोपिन्छ, एक बट्टापाउडरले चाउरिएको छाला छोपिन्छ, डिगीको साइनबोर्डले दिमागको गोबरछोपिन्छ, मानको पगरीले बेइमानीको घ्याम्पो छोपिन्छ, मैत्रीको जालले ब्वाँसाकोराल छोपिन्छ । हो, हो- गाँडाको गम कम होइन- गलबन्दीले गाँड छोप्नसकेमा तन्नेरी हुन अरू केही चाहिँदैन । तुलेगाँडो डिसिक्क हाँस्छ ।<br /> गाँड उसको कत्रो समस्या ? तर समस्याको समाधान कति सजिलो छएउटा गलबन्दी गुतिदिनु । अनि कसले भन्न सक्छ रङ्गीचङ्ठी गलबन्दीभित्रजाँडको पुन्गोजस्तो एउटा कुहिएको गाँड पनि छ । कसैले भनिहाले पनि जबाफदिनुपर्छ भित्रभित्र खोतल्ने हो भने ककसको केके छन्‌, केके छन्‌ ? क श्री 'क'लाई सम्झन्छ- जसले एक हजार घर लुटेको थियो, सयौँ घरमा पोइलाईबाँधेर स्वास्नीको सतीत्व लुटेको थियो, रामनामीको गलबन्दीले क कतिसजिलैसित आफ्नो अपराधको गाँड छोप्छ, महामहोपाध्याय बनी नैतिकताकोव्याख्या गर्छ ।<br /> श्री 'ख' लाई सम्झन्छ, श्री 'ग' लाई सम्झन्छ- मासुको नहोस्‌ सही,पापको गाँड उनीहरूको पनि छ, क देख्छ- जजसको ठूलो गलबन्दी छतिनको गाँड पनि ठूलै हुन्छ, तर क गलबन्दी गुत्दैन ।<br /> तर उसले नगुतेर के गर्नु ? आजको विश्वमा सबभन्दा बढी खपत छगलबन्दीको । निरस्त्रीकरणको प्रस्ताव एउटा गलबन्दी हो- आणविक गाँडको ।शान्तिवार्ता एउटा गलबन्दी हो- करतुत र क्चक्रका गाँडको । यसरी सोच्तैल्याउँदा क ठम्याउँछ- क मात्रै होइन, उसको समाजै गँडयाहा छ, उसकोयुगै गँडयाहा छ । आफू चुत्थो मान्छे भएकोले साह्रै ठूलाको कल्पना गर्नसक्तैन र मात्रै, नत्र क यो पनि ठान्दो हो- यो विश्व नै ब्रहमाण्ड नभईब्रह्मगाँड होला । पृथिवी त्यस गाँडमाथिको खटिरा, अरू हुन सक्छ- मान्छेचाहिँत्यस खटिराभित्रको कीरा ।<br /> छ्या: आफू गाँडो हुँदैमा सबैतिर गाँडैगाँड्ड देख्न क चाहँदैन । तरउसले नचाहेर के गर्नु ? गाँड यथार्थ हो, गलबन्दी त त्यसलाई छोप्ने आदर्शमात्रै । त्यसैले यथार्थवादलाई ठूलाबडा मन पराउँदैनन्‌, किनभने यसबाटसमाजको गाँड देखिन्छ- जो सभ्यताको विरुद्ध कर्म हो । हो, त्यसैले ततन्नेरीलाई गाँड देखाउन लाज लाग्छ, अनि गलबन्दीमै रमिता देख्छ, बूढालाई<br /> गलबन्दी ” १४७<br /> गाँड कोट्टयाउनु अपराध लाग्छ- अनि गलबन्दीकै कविता लेख्छ, तुलेगाँडोचिन्तक बन्छ, क पुराण पल्टाउँछ, इतिहास पल्टाउँछ ।<br /> रामको पनि गाँड थियो । क आफू नर भएर वानर बदुल्छ, आफू भुँडीबोकाउँछ, स्बास्तीलाई बात लगाउँछ । एउटाको रिसमा हजारौँको घरबारजलाउँछ, सबलाई आदर्शको शिक्षा दिन्छ- तर मनमनै उसको गाँड पाक्छ-पश्चात्तापको पीप बगाएर, अनि सरयूमा हामफाल्छ, मर्छ । तर वाल्मीकिगलबन्दी गुताइदिन्छन्‌ उसलाई । क पूजनीय लाग्छ हामीलाई । चन्द्रशमशेरलाईलोभ लाग्छ, त्यस्तै गलबन्दीको अनि सेढाई बुन्न थाल्छ चन्द्र-मयूख । तरजङ्गबहादुर साह्टै बाठो मान्छे हो, आफ्नो गाँड छोप्न । क कृष्णका आदर्शकोगलबन्दी गुत्छ । नाङ्गी तरुनी उसको आराध्य, परचक्री तरुनी उसका साध्य ।लाटा गौपहरूका देशको कृष्ण एउटा गाँडो तन्नेरी, त्यसैले हत्क उसकाचुद्कीको काम, सर्बसंहार उसको दर्शनको अन्तिम धाम । तुलेगाँडो युगजोर्छ- महाभारतको हिटलर कृष्ण, कुरुक्षेत्र उसको ग्यासच्याम्बर, जहाँआइकम्यानको पूर्णावतार अर्जुन भुट्छ- आफ्ना दाजुभाइहरूलाई, लाखौँलाखौँआइमाईका छोराहरूलाई, पोइहरूलाई ! आखिर गाँड पाक्छ. कृहिन्छ,सलबलाउँछन्‌ पश्चात्तापका कीराहरू । र आत्महत्या गर्छ डा. बाड्ले झै ।मर्दामर्दै व्यासले: ओढाइदिन्छन्‌ स्वर्गरोहणको सुकिलो गलबन्दी 1 के गीताएउटा बलियो गलबन्दी होइन कृष्णको ?<br /> ध्तेरी ! म कस्तो नास्तिक, आफू गाँडो भएँ भन्दैमा आफ्न पूजनीयऐतिहासिक पुरुषहरूलाई उडाउनु अपराध हो, अनास्था हो । के भित्र विष्ठा छभन्दैमा आफ्नै पेटलाई चर्पी मान्ने ? तुलेगाँडो आफैँलाई हप्काउँछ । अत्र ककसैलाई निन्दा गर्दैन । यस लोकमा त गाँडो भइयो भइयो, परलोकमा उसकोगाँड हुने छैन, क सुन्दर र सलसलाउँदौ हुनेछ किनभने उसले कसैका हत्यागरेको. छैन, उसले कसैलाई दु:ख दिएको छैन, उ स्वगैं जान्छ सरासर ।उसको मन प्रफुल्ल हुन्छ, तकिया सजिलो लाग्छ । सोच्तासोच्तै &quot;० हर्रउड्छ । एकैछिनमा क एउटा ठूलो ढोकामा उभिन पुग्छ । पालेले चर्कोडाँकोमा उसलाई सोध्छ- तिम्रो नाम के ? कहाँबाट आयौ र बाँच्ताकोल्याकत कस्तो थियो इत्यादि । तुलेगाँडो सबै 'हुलिया' यथार्थ दिन्छ र भन्छ-मैले जीवनभर धमैधर्म गरेको छ । घोक्रेसुत्ती लाउँदै पाले गर्जन्छ- गह्नाउनेगाँड लिएर धर्मात्मा भन्दै अप्सराको देशमा आउन पाइन्छ ? तुरुन्तै जान्छस्‌भने गैहाल्‌ नत्र सोझै रौरवमा खसालिएलास्‌ मोरा ! क भुतभूताउँछ- स्वर्ग<br /> १षषद ” भैरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> गोराहरूको हो, स्वर्ग जोधाहाहरूको हो, यहाँ कत्राकत्रा सेठ, कत्राकत्रा शासक,कत्राकत्रा मन्त्री र कत्राकत्रा विजयीहरू छन्‌, यस्तायस्ता भएको ठाउँमाआउने को रे भने तुलेगाँडो ! क जिल्ल पर्छ । हुत त हो नि ! दक्षिणा लिँदैस्वर्गको पासपोर्ट बाँड्ने पण्डितहरूलाई सम्झन्छ उ, धर्म र पापको तिनलाईके वास्ता ? दस रुपियाँको गोदान डाँकाले गरे पनि स्वर्गकै बास पाउँछ ।उसले आफू हजार दुःख खपेर पनि अरूलाई दुःख नदिएको सित्तैँ भो त : सित्तैँभो त ? क चिच्च्याउँछ । स्त्रास्ती बोलाउँदै उठाइदिन्छे- के सित्तँ भो तपाईंको ?<br /> उसको यो लोक पनि सित्तै भो, परलोक पनि सित्तैँ भो । यो लोककोहैसियत राम्रो नहुनेको परलोक पनि कुम्भीपाक हुन्छ । हत्या गरेरै भए पनिकमाउनुपर्छ, लुटलाट गरेर पनि जमाउनै पर्छ, करोडपति हुन सके हजारकोपाटी बनाएर अखबारमा दानको विज्ञापन पाइन्छ, ढवाड नठटाई गरेकी धर्मस्वर्गको तथ्याइबिभागले कहाँ सुन्न सक्छ ! त्यसैले त व्यापारीहरू बहुतैचतुरा हुन्छन्‌, धरोधर्मको गलबन्दी गुतेर मन लागेको भाउ गर्छन्‌ ।<br /> धत्तेरि, फेरि म नास्तिक भएँ । तुलेगाँडो पछुताउँछ । हो, दुनियाँमाकसैको पनि गाँड छैन, उसको मात्रै छ, क मात्रै अभागी छ, क मात्रै हतभागीछ । त्यसैले क गाँड चिर्न अस्पताल पुग्छ । रातो 'झोल प्याउँदै नर्स गिज्याउँछे-गाँडको ओखती निल्न गाद्दो पर्छ, एउटा राम्रो मफलर गृत्ने गर्नोस्‌ न,देखिँदैदेखिँदैन नि ! उसलाई 'फोक चल्छ, क लुकाएर सिप्लिस पाल्ने जातकोमान्छे होइन । त्यसैले गाँड भनेको चिर्नै पर्छ चाहे भित्री होस्‌, चाहे बाहिरी ।तुलेगाँडो एक्लै चिच्च्याउँछ । डाक्टर फकाउँछ- हुँदैन बा हुँदैन ! गाँड चिर्दारुद्रघण्टी चिरिन्छ, मरिन्छ । त्यसैले एउटा पट्टी बाँधिदिन्छ उसलाई, पट्ठीस्वास्तीको आँखा पहिले पट्टीमै पुग्छ । गाँड चिर्न गएको मान्छे गाँडमा साइनबोर्डटाँसेर आउँछ, क पश्मिनाको गलबन्दी टक्रचाउँछे, तर तुलेगाँडो चिच्च्याउँछ-गाँडको समस्या गलबन्दीले समाधात हुँदैन ! क गलबन्दी फ्याँकिदिन्छ, गाँडहल्लाउँदै बजार घुम्छ ।<br /> क गाँडो मात्रै होइन, लाटो पनि हो, लाटो मात्रै होइन, अब बौलाहापनि भो- सर्वत्र यही चर्चा चल्छ, के क पक्कै बहुलायो : क आफैँलाई शाड्डालाग्छ, घरमा पुगी ऐना हेर्छ- गँडचाहा र बौलाहाको समन्चय झन्‌ नरमाइलोप्रतीत हुन्छ । ऐनाको गाँडले प्रश्न गर्छ- के गाँडको समस्या गलबन्दीलेसमाधान हुन्छ : क गलबन्दी ओढ्दै जबाफ दिन्छ- विज्ञानले चिर्ने चक्कुभन्दछोप्तै गलबन्दी धेरै बनाएको छ ।<br /> गलबन्दी “ १४९<br /> गलबन्दीबाट तुलेगाँडाको दृष्टिमा अब मानचित्रभरि लाटैलाटाका देशदेखिन्छन्‌, क कोलम्बसभन्दा पनि ठूलो कोलम्बस हन्छ, कतैको प्रधानपञ्चहुन्छ त कतैको प्रधानमन्त्री । हुँदाहुँदै भूगोललाई भकन्डाझैँ बुङ्ग हानिदिनखोज्छ जक, तर झजस्ता गाँडा अरू पनि त छन्‌ नि ! भकुन्डो राम्रैसित सुरुहुन्छ । लाटाहरूको सातोपुत्लो जान्छ, रेफ्री हुने मान्छे नै छैन । त्यसैलेउनीहरू पूर्व फर्केर चिच्च्याउँछन्‌- यो विश्वमा जान्नेसुन्ने को छ हँ ?जबाफ आउँछ- तुलेगाँडो र म ।<br /> रचनाबाट<br /> १४० ४ भैरव अर्यालका हात्यव्पङ्ग्य<br /> आलुको नामकरण कसले कसरी गरेको हो, त्यो भाषाशास्त्रीहरू नैजान्लान्‌, तर मलाई लाग्छ- पहिलेपहिले खेतका आलीतिर उम्रेर फलेकोभेट्टिएकोले यसको नाम आलु रहेको होला । तर मेरै विचार सबैले मान्नुपर्छभन्ने केही छैन, तपाईँ पनि आफ्नो तर्क तान्न सक्नुहुन्छ- कोही आले थरकोमान्छेले पहिलो पटक पत्ता लगाएको वा खाएको हुनाले यसको नाम आलुरहेको हो कि : भन्छन्‌- आलु पहिले कसैले खाँदैनथ्यो, तर अनिकाल परेकोबखत उसिन्ने क्रा केही नपाएर सायद कुनै बूढाले आफ्नो बूढीलाई भन्योहोला- “आ, लेन त्यही गाँठा उसिनेर खाङँ ।&quot; यसरी 'आ लेन' भनेकोले<br /> आलु १११<br /> यसको नामै आले रहेको र खांदा साह्रै मीठो भएकोले आलेलाई प्रेमपूर्वकपुकारी 'आलु” भनेको पनि हुन सक्छ ।<br /> मान्छे भन्छन्‌- गोलभिँडा आलुको ठिमाहा छोरो हो, तर बोट उस्तै भएपनि एउटाको जन्म जराबाट, अर्काको जन्म हाँगाबाट हुने हुँदा यो तर्क खालिपहिलेपहिले गोलभिँडा खान पल्केका बाजेहरूले छाँटेको गफ मात्रै हो जस्तोमलाई ' लाग्छ । बरु, साँच्चै आलुको नातागोता नखोजी नछाड्ने हो भनेपिँडालुसित सोध्नुपर्छ । पिँडालु आलुको बाबु हो, त्यो किद्न सकिन्न तापनिआलु र पिँडालुमा रगतको नातो छ भन्ने कुरा दुवैको मिल्दोजुल्दो नामलेबताउँछ । एक शब्दमा दुबैको जात कन्दमूल र पेसा तरकारी-कारबार हो ।उपव्यवसायमा पिँडालु कहिलेकाहीँ मस्यौरा-उद्योगमा सहयोग दिन्छ र'यदाकदाघेवारेको तौल पुगेन भने भरथेग पनि गर्छ । यसबाहेक पिँडालुको त्यति प्रसिद्धिछैन, जति आलुको ।<br /> पोलिएर, उसिनिएर, पाकेर, साँधिएर, तारिएर, चप, पकौडी, कट्लेटआदि बिभिन्न परिकारमा परिणत भएर जुन बेला जस्तो चाहियो उस्तै बन्नसक्ने आलुको व्यक्तित्व साँच्चै नेपाली बुद्धिजीवीको जस्तै बहुमुखी छ । अर्थात्‌जसरी यहाँ एउटै व्यक्ति शिक्षक, दीक्षक, लेखक, सेवक, पत्रकार, अलपत्रकार,नेता, अभिनेता, जुन मौकामा जेको महत्त्व देखिन्छ, त्यसैमा फिट भइदिन्छ,त्यसै गरी आलु पनि जुन बेला जे चाहियो त्यसैमा फिट । ढिँड्डोलाई सितनचाहियो आलु फिट, जाँडलाई सितन चाहियो आल नै फिट । ज्वाइँलाईझटपट खाजा ख्वाउनुप्यो आलुको कबाफ, पाहुना धैरै लागे भने एक पाउआलुमा एक पाथी पानी राखी छडकाइदिनोस्‌ आलुदम काइदासाथ ।<br /> त्यसैले आलु साह्रै जनप्रिय छ । बिच्रार गर्दा आलु पिँडालुभन्दा निकैबाठोटाठौ र अपटुडेट लाग्छ, त्यसैले यसलाई बूढो भन्न मेरो आलुप्रिय जिभ्रोलेकदापि सक्तैन । वरु बूढो बाबुचाहिँ पिँडालु नै होला, किनभने यसका मुखभरिरौं र कत्ला देखिन्छन्‌ । तर आलुको अनुहार सधैँ सुकुमार, मानौँ उठनेबित्तिकैअपट्डेट सैलुन पुगेर आएको युवकजस्तो । दाह्टीजुँगा नेभएका भन्दा तपाईंहरूशङ्का गर्नुहोला- के आल्‌ स्त्रीजाति त होइन : कुन्नि बा गौरलाभँडालाईआलुको ठिमाहा छोरो भनेको कारण आलुले पिँडालुसित लभ गर्दागर्दै पाएकोलेपो हो कि? जे होस्‌, को कसरी जन्मेको हो र कसको जात के होत्यौनालीबेली लगाइरहनुपर्ने जरुरत छैन । मैले त आलुको सामान्य परिचय मात्रदिन खोजेको हुँ, मैले चिनेसम्म आलुको नाम आलु, आलुको थर आलु, आलुको<br /> १४२ “ भैरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> बाबु-बाजे-बराज्यू आलु, आलुको छोरा-नाति-पनाति आलु, आलुको मामा-भातिज-साला-जेठान आल, आलुको लोग्ने-स्वास्नी, प्रमी-प्रेमिका, जार-नाठोसप्पै आलु ।<br /> आलु कस्तो मिलनसार छ भने गान्टोमा स्वयं गान्टेमूलादेखि लिएरअग्लोमा लौकासम्म, चच्चेमा स्वयं चुच्चेकरेलादेखि लिएर बुच्चेमा परवरसम्म,खाँदिएकोमा गृुन्द्रकदेखि लिएर बांधिएकोमा करिलोसम्म, जेसँग जसरीमिलाइदिनुहोस्‌ आलु ठ्याम्मै मिलिहाल्छ । त्यसैले धनी, गरिब, मानी, मगन्ते,विद्वान्‌, लम्फू, बृढिमान्‌ लटठू साराका भान्सामा आलुका समान सम्मान छ,समान प्रवेश र प्रतिष्ठा छ । यस अर्थमा आलुलाई समाजवादी, समन्वयवादी,साम्यवादी तपाईं जे नाम दिनुहोस्‌, वस्तुतः आलुको मूल सिद्धान्त आलुवाद नैहो । जतिसुकै समानताको आदभश राखे पनि आफूआफूमा मेल नगर्नु आलुवादकोविशेषता हो । आल्‌ वर्णले रातो र सेतो हुन्छ, सायद आफ्रिकाका फाँटतिरकाला आलु पनि होलान्‌ । तर अहिलेसम्मको अध्ययनमा सेतो आलु नै ठाल्‌मानिन्छ । त्यसैले सेतो र रातो आलुको भाउमा मसिन्‌ र उसिनुको जत्तिकैफरक पर्दछ भने सेतो र कालोमा चाहिँ मार्सी र कोदोजत्तिकँ । त्यस्तैफलाइका, तन्त्राइका, क्टाइका, प शन भेदले पनि आलुलाई विभिन्न वर्गमाबाँड्न सकिन्छ, जसको बर्णन गरेर यहां साध्य छैन ।<br /> कसैलाई ढाक्रेबाट सोझै भन्सारअडडाको हाकिम हने काकताली पच्योर यता बहाली गरेको भोलिपल्टै उता जेठी सासूको अपृताली पनि पन्यो मर्नेहामी भन्छौं- फलानाको तालमा त आलु फलेछ । यसरी फल्ने आलुलाई नमल चाहिन्छ, न जल, न माटो चाहिन्छ, न स्थल । कसैको रौँ पनि उम्नननसकेर वाँफो पल्टिरहेको तालमा पनि रोप्न्‌ न गोडनुसित आलु फलिदिन्छ ।यसरी तालुमा आलु फलेपाछि मगजमा पिँडाल्‌ भरिएका र मुट्मा नालुबेरिएका भलादमी पान ठाल्‌ हन्छन्‌ । जसको तालमै आल फल्छ, उसलाइतरकारी-समस्याले त कं पिथ्याँ र, सरकारी नियमकानुनल पनि केही लछानसक्तैन । त्यसैले आलु परम भाग्यको प्रतीक हो, जो तालमा फलाउन सक्योभने आफ्नो जीवन मात्र होइन, सालीपट्टिका सात पुस्ता र भिताजपट्टिका नौपुस्तासम्म सङ्टमुक्त हुन्छन ।<br /> तर एकातिर परम सौभाग्यको प्रतीक गनिने हाम्रो महामान्य आलुअर्कोतिर दभाँग्यको गाली पनि भर्डादन्छ । हिँडदाहिडदै कसैले तपाइँलाई “एफलानाले त आलु खाएछ नि थाहा पाइस्‌ ?&quot; भनी सनाया भने कहिले, कहाँ,<br /> आल : १४३<br /> कसरी र कति प्लेट आलु खाएछ भनी बुभनुभन्दा पहिल्यै 'हरे शिव' भनीअपसोच प्रकट गर्नुहुन्छ । दनियाँमा कोको केके खान्छन्‌ कके ? कोही माडखान्छन्‌ त कोही जाँड खान्छन्‌, कोही जुस खान्छन्‌ त कोही घूस खान्छन्‌,क्रोही ताली खान्छन्‌ त कोही अपुताली खान्छन्‌ । यी सबै खाएको सुन्दातपाईंलाई कुनै अपसोच लाग्दैन ।पाए आफैं उडाउनुहोला बरु) तर कसैलेआलु खाएको सुन्नासाथ मुख बिगारेर च्चः च्च: भन्ने किन ? किनभने यहाँसबै थोक खाए पनि आलु खान हुन्न, फलानाले आलु खायो भन्नुको मतलबउसले परीक्षामा पुल्टुङबाजी खाएछ या आलु भनी आफ्नै जिभ्रो टोकेरपरमधामको बाटो तताएछ भन्ने बुझिन्छ । अब तपाईं नै भन्नोस्‌, जुन आलुतालुमा फल्दा मान्छे ऐश्वर्यशाली भनिन्थ्यो, यही आलु खाएछ भन्दा गुल्टिएछभन्ने बुझिन्छ भने आलु आफैँ सौभाग्यको वस्तु हो कि दुर्भाग्यको ? आलुवादीदर्शनमा यो महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो ।<br /> जिम्रो मिठ्याउन होस्‌ वा भुँडी उक्स्याउन, आलु सबै खान्छन्‌ । तरकसैलाई आलु खान लागेकै बखत “तपाईंले आलु खानुभो कि क्या हो ?&quot; भनेरमुस्कुराई सोध्नोस्‌, त्यही आलुको चौटोले तपाईंको तालु ताक्छ । कस्तोबिचित्रता, आलु बाए पनि मा खाएको कुरा सकार्न सक्तैन । सायदयसैले होला 'आलु खाएर पेडाको धाक' लगाउने चलन चलेको । उसिनाकोभात हसुरेर मसिनाको भुजा ज्यूनार गरेँ भन्नेदैखि लिएर बम पड्काईशान्तिको अभियान चलाएको भन्नेसम्म दर्जादर्जाका धक्कुबाजहरू संसारमापाइन्छन्‌ । बास्तवमा यी सबै आलु खाएर पेडाको धाक लगाउने हुन्‌, अर्थात्‌कर्मले गरेका नीचतालाई धाकले ढाक्नु आलुवादको धार्मिक पक्ष हो, जो बीसौँशताब्दीका प्रत्येक व्यक्तिले पालन गर्नै पर्छ ।<br /> तर आलु त्यति तुच्छ वस्तु कहाँ हो र जसलाई पेडाको तुलनामा यत्रोइन्सल्ट गरिएको छ । भनूँ भने कति हलुवाई दाजुलाई पेडा बनाउन महृत गर्दोहो- यही आलुले । मान्छेलाई बैगुनी भन्नुपर्ने कारपै यही हो, क गुणकोपारख गर्नुको साटो बेइज्जती गर्छ- कसैको राम्ररी टाइम नदिने घडी रहेछभने प्वाक्क भनिदिन्छ- यो कस्तो आलुघडी । यसै हो भने भोक, रोग रशोकले सुकेर सामर्थ्यहीन भएका आजका लाखौँ मान्छे के साँच्चै आलुमान्छेहोइनन्‌ त ? किन होइनन्‌ ? आलु खाएर पेड्डाको धाक नलगाउने हो भनेवास्तवमा आल नै मान्छै र मान्छे नै आलु हो- त्यसैले कहीँ उसिनिन्छ, कहीँकबाफ लाग्छ ।<br /> ४ « भैँटवब अर्यालका डात्यव्यडय<br /> तर जेसुकै होस्‌, म सधैँ आलु खान्छु, तर मलाई सधैँ आलु खान डरलाग्छ किनभने म पनि बीसौँ शताव्दीकै आलुमान्छे, जसको कर्म हो आलुखानु; तर धर्म हो आलु खाएर पेडाको धाक लगाउनु ।<br /> त्यसैले आलुको बारेमा लेखिएकी यो निबन्धलाई कसैले आलु-निबन्धभन्छ भने भनिरहोस्‌, मेरो दृष्टिमा यो पूरापूरा पेडा-तिबन्ध हो ।<br /> रत्नश्वीबाट<br /> आलु / ११४<br /> _मान्छे मोडेल १९६७<br /> गृड्डनेमा गज्जादेखि कारसम्म, उडनेमा वेल्‌नदेखि टलिस्टारसम्म,जडनेमा औँठीदेखि हारसम्म, अडनेमा झुपडीदेखि दरवारसम्म, मब्रैकोमोडेल बारम्बार वर्दालन्छ, नर मान्छे नै यस्तो बोत्रो प्रडक्सन हो, जसकोमोडेल जहिले हेरे पनि जस्तातस्तै । उह्दी एउटा कभिन्डोजस्ता टाउकोमाटिंप्लर्कार्टाप्लक टचंका गुलबजस्ता एक जार आँखा, मध्यसडकमा अलपत्रमिकिणको डवल पाइपवाला ढलजस्तो छन्द न बन्दको एउटा नाक, जतिटाले पनि छिनछिनमा हिङ्ग भई फुस्किनै पडकेको ट्युबजस्तो एउटा म्‌ख-<br /> १४६ - भैरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> साच्चै मान्छको मोडेल आघ आखट-यगमा जस्तो थियो. हाल रार्कट-युगसम्म उस्तै छ । कमसेकम दुइटा आंखालाई दुईतिरै गालामा टाँसेरसाबिक दुईंप्वाले तेर्सो नाकलाई सिङ्गलप्वाले दुई गोल वनाई हाल आँखारहेको ठाउंमा राखिदिन पाए पनि माडेलमा आलिकति हेरफेर पक्कै आउँथ्यो ।या हात, खुट्टा, आँखा, कान डवलडबल- भएपछि आजको वृद्धिवादी युगमाटाउका पान डवलै जड्दिन पाए मान्छेले डवल बुद्धि निकाल्न सक्थ्यो ।एउटा टाउकाले ज्ञानको काम गर्थ्यो त अर्काले बिज्ञानको । टाउको थप्ननसके भएका दुइटा कानलाई नै एउटालाई टाउकामा अर्कोलाई पैतालामाराखिदिन पाए एकातिरबाट आकाशवाणी सुन्न पाइन्थ्यो भने अर्कोतिरबाटपातालबाणी पनि सुनिँदो हो । अथवा हरेकासत दुईदुइटा आँखा छन्‌ भनेएउटा अगाडि एउटा पछाडि जड्दिएको खण्डमा मोडेलमा चेन्ज आउनु तछँदै छ, देउतास्थानमा दर्शन गर्न जाँदा अघिल्लो आँखा देउतामा चढाउनपनि पाइन्थ्यो, पछिल्लो आँखा कुनै देउतीतिर लडाउन पनि पाइन्थ्यो । तरके गर्नु र : ब्रहमाजी बूढाले जस्तो बनाइदिए त्यसमा कत्ति पनि अदलबदलगर्ने सकिएन । अरूको कुरा किन गरूँ, म आफैँले सात समुद्वपारिका सत्रजना नामुद इन्जिनियर झिकाएर बिलकलै अत्याधुनिक मोडेलको वङ्गलाबनाएँ, न्युयोर्कबाट अल्ट्रा मोडन॑ मोडेलको कार ल्याएँ, हङकङदेखिहलिउडसम्म घुमाएर श्रीमतीलाई अत्याधुनिक फेसन सिकाएँ, तर वैठककोऐनामा उभिएर हेस्यो- आफ्नौ त उही दुई हात, नाक, आँखाका खोपामाटिलपिल-टिलपिल तिनै जिरो बाटका गुलुब । छ्या ! रिसै उठ्छ, कस्तोआउट अफ्‌ डेट्‌ मोडेल ! एक रात साह्रै दिक्क लागेर म ओछ्यानमा पल्टीसोच्तै थिएँ- मान्छेले सयौं पटक आफ्नो इतिहासको मोड बदल्यो, कैयौँपटक आफ्ना आवासहरूको मोडेल बदल्यो । उदाहरण लिन अन्त किनजानुपत्यो र ! ९० सालको भूकम्पले पुराना घर स्वाहा हुँदा यहाँ कति नयाँमोडेलका घर बने, नयाँ बाटा बने, यही क्रममा पुराना अनुहार स्वाहाभएपछि मान्छेले सक्ने भएको भए त्यसपछि जन्मनेको अन्‌ुहारै बेग्लै पार्दैनथ्योत - साच्चै त्यसै हुँदो हो त ९० सालयताका प्रत्येक मान्छे पखेटावाल हुन्थेहोला, किनभने भैँचालो जाँदा भाग्न नभ्याई भक्रान हुनुपरेको अनुभवलेउसलाई पक्कै सुभथ्यो- पखेटा भइदिएको भए भूकम्प हुनासाथ मिलेभ्यालबाट, नामले खटप्बालबाट फुत्त निस्की भुर्र उड्न पाइन्थ्यो । साँच्चैआजका युवक -युवतीहरू सारा पखेटावाल भइदिएको भए हाम्रो मात्रै होइन,<br /> मान्छे मोडेल 1९६७ १४७<br /> नेपालकै मोडेल बर्दालइसक्थ्यो । नेपालको मात्र होइन, दुनियाँकै मोडेलब्दलिइसक्थ्यो । तर के गर्नु, बिचारको दृष्टिले दस सेकंन्डमा दस अवतारलिन सक्ने मान्छेले दस हजार वर्ष कोसिस गरे पनि आफ्नो अनुहार बदल्नसक्तैन । ब्रहमाजी बूढालाई कतै भेट्न पाए मेरो पहिलो उजुरी हुन्थ्यौ- &quot;एबाजे, केही त बदलिदिनोस्‌ ।”<br /> राति निकैबेर ओछ्यानमा पल्टेर तर्कना गर्दागर्दै नभन्दै ब्रहमाजीसितटुप्लुक्क मेरो भेट भइहाल्यो । ढुङ्गो खोज्दा देउता मिलेजस्तो सन्जोग !भियतनाममा बम पड्केको सुनेर 'ए मान्छेका छाउराहरूले मेरो सुन्दरसृष्टि भताभुङ्ग पारिदिन आँटेछन्‌' भन्ने पीरले रन्थनाउँदै हिँडेका रहेछन्‌बूढा त । भेट हुनासाथ ढोगभेट गरेर मैले आफ्नो अर्जी गरेँ- “मान्छेकोमोडेल साह्रै आउट्‌ अफ्‌ डेट्‌ भो बाजे, यही असन्तुष्टिले कुण्ठित भएर मान्छेजे पायो उही फलाक्न थालेको छ ! नपत्याए बिटनिकहरूलाई सोध्नोस्‌,कति बिद्रोही भएर निस्केका छन्‌ उनीहरू, सैगोनमा गएर अमेरिकी सिपाहीर भियतकङ गुरिल्लाहरूलाई भेट्नोस्‌, कसरी उम्लेको छ उनीहरूको रगत !यस्तै चाल हो भने बाजे, हाइड्जोजनको एक वृष्टिमा तपाईंको सम्पूर्ण सृष्टिखतम !” ।<br /> बह्माजीले सुस्केरा हाल्दै भने- “ठीक छ, मान्छेको मोडेल बदलिदिनम तयार छु, तर कस्तो मोडेलमा ढालिदिउँ, लौन त तिमीहरू पनि केहीसुझाव देओ, हामीले युग बदस्यौं भन्छौ, बदलिएका युगको अनुकूल मान्छेकोमोडेलको एउटा इस्टमेट पनि देओ न त मलाई ।” बूढाको क्रा मलाई पनिमनासिबै लाग्यो र नयाँ मोडेल कस्तो हुनुपर्छ भन्ने राय लिन विभिन्न विद्वान्‌,बुद्धिमानहरूलाई निम्ता पठाएर राष्ट्रिय रङ्खशालामा एउटा बृहत्‌ सभा बोलाएँ ।सभापतिको पदमा ब्रह्माजी स्वयं निर्वाचित भए ।<br /> आजको आर्थिक युगमा मान्छेको मोडेल पनि सकेसम्म छरितो र कमखर्ची हुनुपर्छ भन्दै एक जना अर्थशास्त्रीले आफ्नो राय व्यक्त गरे- “टाउकाकोहुप्पामा एउटा आँखा जडिदिनू, सुन्नको लागि त्यहीँनेर एउटा सानो एरियलराखिदिन्‌, हावा र खावा पास गराउन त्यहीँनेर दुइटा प्वाल खोपिदिनू सिद्धिगो ।यो दमाहाजस्तो पेटको बिलकुलै जरुरत छैन, पाकस्थली राख्न एउटा सानोबेलुत्तजस्तो पेट भए पर्याप्त । आइमाईलाई एकोटा अस्थायी पाठेघर राखिदिनुपर्छजो दुइटा छोराछोरी पाउनासाथ स्वत: सुकेर गइहालोस्‌; त्यसो भए जनसङ्ख्यापनि अटोमेटिक मेथडबाटै कन्ट्रोल हुन्छ ।&quot;<br /> १४६ ” धैरव अयालका हास्यव्यडाय<br /> राजनीतिक दृष्टिले हेर्दा हामीलाई मान्छे घटाउनुभन्दा बढाउनुजरुरी छ भन्दै एक राजनीतिज्ञले भने- “मान्छे बढे नागरिक बढ्छन्‌,नागरिक बढे सैनिक बढ्छन्‌, सैनिक बढे शक्ति बढ्छ अनि विश्वमाशक्तिसन्तुलन हुन्छ । त्यसैले पेट नराखे पनि प्रत्येक महिलामा एक-एकदर्जन पाठेघर राखिदिनुपर्छ ता कि वासिङटनमा एउटी आइमाई सुत्केरीहुँदा सैगोनमा बाद्द जना अमेरिकी सैन्य थपिन सकून्‌ । साथै माछेलाईआँखाजस्तो मुख पनि डबल हुनु जरुरत छ । यसो भएमा परेको बेला एउटामुखले शान्तिवार्ता र अर्को मुखले युद्धवार्ता एकै पटक गर्ने सुविधा विश्वकाराजनीतिक नेताहरूलाई मिल्दछ ।&quot;<br /> उत्तको भाषणपछि एक जना धर्मशास्त्रीले कडकिएर भने- “पाप गर्नेअङ्गहरू सबै फेरी खालि पुण्य गर्ने अङ्गलाई मात्र नयाँ मोडेलमा स्थानदिनुपर्छ । त्यसैले पहिला यो फोहोर धुने देउरे हातै झिक्नुपर्छ, दिसा-पिसापका यन्त्र उडाइदिनुपर्छ ।” उनी बोल्दै थिए, एक जना डाक्टरले घोरविरोध गरे- “यसरी त शरीरै चल्दैन । मेरो विचारमा सम्पूर्ण रोगहरूकोकारण पेट हो, किनभने यसमा जथाभाबी आहार कोचेर मान्छेले नाना थरीरोग जन्माउँछ- त्यसैले नयाँ मोडेलमा पेट राख्नहुन्न ।” उनीहरू वोल्दाबोल्दैएक जना मनोवैज्ञानिकले कुरा काटे- “सम्पूर्ण दुःखको कारण मानिसकोचिन्ता हो, चिन्ता दिमागबाट उत्पन्न हुन्छ, त्यसैले नयाँ मोडेलमा टाउकैनराखे कसो होला ?” तर बेदान्ती महोदयलाई यो पटक्कै मन परेन । उनलेभने- &quot;निरञ्जन निराकार चैतन्य परमेश्वरको प्राप्तिका लागि मान्छेकोचैतन्यशक्ति विस्तृत पार्नुपरेकोले नयाँ मोडेलमा टाउका बाइ्ओटा राख्नुपर्छ ।इन्द्रियहरू सब लोभ, मोह, मद, मात्सर्यका कारण भएकाले टाउकोबाहेकअरू कुनै पनि अङ्गको जरुरत छैन, हिँड्नडुल्न बाह्रै टाउकामा ससानापाङ्ग्रा राखिदिए भइहाल्यो ।”<br /> एउटा कविलाई यो मन परेन, उनले भने- “मान्छे सौन्दर्यको उपासकहो, सौन्दर्यपानको लागि उसको टाउकामा दुई आँखाले पुग्दैन, दुई हजारआँखा चाहिन्छ । साथै उसलाई वबाह्वओटा वेदना खप्ने छाती चाहिन्छ ।” तरअर्को कविले संशोधन गर्दै भने- “हामीलाई मुटुसुटु चाहिन्न, एउटा ठूलोटाउको हुनुपर्छ, प्रत्येक इन्द्रिय पत्थरको चाहिन्छ ।&quot;<br /> पत्रकारले राय व्यक्त गरे- “नयाँ मोडेलमा मान्छेको पखेटा हुनै पर्छ,नाकको जरुरत छैन, चारओटा मुख र बाह्रओटा जिश्रो हन्‌ नितान्त जरुरी छ<br /> मान्छे मोडेल 1९६७ .” १४९<br /> त्यसो भए मान्छे घेरै बोल्छ, नयाँनयाँ समाचार धेरै पाइन्छ ।”<br /> साथै किसान र मजदुर दुई जनाले पनि आफ्नो संयुक्त राय प्रकट गरे-“नयाँ मोडेलमा मख एउटै भए पुग्छ, तर हात एक दर्जन चाहिन्छ, टाउकोसकेसम्म सातै होस्‌ तर आङ र टाड हात्तीकँ जत्रो हनुपर्दछ ।&quot; यस्तैमा एउटीयुबती भीडबाट निस्केर मञ्चमा पुगी फलाक्न थालिन्‌- &quot;मोडेल चेन्ज गर्दास्त्री र पुरुषको मोडेलमा लिङ्गभेद गर्न हँदैन, प्रत्येकको नाकमूनि जुँगा होस्‌,प्रत्येकको पेटमुनि एउटा पाठेघर होस्‌ । छोरा पाउनुपरे बाबुले, छोरी पाउनुपरेआमाले पालैसित पाए भइहाल्यो ।&quot;<br /> “अब क्‌त्रिम गर्भाधान सुलभ हुन आँटिसकेकोले लिङ्गमेदै हुनुपर्छभन्ने म पनि मान्दिनँ, तर चन्द्रलोक र मब्घललोक पनि आबाद गर्नुपर्नेभएकोले अब प्रसर्वाक्रयाचाहिँ दुवै थरीलाई अनिवार्य गराउनै पर्छ&quot; भन्दैएक वैज्ञानिकले राय झिके- “वरु आहारको लागि इन्जेक्सनले काम चल्नेहुँदा पेट नभए हुन्छ ।”<br /> अर्को वैज्ञानिकले भन्यो- “अब कम्प्युटरले सबै काम गर्ने भएकोलेमान्छ बनाउने झन्झट किन ः”<br /> यसपछि एक फिल्म अभिनेताले भने- &quot;मान्छे काला र गोरा मात्रैकिन : नयाँ मोडेलमा हरिया, नीला, झालेमाले, छिरविरे, आकाशरड्ी, पहेँला,सब रङ्गी बनाउनुपर्छ ।&quot;<br /> एबंक्रमले मतमतान्तर चल्दै गए, सबैको कोसिस व्रहमाजीलाईएकोहोच्याएर आफूले भनेबमोजिमको मोडेल स्वीकृत गराउनुमै लागेकोथियो । राजनीतिज्ञचाहिँ नजिकै बसेर कहिले बूढाको दाह्ठी कन्याइदिन्थे,कहिले ख्वाक्क खोक्ता फिकदानी लिई उनको अघि सधैं । सवै आआफ्नोरायको औचित्य साबित गर्न अरूको रायको निन्द्री र चर्चों गर्न थाले,अलिआलि गर्दागर्दै घरै भयो, सल्लाह गर्दागर्दै हल्ला बढ्यो । कस्ताकस्ती रमुवकामुक्की हुन थाल्यो- ब्रहमालाई पर्नसम्म फसाद पस्यो । त्यसैले उनलेएउटा कम्प्रोमाइज ्कामटी गठन गरे- सवैको राय ख्याल गरी उपयुक्तमोडेलवारे यथाशीघ रिपोट दिन्‌ नै त्यसको काम थियो ।<br /> र्कामटीले सवै विद्वान्‌, विशेषज्ञ, वुद्धिमान्‌, व्यवहारज्ञको मतमतान्तरकोअध्ययन गरी सन्‌ १९६७ को लागि मान्छेको णउटा माडर्लाचत्र तयार गरीबह्माजीछिउ पेस गयो ।<br /> चित्र यस्ता थियो-<br /> १६० « भैरब अर्यालका हास्यव्यङ्रय<br /> नित्य रिंगिरहने एउटा च्याप्टो जाँतोजस्तो टाउको, टाउकाको वरिपरिदसतिर फार्कएका दसोटा एरियल, निधारमा माखोजत्रो एउटा आँखो; नाक,कान, गाला केही छैन, तीन बित्ता लम्बाइ, तीन बित्ता चौडाइको एउटाचारपाटै मुख, मुर्खभित्र बाह्रओटा जिभ्रा, चारओटा दाँत, छाती दुनोजस्तो, पेटसारड्गीजस्तो, हीप कीपजत्रो, नलीखुट्टा नीपजत्रो ।<br /> व्रहमाजीले त्यो चित्र लिई प्रत्येक व्यक्तलाई सोध्न थाले- “के यही होतिमीले खोजेको नयाँ मोडेल ?&quot;<br /> एउटाले भन्यो- “छि: यस्तो पनि नयाँ मोडेल हुन्छ ?”<br /> अर्कोले भन्यो- “यो त मान्छेजस्तो नै देखिएन !”<br /> अर्कोले भन्यो- “आबै ! यस्तो पनि मान्छे हुन्छ ?”<br /> अर्कोले भन्यो- &quot;यस्तो वनाउनुभन्द्यु चाहिँ वरु फे्दैनफेर्नू !”<br /> धेरैले एकै स्वरमा भने- “भैगो व्रहमाजी ! भैगो । हामीलाई आउद्‌अफ्‌ डेट भए पनि साबिकै मोडेल ठीक छ ।&quot;<br /> “अनि के बौलाइराखेका त तिमीहरू ?&quot; -ब्रहमाजी गर्जे ।<br /> उनको गर्जना सुनेर मेरो पनि निद्रा खुल्यो । झटपट उठेर आङ तान्दैऐनाअघिल्तिर उाभएँ, आफ्नो अनुहार आफैँले म्वाइ खाकँ जस्तो राम्रो लाग्यो ।त्यस दिनदेखि मोडेलको करो उठ्यो कि म मान्छेको नयाँ माडेव सम्झन्छु,अनि मेरो दिमागमा चक्कराउन आइपुग्छ उही मान्छै मोडेल १९६७ ।<br /> रउमझमवाट<br /> मान्छे मोडेल १९६७ &quot; १६१<br /> पच्चीसौँ शताब्दी अङ्गप्रत्यङ्गमा<br /> “आच्या, नाक त नेप्टै पो देख्छु नि; नफेरी आउँदिनँ भन्नुहुन्थ्यो, खोइत फेरेको ; केन्द्रतिर जादै जानुभएन कि क्या हो :&quot; एकसुरले तानाबाना बुन्दैफर्केको नेपुलकलाई कोठाभित्र पस्नेबित्तिकै स्वास्नीले झल्याँस्स पारी, क घरआडइपुगेछ ।<br /> “केन्द्रतिर नगएको त कहाँ हो र ? तर... ...” वाक्य पूरा हँदानहँदैनेपुलकको दिमागमा एउटा स्विच घुम्यो, उसको अघिल्तिर न्यु स्टेटस्थित 'अइ-परिवर्तन केन्द्र' भन्ने सङ्ेतपाटीसहितको विशाल भवन उभिन आयो । आफ्नोकोठा कोठैकोठा भई तानियो- कुनैमा तन्द्राङतुन्द्रःङ हातैहात 'झुन्डिएका,क्नैमा खुट्ढैखुट्टा । अर्कापट्टि लङ मिलाई पारदर्शक बट्टामा राखिएका नाक.कान र आँखाहरू अनि भित्ताको सानो कोठामा 'गोप्य' अड्रित बट्टामा स्त्री रपुरुषका जननेन्द्रियहरू ।<br /> १६२ .” भैरव अर्यालका हात्यब्यड्ग्य<br /> नेपुलकले कोट फुकालेर मिर्कायो । अनि सुटुक्क सोफामा बसी स्वास्तीतिरएकटकसित हेत्यो । हेदाहेदैं स्वास्नी थेप्चिएर पुड्की भईं, पग्लिएर कमलीभई, बैँसको बाक्लो पालिसले उसको गाला फक्रक्क फक्रे, चिम्सा आँखालम्बिएर टिप्लिकटिप्लिक चलमलाउन थाले, नेपुलकको आँखा जुध्यो । त्योकप्लक्कै निलिदिकँ जस्ती नमुनाकी तरुनी मुस्कुराएर साँधिरहेकी थिई-“भन्नोस्‌ श्रीमान्‌, तपाईंको कुन अङ्ग फेर्नुपन्यो ?” नेपुलक अनकनाउँदै थियो,तरुनीले फेरि सोधी- “भन्नोस्‌ न, म यस केन्द्रकी रिसेप्सनिस्ट कम्‌ गाइड हुँ,मेरो नाम हो सुकमारी प्यारेन्टलेस्‌ ।”<br /> नेपुलकले हडबडाउँदै भन्यो- “ए, त्यसो भए तपाईंसँग कुरा गरे पनित भौ नि, होइन ?”<br /> “साँच्चै भनुँ भने म त यो अङ्गपरिवर्तन केन्द्रमा आज पहिलो पटकआउँदै छु, अझ भनूँ भने यहाँ कुन अङ्ग परिवर्तन हुन्छ र कसरी के दरमा हुन्छत्यो पनि मलाई थाहा छैन ।”<br /> सुकुमारी एउटा कान उसको कुरातिर लगाई जबाफचाहिँ अर्कै एउटाग्राहकतिर फर्केर दिँदै थिई- “ल यो कागज लिएर सर्जरी रुममा जानोस्‌,डाक्टरले तपाईंको आँखा सरक्क झिकेर राख्छ, तपाईँले रोजेअनुसार भर्खरएउटा पर्यटकले फेरेर मिर्काएका एक जोर मधुरा आँखा छन्‌; त्यही जडनलगाउनुहोस्‌, अनि एकाउन्ट अफिसबाट बाँकी पैसा लिई जानोस्‌ । दुईघण्टामा झिक्ने-हाल्ने दुवै काम चट्‌ ।” य<br /> त्यो मान्छे गयो । नेपुलकतिर हेरेर सुकुमारीले भनी- “बुभ्नुभयो, योअङ्गपरिवर्तन केन्द्रमा सबै थोकको सुविधा छ । तपाईं आफ्नो कुनै अङ्ग बेच्नचाहनुहुन्छ भने स्ट्यान्डर्ड र इन्टरनेसनल मार्केटमा त्यसको माग हेरी उचितमोलमा हामी किनिदिन्छौं, तपाईंको कुनै अङ्ग छैन अथवा भए पनि गतिलो छैनर फेर्न चाहनुहुन्छ भने रोजेर किन्न सक्नुहुन्छ, यहाँ नभएको अङ्ग रहेछ भनेअर्डर दिएको तीन दिनभित्र हामी मगाइदिन्छौँ । जीवित अन्ग बेचेर कृत्रिम अङ्गजडन चाहनुहुन्छ भने त्यो पनि जडेर पठाइदिन्छौँ । जीवित अङ्गको जडानशुल्क १००।- छ र कृत्रिमको १०।- मात्र । अब भन्नोस्‌, तपाईंको के सेवागर ?&quot; सुकुमारीले गालामा गुराँस फुलाई ।<br /> नेपुलकले अनकनाईअतकनाई भन्यो- “अरू त केही होइन, यो नाकएउटा अलि नेप्टो भएकोले फेर्दै कि भनेर आ'को ।&quot;<br /> सुकमारीले फोनमा रिङ गर्दै भनी- &quot;हलो, हलो नाक सेक्सन !”<br /> पन््चीर्यौ शताब्बी अङ्ग्रत्यङ्मा “ १६३<br /> जवाफको प्रतीक्षामा रिसिभर गालामा अड्याउंदै नेपुलकतिर फर्केर भनी-“फेर्नु त पर्छ त ! पच्चीसौँ शताब्दीमा पनि यस्तो नेप्टो नाक लिएर निर्बाहहुन्छ त ?”<br /> नेपुलकलाई यो आवाज स्वास्नीको जस्तो लाग्यो । नभन्दै उसकीआफ्नै स्वास्ती सोफानिर उभिएर भनिरहेकी थिई- “यस्ता असभ्य मान्छेसितके क्रा गर्नु । नेप्टो नाक देख्ता म्वाइँ खानै घिन लागेर पो फेरेर आउनोस्‌भनेकी ! साँच्चै अङ्गपरिवर्तन केन्द्रमा स्तनको भाउ के रहेछ हँ ?”<br /> प्रश्नले नेपुलकलाई फेरि घचेटेर अङ्गपरिवर्तन केन्द्रमा पुन्यायो । सो-रुमहरूमा बिभिन्न अन्गप्रत्यङ्गहरू देखाउँदै सुकुमारी भनिरहेकी थिई- &quot;यीबीस-बाइसे स्तन भर्खर हिजो मात्रै दुइटी तरुनीले बेचेर गएका ।”<br /> नेपुलकले आश्चर्यचकित भएर सोध्यो- “बीस-बाइसैमा स्तन बेच्नेवैराग्य किन आएको त ती मोरीहरूलाई ?” सुकुमारीले खिस्स हाँस्तै भनी-“ती दरिद्व मोरीहरूलाई यति टुमुक्क परेका स्तनहरू किन चाहिए त; आफ्नास्तन चचार हजारमा बेच्ने, चचार सयमा यहाँ बूढीहरूले फेरेर मिर्काएकाझुम्रे स्तन टाँसे, गए । छाती रित्तो पत्ति रहेन, ढिँडो निस्तो पनि रहेन । बरुतपाईंकी श्रीमतीलाई चाहिन्छ भने लैजानुहोस्‌, आजै लिनुभए अलि सस्तैमापाउनुहुन्छ भोलिसम्ममा यी उडिसक्छन्‌ । स्तनको माग कति चढ्दो छ,तपाइँलाई के थाहा ! भोलि नै यो आठ हजार जोडीमा विक्छ ।&quot;<br /> “एक जोर बीस-बाडइसै स्तनको आठ हजार पर्दो रहेछ !” नेपुलकस्वास्नीलाई उत्तर दिन्छ । स्वास्ती एक पटक जिश्रो काढ्छे र पोइको उत्तरदोहोस्याउँछे- “एक जोरको आठ हजार !” एकछिन गमेर अनुनयपूर्वकपोइको नजिक गई भन्छे- “एउटा कुरा भन्छु मान्ने है त !&quot; अन्यमनस्कभावमा नेपुलक सोध्छ- &quot;के :” &quot;मलाई पनि एक जोर वीस-बाइसे स्तनकोसाह्रै रहर लागेको छ । आफ्नो बेचेर नपुगेको पैसा थपी किन्न पाए कस्तो<br /> कुन आँखा फुटेकीले किन्ली र तिम्रो बेलुन फुटेजस्ता स्तन ।” नेपुलकस्वास्नीतिर फर्केर झोक्किन्छ ।<br /> “आँखा फुटेकीले आँखै किनिहाल्छे नि ! सुटुक्क लगेर बेचिदिउँ, कसलेथाहा पाउँछ र मैले स्तन बेचेको :” नेपुलकको मुखाकृतिमा रिसले घिनकोगुइँठा पात्यो; छा, कस्तो जुग आयो ।<br /> “बुभ्नुभयो, जुग अर्कै आयो ।” रिसेप्सनिस्ट ठिटीले सो-रुममा<br /> ४ “ भँरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> हिफाजतसाथ राखिएका मुटुहरू देखाउँदै भनी- “आजको जगमा पैसालेसाथ दियो भने मान्छे हजारौँ वर्ष बाँच्न सक्छ । एक अमेरिकी धनर्पातको कुरासुनिहाल्नभयो । २२५ वर्षको उमेरमा यसर्पाल फेरि उनले आफ्नो मुटुफेरेछन्‌ । औषधिविज्ञानको कत्रो प्रगति !&quot;<br /> “क्ो, औषधिविज्ञानको उन्नतिले गर्नेसम्म ग-यो । मान्छे पनि मोटरझैँफडइत्याडफुड्लुङ फुक्लने भयो, टाकटुक जोडिने भयो, कृत्रिम ट्युबमा बच्चाजन्मने भयो, तर शक्ति र सम्पत्ति नहुनेहरूको निम्ति के भयो ?&quot; नेपुलकगम्भीर मुडमा सोच्नै थियो । रिसेप्सनिस्ट सुकुमारीले अर्को शौ-केस देखाउँदैभनी- “लौ, तपाईंले नाक खोज्नुभएको हाइन : कुन नाक हाल्नुहुन्छ ? रसियननाक तपाईंको बनोटमा अलि म्याच गर्दैन । अमेरिकी नाकको कलरै नमिल्नेभइहाल्यो, चिनियाँ नाक हाल्नोस्‌, तपाईँलाई मङ्गोलियन टाइपकै नाक सुहाउँछ ।अचेल फेसन सानो नाकको छ बुभनुभयो ?” नेपुलकले मुन्टो हल्लाउँदै भन्यो-“मलाई त नेपाली नाकै दिनुहोस्‌ बा, हिसी र रङ्ग दवै फिट हुन्छ।&quot; तररिसेप्सनिस्ट तरुनीले नेपाली नाक पाउनै मुस्किल छ भन्दै टिप्पणी गरी- “छनत एक दर्जन नेपाली नाक छन्‌, तर यी सबै विदेशीको अडंरमा लिइराखेका,आखिर विदेशी मुद्रा कमाउनु पनि त पन्यो । हाड हार्मोन्स सबै विदेशबाटझिकाउनुपर्छ ।' फेर्ने पर्ने भएपछि नेपाली नाक नै के टाँस्नुहुन्छ त ल,योइन्डियन नाक हाल्नोस्‌; सस्तो, राम्रो, बलियो, मलाई त यस्तै मन पर्छ ।&quot;<br /> नेपुलकलाई त्यो नाक अलि असजिलो होला जस्तो लाग्यो- वास्तवमाउसलाई आफ्नो शरीरमा बेजातको अङ्ग जड्ने मन छैन । तर क करा टानखोज्दै भन्छ- “यी नाक बेच्नेहरूले युरोपियन नाक हालेर गए होलान्‌,होइन :&quot; ठिटीले खिसीको भावमा मुख बङ्ग्याउँदै भनी- “ती तपाइंजस्ताफेर्न चाहने क्रहाँ थिए र; भरिया न हुन्‌, एक मानो रगत बेचेर एक पाथीमट्टीतेल किन्छन्‌ । आफ्ना साबुत अङ्ग बेचेर यहाँ तपाईंजस्तो भलादमी वा“पर्यटकले फेरेर जगेडा रहेका चेप्टानेप्टा, लुला, बाब्गा अङ्ग सस्तोमा टाँस्छन्‌,जान्छन्‌ । अझ कति त बीस-तीस रुपियाँमा प्लास्टिक अन्ग लगाई जीवन टानेँनियतले फर्कन्छन्‌ बिचराहरू ।&quot;<br /> “धनले गरिब भए पनि स्वास्थ्यले त उनीहरू धनी नै थिए; औषधिविज्ञानलेउनीहरूको त्यही धन पनि खोसी विकृत र विकलाङ्ग त पारेन ?&quot; नेपुलकलेलामो सास फेरेर गम्भीर वैकल्य प्रकट गप्यो । रिसेप्सनिस्ट सुकुमारी मुसुक्कहाँसी- &quot;तपाईँ मान्छे साह्रै भावुक हनुहँदो रहेछ; शो-केस हेदैमा यति विकल<br /> पच्चीर्यौ शताब्दी अहप्रत्यङ्षमा / १६१<br /> हुनुहुन्छ भने मेरो जस्तै यहीँ काम गर्नुपन्यो भने त तीन दिनमा तपाइंको टाउकैफेर्नुपर्ने हुन्छ कि क्या हो ! तपाईंलाई थाहा छ, यहाँ राखिएका प्रत्येक अङ्गकोएकोटा करुण कथा छ । उ: ती कान एउटा साह्रै सुन्दर नेपाली केटाका हुन्‌ ।मलेरियाले मर्न आँटेको बाबुलाई औषधि गराउन नसकी हिजा मात्र उसलेआफ्नो दुवै कान बेचेर प्लास्टिकका कान टँसाई गयो ।”<br /> नेपुलक ट्वाल्ल परेर ठिटीको कुरा सुनिरहेथ्यो, उसले फेरि थपी-“बुभनुभो, एक थरी त्यस्ता छन्‌, अर्को थरीको कथा सुन्नुहुन्छ भने हिँडनुहोस्‌पल्लो कोठामा, त्यहाँ आजै लिएका नाक र कानहरू छन्‌ । एक जना दरिद्रबृढालाई अस्ति हैजा लागेछ, बेलामा औषधि नपरेकाले उनी बाँच्न नसक्नेभए । उँनका छोराहरू हिरिकहिरिक्‌ हुन लागेको बाबुलाई भ्याइँकुटी पार्दैदगुराएर यहाँ ल्याएर भने- “नमर्दै यिनका साबुतजति अङ्ग किनिदिनुहोस्‌ ताकि यिनलाई पोल्ने दाउरा किनेर बाँकीबक्यौता बाँडचुँड गरी अलिक दिनहामी पनि पेट पाल्न सकौँ... ...&quot; म त त्यो बिचराको चिरफार हेर्न नसकीएक बोतल हाइल्यान्ड ह्विस्की लिएर ढोका धुनी बसेँ ।”<br /> नेपुलकले भन्यो- “कस्तो आजको विवशता !”<br /> सुकुमारीले भनी- “यो हो आजको वास्तविकता !”<br /> तर नेपुलककी स्वास्नीले आफ्नो पोइले सुनाएका यी घटना र टिप्पणीहरूराम्ररी बुझिन । उसको मन छोराले गरेको उपद्रोतिर गइरहेको थियो । 'अहिलेक इन्तु न चिन्तु भई लडेको छ, के गर्नु त अब अर्को पाउँला !' तर क छोरो<br /> १६६ भैरव अयालिका हास्यव्यङ्ग्य<br /> पाउँदाको कष्ट साम्झन्छे, आट जरुङ्ग हन्छ; नाइँ क राडिमेड बच्चा किनेरन्याउंछे । अँ. त्यसमा भा उसलाई पाद्रेघरको के जरुरत : यो बेर्चिदिए पनि हन्छ,वल्ल समस्याको समाधान निस्क्यो, खिसिक्क हांस्तै उसले पातलाई सोधी- “अवमरे पाठेघरका के काम छ र हाँग : यही वेच्चर स्तन लिन पाए कसो होला :”<br /> नेपूलकको दिमाग चक्कराउँदै अङ्गपरिबनेन केन्द्रको अर्को कक्षमापग्दछ । एउटी सोझी खालकी महिलासंग रिमेप्सानस्ट ठिटी सोधिरहेकीहुन्छे- &quot;के तपाइँका वच्चा छैनन्‌ ?&quot;<br /> “छन्‌, तर दइटै गँडमड किनेका; आफ्नै पाठेघरमा वनेको वच्चाकोम्वाइ खाने मेरो जिन्दगीमा एउटै धोको छ । त्यसैले एक तोला विशुद्ध हिमालीवीर्य आफूमा भिव्याजँ भनेर आएकी !<br /> “कस्ती हरिलदठक आइमाई...&quot; -नेपुलकलाई हाँसो उठ्यो, “कुनैलोग्नेमान्छेसित पोइल गए न भइहाल्यो नि ।” उसले प्वाक्क भन्यो । सोझीमहिलाले सोक्षै तालमा उत्तर दिई-.“लोग्ने त भइहाल्तुहुन्छ नि, मालिकलेमेरो पतिसित आफ्नो सम्पत्ति साटिदिए । करा वुझिहाल्नुभयो होला, आजहाम्रो घर छ, मोटर छ, जग्गा छ, जागिर छ, तर... ।&quot;<br /> नम केही सहयोग गर्ने सक्छु कि :” नेपुलकले अनकनाईअनकनाईभन्यो । महिलाले आफ्नो सतीत्वत्रार निक्कै लामो व्याख्या गरी र भनी- “मखालि वीर्य चाहन्छु, सतीत्व बेच्न चाहन्नँ ।”<br /> नेपुलर्कातर फर्केर मस्कुराउँदै सुकुमारीले भनी- “उन्नाइसौँ शताब्दीकोअबशेष पनि यो देशमा अझै वांकी छ ।&quot; नेपुलकले महिलालाई आश्वासनदिदै भन्यो- “तपाईँको सतीत्च मैले किन्न खोजेको होइन, एक तोला वीयंतपाईंलाई निःशुल्क दान दिन खोजेको मात्र हो ।” केहीवेर अन्यमनस्क भइमहिलाले सुकुमारीतिर हेरिन्‌, क मृस्कराउँदै अर्को कक्षतिर लागी ।<br /> केहीवेरपाँछि नेप्लक र महिलाको मुखमृद्रा पालैपालोसित हेर्दै ठिटीलेव्यङ्ग्य गरी- &quot;कन्ट्र्चाक्टरको कोमसन कसले दिने नि?&quot; महिलाले मुखरातो पार्दै केटीलाई प्याट्ट हिकाँई । यसो गर्दा सृकमारी त पिलिकपिलिक्‌ गर्दैरुन पा थाली । नेप्लक फरि जिल्ल पस्यो । आखिर त्यात साह्रो दुख्ने गरीपिटेकी त कहाँ हो र उसले : तर यो चनमनी किन रुन्छ : उसको दिमागरन्धनियो । झन्‌झन स्दै आफ्नो छातीमा लिप्सन आएकी महिला आत्तिई रशि्टाचार ,पान देखाउन नभ्याई निस्किहाली । दुनमताएकी सुकुमारीलाईसमाएर बमबुम्याउंदै नेपुलकले सोध्यो- &quot;तिमीजस्ती मान्छेलाई पानि यस्ताविधि<br /> फन्चीतौ गतान्दी अङप्रत्यड्मा - 1६5<br /> रुन मन लाग्छ :” सँक्कसक्क गर्दै केटीले आफ्ना मन फाटे- “टचचमाजन्माइएकी भन्दैमा म आर्टाफसल मान्छे ह २ - तपाइजस्तै कने लाग्नमान्छु२ उनीजस्तै कनै स्वास्तीमान्छको रगत मिसाएर जन्माड्ाकी तह नि&quot;फरक यति हो- तपाइँहरू आफ्ना नातागोता पचन्नहन्छ: स्नेट ममता णउनहन्छःमलाई आफ्नै विगत-आगतको पत्ता छैन ।”<br /> उसको सकमार अनुहार मसादै नेपलकले सोच्र्या- &quot;फे निमीलाईआफ्नोवारे कही बाहा छैन त ?&quot;<br /> “म अमेरिकाको कनै लेबोरटरीमा जन्माइण्की था, गन्थ्रापीलाजीकोआधारमा वभ्दावुभदा म नेपाली रगनकैँ प्रडक्सन ट भन्ने लागेकोले यट्टाआएर नोकरी गर्दै छु । मेरो होलिया यत्ति हा ।&quot; मायाल स्वरमा याँत ननरसुकमारीले आफ्नो मन्टो नेप्‌लकका छातीमा टाँसी, नपुलक रामाच्चरित भयो,उत्तेजित भयो । उसका औँलाहरू सुकमारीका अइप्रत्यद्रमा चलमलाएर छिरैउसलाई निर्वाइ पारी उधाने र्कासए । तर आफूले वोल्न नपाउँदै सकमारीलेएउटा फलिक्रो छाडी- &quot;तपाइँ नै मेरो वा भर्ड्रादन्‌भएको भा कस्ता हन्थ्योहगि ?”<br /> नेपुलक जिल्ल पप्यो । उर्साभत्रको पितत्तर तरै आखाबाट झरेर नेपालीनाक राखेको सो-कंसमा तप्पतप्प थोप्लिइरहेको उसले निकैवेरपाँछ चालपायो । यो पनि थाहा पायो- त्यमै वेला एक जना साहेव ९ वर्षको उमेरमाआफ्नो आइप्रत्यङ्घको तेस्रो पटक ओभरहल गराई सकमार्रीसत विवाहकोप्रस्ताव राख्न आएका थिए ।<br /> “नाक फेर्ने भए छिटा छान्नुहोस्‌, काउन्टरमा ग्राहक र विक्रताहरूकोामीड लागिसक्यो&quot; -निकँवेरपछि स्‌कमारीले नेपुलकलाई भनी । नेपुलकलेगम्भीर मुद्रामा भन्यो- “भैगो नानी, मलाई नेप्टै नाक भए हन्छ; उमेर पानित ५० पुग्न लाग्यो ।”<br /> ए, त्यसो भए तपाईलाइ न्य स्टेट्की मैयाँले छांट पारेर पगालिर्साकछन्‌,लौ, उसैलाई ब्याएर बस्नास्‌; आजदेखि हाम्रो विवाह विच्छेद '&quot; -नेपूलककोस्वास्तीले एक सासमा रन्क्दै भनी र फन्कदै काठावाट निम्कि पनि हाली !<br /> एकछिन जिल्ल परेर नेपुलकले सोध्यो- “सानु कहा छ त?&quot; फर्कदैनफर्की स्वास्तीचाहिले जवाफ दिई- “कान्त, त्यता खार्टातर मरिराखकाहोला ।” नेपुलकले छोराको लास छामछम पान्यो- त्यसमा टाउकै थिएन ।<br /> सगनवबाट<br /> १६5 शैरव अयालका हात्यब्यड्ग्य<br /> ए ज्या भुसुक्कै !!<br /> पढेका र परेका, गुनेका र सुनेका, सुझेका र बुझेका इत्यादि जम्मैगरी हाम्रो दिमागमा कति मुरी क्रा कोचिएका छन्‌, त्यसका नापजोख गरीसाध्यै छैन । मानौँ, मान्छेको मगज एउटा बहमाण्ड-व्याइ हो, जहाँ सहसौँस्वरूपका कच्ची-पक्की करेन्सीहरू कित्ताका कित्ता गरी थन्क्याइएका छन्‌ ।आशामरुलाई चिट्ठा परेको, सर्वहाराले जुवा जितेको, चुक्लीकान्तले वकसपाएको वा घाटेबाजेलै दान पाएको रकमझैँ एकै पटक र एकै कलम गरीथुपारिएको होइन, बरु खस्याङखुसुडको खुद्रा पसलेले दुई पैसाको हिड्देखिजरायोको सिङसम्म बेचेर चुबुरचुबुर गरी लिएका चानचुन पैसा खाइनखाईखुत्रुम्के कन्तुरमा खुत्रुकखुत्रुक खसालेझै प्रतिमिनेट, घण्टा, दिन, महिना र वर्षकेही न केही कमाउँदै र थन्क्याउँदै यो पुँजी जम्मा भएको छ । चाहिएका बेलाझिकौंला, परेको बेला खर्चौंला र आबश्यक परै अरूलाई आफ्नो कमाइबाटगुन लगाउँला भन्ने उद्देश्यले नै मान्छे केही कमाउँछ, केही बचाउँछ-व्याड्मा राख्छ । यसकारण दिमागका व्याङ्गममा बचत खाताको भन्दा चल्तीखाताको महत्त्व बेसी छ ।<br /> तर भएर के गर्नु ? चाहिएको बेला चेक काटन खोज्यो भने के कताके कता बेपत्ता ! पढेगुनेका कुरा नआउनु त त्यति आश्चयंका कुरा हाइन,किनभने अचेल पढ्नुगुन्नुको अर्थ ज्ञानगरिमा वढाउनु र त्यसलाई व्यबह्ृनगर्नुसम्मको झन्झट-भझमेलामा जेलिएको छैन । येनकेन प्रकारेण परीक्षामाउत्तीर्ण हुनु, आफ्नो नामका अगाडिपर्छाडि डिग्री र उपाधिका नन्द्रचाडतुन्द्रझुन्डयाउनु र जागिरका लागि कर्न, ढुम्नु, धाउनु अनि केही नलागे चुक्ली,चाकरी र चाप्लुसी गर्न धाल्नु नै आज शिक्षादीक्षाको उद्देश्य केन्द्रित छ ।त्यसैले कहिलेकाहीँ अन्तर्वातामा सोधिदेलान्‌ भनेर मात्रै हो, नत्र पढेका कराविर्सेकोमा विस्मात मान्नुपर्ने केही छँदै छैन । तर कतिपय भुक्तभोगी भइसकेका<br /> ए ज्या मृतक ” “ 1६९<br /> कुरामा पनि सम्झनाको रिसिभर उठाउँदा कम्पाराबाट डायलटोन नै आउँदैनर पो साह्रै अचम्म लाग्छ ।<br /> हुन त हो नि, आइन्स्टाइन र न्युटन पनि निकै बिर्सुवा थिए । अझटोमस एल्बा एँडिसनले त एक पटक कनै आविष्कार दर्ता गर्न जाँदा आफ्नोनामै भुसुम्क बिर्सेर बताउन नसकेका रे ! कवि किटसलाई सम्झनोस्‌, उनलाईअरू त कै भर्खरै खाएको वा लुगा लाए-नलाएको पनि होस हुँदैनथ्यो । यस्तै'तपाईंको पैसौः तिर्नु थ्यो' कि :' भती तलब पाएको दिनः भेटिएजति सबैलाईसोध्दै जाने महाकेखि देबकोटा हाम्रो नाजकै थिए ! तर उनीहरू सबै करा बिर्सेपनि सुभझिका र बुझेका कुरा बिसंदैनथे । आफ्नो साध्यक्षेत्रमा उनीहरूकोध्यान कस्तरी एकोहोरिएको थियो भने त्यससित असम्बन्धित अरू सम्पूर्ण क्रानबिर्सी उनीहरूलाई सुखै थिएन । कै सबैको बिर्साइ त्यस्तै हो त ? भुत्रो निहोइन ।<br /> हामीमध्ये कति मै हुँ भन्ने विद्वान्‌ वा लेखकलाई आफ्नै विषयमा एउटासामान्य लेख लेख्न दसोटा पुस्तक वरिपरि राखी घण्टौँघण्टा लेख्तै-केर्दै, केर्दैलेख्तै गर्नुपर्छ भने हामीलाई यो पत्याउन मुस्किल पर्छ- लर्ड मेकालेलेवेलाइतको आठ भागमा विभाजित इतिहास कनै पनि पुस्तकको सहाराबिनालेखेका थिए । हामीमध्ये कति मै हुँ भन्ने व्याख्याताहरूलाई आफ्नै विषय वाविभागमा एक साधारण व्याख्यान दिन निकै अघिदेखि घोत्लिएर, घोट्टिएर पनिभन्ने बेलामा क्न्नै पर्छ भने यो पत्याउन पानि मुस्किलै पर्दो हो- स्वामीबिवेकानन्द कैयौँकैयौँ घण्टा धाराप्रवाह व्याख्यान दिएर विश्वका दर्शन-दिग्गजहरूको मगज तिलमिलाइदिन्थे । हामीले नपत्याउंदैमा साँचो करोझ्टो हन्छरः<br /> ज्ञानगुनको कुरामा त हेक्काको हबिगत त्यस्तै भो नाइँ, तर चानचुनकूरामा पनि आफूसमेत कतिको होसल्याङ्गै गति देख्ता पो झन्‌ रमाइलोलाग्छ ।<br /> “विहान उहाँ जाने भनेको गइस्‌ त ?”<br /> “ए मैले त बिसँछु ।” .<br /> “तपाईंले हिजो आउंछु भन्नु भा' होइन ?&quot;<br /> “जा, मैले त भुसुक्कै !”<br /> “खोइ त पुस्तक :”<br /> “ए ज्या भुसुक्कै !”<br /> १७० भैरव अर्यालका हास्यव्यड्रय<br /> यस्तैयस्तै गरी दिनको सैयौँ पटक अचेल हामीमध्ये धेरैको मुखबाटनिस्कने गर्छ- 'ज्या भुसुक्कै !!'<br /> आफ्नै अत्यावश्यक र नियमित कामकुरा त विसिंडन्छ भने अरूकोकुरा नसम्झेकोमा के अचम्म ! त्यसैले हिजो मात्रै कसैको कुनै काम गरिदिन्छुभनी आश्वासन दिएका छौं भने आज सजिलैसित हामी भनिदिन्छौँ- “ज्या,मैले त भुसुक्कै बिसँछु ।” पैँचो तिर्ने वा दिने, माल लगिदिने, केही गरिदिनुपर्ने,कतै गइदिनुपर्ने अथवा केही भनिदिनुपर्ने जस्ता कुरामा दिइएका भाका तझन्‌ दिनको पाँच पटक सम्झाए पनि ज्या भुसुक्कै ! 'ल', 'हुन्छ', 'हस्‌' र 'जोआज्ञा“ आदि प्रिय शब्द निकालेर बचन दिनु कत्ति पनि गाह्रो छैन, जति गाह्रोछ- तिनलाई सम्झनुमा छ । त्यसैले यहाँ भाषणको सिलसिलामा दिइनेबकितम्‌ आश्वासनको त कुरै छाडिदिनुहोस्‌, सालङ्डार शुभनामको सहीदानगरिदिएका कैयौँ लिखितम्‌ तोकहरू पनि यहाँ बिस्मृतिको बास्केटमा फालिएकागुनासो बराबर सुन्नुपर्छ । त्यसैले मान्छेको दर्जासितै पदोन्नति हुँदै जाने केहीबानीहरूमध्ये बिर्सने बानी पनि एक हो भनेमा तपाईं पक्कै पत्याउनुहोला ।नपत्याए, कुनै धनीमानी वा अधिकारी-अधिकारिणीसित एउटा मामुली कामकोअनुरोध बोकेर जानोस्‌, खाने-पाउने कुराको अनुरोध रहेछ भने म भन्नसक्तिनँ, नत्र तपाईं पक्कै भोलिपर्सिको आश्वासन पाउनुहुन्छ । पर्सिपल्ट जानोस्‌उनी बिनम्रतापूर्वक सोध्दछन्‌- यहाँ कति कामले पाल्नुभयो कुन्ति ! फेरिबिलौना गर्नोस्‌- आश्वासन दोहोरिन्छ । अब त गरिदिए होलान्‌ भनी अलिदिनपछि जानोस्‌- तपाइँका सम्पूर्ण आशाभरोसालाई चूर्ण पार्दै उनी सजिलैसितमुस्क्राइदिन्छन्‌- 'ए ज्या भुसुक्कै &quot; अब बिर्सेपछि के लाग्यो ! बिर्सनुकोविरोधमा नालिस दिने कुनै दफा ऐनमा छैन । धर्मशास्त्रले पनि पाप गर्न हुन्नभनेको छ, बिर्सनै हुन्न त भनेको छैन । त्यसैले त कैयौं महाशयहरू नबिर्सेपनि बिर्सेको अभिनय गर्दछन्‌ । चाकरी, नसनाता, भनसुन, करकर र डरधम्कीलेकाम लिने विगत जहानियाँ तन्त्रले बसालेको संस्कार नतिखुन्जेल हुन्न भन्ननसक्नेले बिर्सने वानी पनि बसाल्नुपर्दो रहेछ । तर कुरा यो बेग्लै हो, प्रसङ्गकोकुराचाहिँ के भने बिर्सने बानी एक प्रकारको फेसन पनि हो । धेरै ठूलावडामाबिर्सने बानी पाइएपछि चानचुने बडाहरूलाई पनि आफ्नो वढत्व बढाउन यहीबानी बसाल्ने रहर लाग्छ र भन्न थाल्छन्‌- ठूल्ठूला भारी बोकेकाहरूलाईससानो कुराको हेक्का कहाँ रहिरहन्छ र ? तर यो अर्जी अब्राहम लिङ्नले किननिकालेनन्‌ ? सम्झने शक्तिमा नामुद जुलियस सिजर र रुजबेल्टको कार्यभार<br /> ए ज्या भुतुक्कै &quot;० १७१<br /> आजका कुनै पानि जीउको भन्दा हजार खण्ड बेसी थिएन त ! अझ नेपोलियनके भन्थे भने मेरो दिमाग खण्डैखण्ड भएको एउटा कन्त्रजस्तो छ, जुन बेलाज्ञ चाहिए पनि म यसबाट साजिर्लौसत झिक्न सक्छु । त भन्तोस्‌, कार्यभारबढ्दैमा विर्सन बानी पनि वढ्नै पछ भन्न कनै आनवार्यता रहेछ त !अर्कातिर, कलाकार वा काव्यकार भएपछि मान्छे अलिर्कात बेहोसीहुन्छ भन्छन्‌ । तर आदिर्काव व्यास र होमरसित चाहिएको बेला प्याट्ट पल्टाएरस्या्ट सारिदिने न कुनै किताप थियो न सुझेको क्रा सम्झनाको लागिटिपिराख्ने एउटा नक्कले नोटबुक नै । जे थियो उनीसित आफ्नै होस थियो ।त्यस्तै सुप्रसिद्ध अस्ट्रेलियन सङ्गीतकार मोजार्ट थिए । उनी गिर्जाघरमा गाइएकोसङ्गीतको नोटेसन आफ्नो दिमागमा कस्तरी टिपिदिन्थे भने घर पुगेर कापीमाएक नबिराई सारेर गाउन सम्थे रे ! रे का कुरा किन चाहियो, बालकृष्ण समर बाबुराम आचार्यको स्मरणशक्ति सम्झँदा साधकहरूले बिर्सुवा हुनै: पर्छभन्ने अर्जी 'नाच्न नजान्नेले आँगन टेढो' भनेजस्तै लाग्छ ।वास्तवमा हामीमध्ये कतिको दिमाग अचेल ब्रह्माण्ड-व्याङ्ग होइन,कच्चा घरको निदालजस्तै छ । अलिकति मकाएको, अलिकति कीराले खाएकोर समस्त ध्वाँसोले रङ्गिएको त्यस निदालका प्वालप्वालमा गृहिणीहरू जे पायोउही घुसारिदिन्छन्‌ । दुई-चारोटा खुद्रा पैसा, फुटेको ऐना, सलाईको बट्टा,काँचो धागो, केटाकेटीको खेलौना, साबुनको टुक्रा, दाँत माभने बुरुस इत्यादिगन्ठ्याङमन्ठ्याङ केके हुन्‌ केके ! अनि चाहिएको बेला केही खोज्यो भनेकताकता ! हातभरि आउँछ ध्वाँसो र घूलो मात्र । आजका वुद्धिजीवीकोदिमागको पनि हालत यस्तै त होइन : एकातिर माल्थसको जनसङ्ख्या-सिद्धान्तलाई अधकल्च्याएर घुसारिएको छ भने अर्कोतिर मौका परे अर्कीषोडशीको लगनगाँठा समात्ने धोको पनि सिउरिएकोा छ । एउटा कनामामाक्स, लेनिन, गान्धी, रसेलका विचारको पोका छन्‌ भने अर्को कुनामाभूमिसुधारका फलस्वरूप जग्गा घटैको पीरले पनि कातिलाई पिरेकँ होला ।.. उसले त उसलाई सामन्ती भनेछ, अब भियतनामको स्थितिकस्तो होला, फलानाफलाना पञ्चायतको सीमामा 'फगडा पन्यो, कच्छबाटकसले के भन्यो ? मंगीको खोस्टे दाल माना एकको १।२५, चिनी बन्द, चीनर न्थ्सको मतभेद कहाँ टुङ्डिएला, फलानाले फलानाको कविता चोस्यो, मन्त्रीलेमानेन, गुडँठा वितरण सामतिका स्‌चना, सातौं हप्तामा ब्रह्मचारी, फलानीत सिद्धिइछ, वी एस्पी को रिजल्ट कहिले निस्कला हँ :, त्रिभुवन राजपथमा<br /> १७२ , भैरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> सान जना खतम, शुभविवाहको निमन्त्रणा. ..इत्यादिइत्यादि समाचार,प्रतिक्रिया, टिप्पणी, व्यवहार, आचारबिचार, भ्रष्टाचार, क्यामू र सात्रै, किसानसक्रटनको सभापति, युबामहोत्सव, बहुउद्देश्यीय विद्यालय, अस्तित्ववाद, विविधभारतीको पञ्चरक्ठी कार्यक्रम- हावामहल... ।<br /> यस्तै जिली न गाँठीका अनेक वेप्रसङ्गी प्रसङ्हरू जब तरङ्गिरहन्छन्‌,दिमाग रन्थनिएर दुख्न थाल्छ, होस पातलिँदैपातलिँदै हावासँग मिल्न खोज्छ,अनि वन्द भएको घडीलाई औंल्याएर दम दिनुभएन ? भनी कसैले सोध्यो भनेडिस्स हांस्तै जबाफ दिन्‌पर्छ- 'ए ज्या भुसुक्कै !!' अव भन्नुहोस्‌, ए ज्याभुसुक्कै पनि यही युगको देन ह्वोइन त : तर मैले आग्रा' कुरा गर्दागर्दै गाग्राकोगफ पो छाँटैँ क्यार : बिर्सने वानीका बयान गर्न लागेको विच्छुब्ठलताको बहसगर्न पुगियो, लेखै विच्छुङ्जल भयो । तर टाउकामा खिचडीको खँडकौलो छड्कनेयस युगमा साहित्यमा भृड्डला खोजेर के साध्य हगि ?<br /> हुन त बिर्सनु झन्‌ चाहिने कुरा हो, कति आज खुइलिएकाहरू हिजोकोजगजगी बिर्सन नसकेर रुन्छन्‌, कति खली खाएकाहरू आफ्ना चोटचपेटाबिर्सन नसकेर बहुलाउँछन्‌ र कति लैला र मजनूहरू एकअर्कालाई बिर्सननसकेर सिलटिम्मुर खाइदिन्छन्‌ । हाकिमले हप्काएको, खुकुरी रमको जोसमाखुकुरी चलाउँदा मामाघरको निम्ता पाएको, ज्वानुको ठेक्कामा गानु गएको,क्यासिनोमा क्यास होम्दाहोम्दा हरि ३० जप्तै माला घुमाउनुपरेको, भत्याङमनिमन थाम्न नसक्ता साहको काखमा राहु रोएको आदिआदि कुराहरू बिर्सननसकेर बहुलाएकाहरूको उपचारको उपाय एउटै बाँकी रहन्छ- बिर्सनु रबिर्साउनु । तर बिर्सनुपर्ने कुरा बिर्सन सकेको भए सम्झनुपर्ने कुरा किनबिर्सन्थ्यो र ? त्यसैले मैले पनि केके न लेखुँला भनेर यो निबन्ध सुरु गरेकोलेख्तालेख्नै यहाँ नलेखिएजति जम्मै करा बिर्सिएछ । तपाइँको पनि टाउकोखचाखबै होला, यो छुसी गफ फेरि कहानेर कोच्नुहुन्छ, पढिसक्नासाथ बिर्सिंदिएहुन्छ ।<br /> रचनाबाट<br /> ए ज्या भुतुक्कै ” / १७१<br /> हिन्दूहरूले साढिलाई महादेवको निजी वाहनको पदमा नियुक्त गरिदिएकाछन्‌ । महादेवलाई वाहनको आवश्यकता थियो-थिएन दैव जानोस्‌, तर आफूलाईजेजे चाहिन्छ देवीदेवताहरूलाई पनि त्यही चाहिन्छ भन्ने मान्छेको धारणारहँदै आएको छ । आफू घोडा, हात्तीमा चढ्ने हुंदा हाम्रा पुर्खाले आफ्नादेवीदेवताहरूको लागि पनि चढेर हिँड्ने एकोटा जनावरको प्रवन्ध गरिदिएकाछन्‌ । जस्तै- विष्णुलाई गरुड, देवीलाई वाघ, यमराजलाई राँगो र गणशलाईमुसो । आजको जमाना हुँदो हो त विष्णुलाई गरुडको सङ्टा हेलिकोप्टर दिङँदाहो । त्यस्तै अरूलाई पनि दजा हेरी कार, स्कुटर, रिक्सा, साइकल वितरण गर्दैगणेशजीलाई चाहिँ गाडाकै प्रवन्ध गरिन्थ्यो कि ः भन्नाको मतलव आजकाहिन्दूले महादेवको बन्दोवस्त गर्नुपरेको भए या महादेव अहिलेसम्म रहेका<br /> १७४ - भैरव अर्यालका हात्यव्यड्ग्य<br /> भए त्यही साँढे चढी के हिँड्दा हुन्‌ । यतार्उात हिँडन कमसेकम एउटामर्सिडिज कार र हिमालयमा ससुराली जात एउटा विशेष किसिमको हेलिकोप्टरत उनलाई चाहिन्थ्यो, चाहिन्थ्यो । तर जान दिकँ उस बेला जे भयो, भयो ।महादेवको विशेष वाहनमा श्रीमान्‌ साँढे नै नियुक्त भयो ।<br /> त्यति उच्च ओहदामा नियुक्ति पाउने योग्यता साँढेसित के थियौ रभन्ने प्रश्न उठाउने आवश्यकता नै छैन । कारण योग्यताभन्दा माथिका दुइटामहायोग्यता कसित थिए । पहिलो त सांढै भनेको गाईको साक्वै लोग्ने हो,उसकी श्रीमतीसित आमाजस्तै एउटा धार्मिक साइनो हाम्रो लागेको छ । यहीसाइनोले उपल्लो नातेदार भएको साँढेलाई तल्लो ओहदामा राख्ता उसकोप्रतिष्ठा घट्ने कुरा त छँदै छ, दुनियाँमा नसनाताको महत्त्वै नासिँदै जान बेरछैन । साँढेको अर्को महायोग्यता हो उसको फुँकार । आध्यात्मिक जगतमाऔँकारको जति महत्व छ व्यावहारिक जगतमा फुँकारको उत्तिकै महत्त्व छभन्ने कुराको ज्वलन्त प्रतीक साँढेले पाएको सम्मान हो । क रुष्ट भयो भनेपर्खाल भत्काउन, बाली बेमाख पार्न र फाँक्क र फुँक्क गरी मान्छे हान्न सक्छ,त्यसैले उसलाई एउटा माथिल्लो पदमा सुशोभित गरिदिन पाए जुरो नचाउँदैजिभ्रो मिठयाइरहन्छ, सायद यही सोचेर उसलाई त्यत्रो ओहदा प्रदान गरिएकोहोकि ? जे होस्‌-<br /> महादेवको विशेष वाहनमा नियुक्त भएकोले साँढेको चुरीफुरी निश्चय नैकुनै मन्त्रीको पी.ए. को भन्दा कम छैन । मन्त्रीज्यको आदेश खोज्नेले पी. ए. लाईरिझाउनुपर्छ भन्ने पद्धतिको श्रीगणेश नै हिन्दूहरूले साँढेबाट गरेका छन्‌ ।त्यसैले पशुपतिनाथको दर्शन गर्नुभन्दा पहिले उनको अगाडि लँगौटीसमेत नलगाएरगजधम्म बसेको लबस्तरो साँढेलाई साष्टाङ्ग प्रमाण गर्नुपर्छ । बाली फाँडोस्‌ किमान्छेलाई हातोस्‌ उसलाई लट्ठी देखाउनु महापाप ठानिन्छ । जिमीदारलेजतिसुकै अत्याचार र व्यभिचार गरे परि नेपाली किसानले ठूलाबडासित जौरीखोज्न हुन्न भनी सहनुपरेझैँ हिन्दूहरूले सढिको अत्याचार सहँदै आएका छन्‌ ।साँढेको सिङमा हाम्रो इहलोकको भाग्य निर्भर गछ भने सांढेको पुच्छर परलोककोनिम्ति बैतरणीको 'झोलुङ्गे पुल हुन्छ रे ! वृषोत्सर्ग हिन्दूको तर्ने उत्सव, गाईपुत्रकोजीवनोत्सव । यस दिन त्रिशूलचक्रको ब्याज भि्ने सौभाग्य पायो भने गाईपूत्रलेआजीवन छाडा हुने अधिकार पाउँछ- साँढा भएर खाने बिर्ता पाउँछ । उब्जाउनेर कमाउने झन्झट साँढेलाई पर्दैन । तर अपसौच के भने साँढे हुने सौभाग्यदुई-चार भाग्यमानीले मात्र पाउँछन्‌, बहुसङ्ख्यक गाईपुत्रहरूको निम्ति त<br /> साङ.” १७४<br /> वालकैँमा भेसेक्टोमी गरर मखमा पेरुङ्गो लगाई काँधमा जुवा बोक्नुसिवाय अर्कोवाटो रहदिन । त्यमैले सढि सामन्त हन्छ, गोरु सर्वहारा । साढे गोराझैँ रजाइँगछ, गास निग्राकै काजन्छ, साढै शक्तिपूर्ण स्वतन्त्र र स्वच्छन्द नेता बर्गमा पुग्छ,गारु लरलाम्ज जनता '<br /> साढेको आफ्नो खुव्री 'फकार मात्र ही टन त. जेर्जात अहङ्गार उसमाचढ्छ त्यो त्रिशूलकै प्रतापको 'फल हो । यसो भनेर साढेको सम्पूर्ण प्रसिद्धिमहादेवको वाहन हुनाले मात्र भएको भन्नुचाहि गाइको बेइज्जती गर्नु हो ।उच्च ओहदामा पुर्ने श्रीमतीका श्रीमान्ले “चिन्नुभएन : म फलानीकीश्रीमान्‌ हुँ' भनी फुलेर परिचय दिएझैं साँढे पनि जुरो नचाउँदै गर्व गर्छ- 'मगौमाताको पतिदेव हुँ ।' मास्टरकी श्रीमतीलाई वर्णमाला नखारीकनै मास्टर्नीमान दिएझैं दिने हो भने सांढे पदेन हाम्रो गौपिता हो । पतिको अस्तित्वविनापत्नीको अस्तित्व आधा हुने हाम्रो संस्कारअनुरूप गाईलाई मान्दा साँढेलाईनमान्नु आधा गाईको पूजा गर्नुजस्तै हो । तर यस तथ्यलाई कत्ति ध्यान नदिईहामी गाईतिहार मान्छौँ, साँढेतिहार मान्दैनौं, गाईजात्रा गर्छौं, सांढेजात्रा गर्दैनौँ ।यो हेर्दा आफैँले सम्मान गरेको साँढेको आफैँले अपमान गर्न खोजेजस्तोलाग्छ । गाईतिहार, गोरुतिहार मानी साँढेतिहार नमान्नु जनाना र नामर्दकोअगाडि पुरुषको उपेक्षा गर्नु होइन र ?<br /> तर होइन, छोरीले राजीनामा दिएको भोलिपल्ट 'ज्वाइँ न स्वाईँ अगुल्टालेच्वाइँ' भनेकै गाईमैयाँले छाडिदिनासाथ राँको बालेर साँढे लखेट्ने चलन पनियहाँ देखिएको छ । हाम्रो संस्कारमा जेसुकै होस्‌, व्यवहारमा गाईको निम्ति'उक्तदान' बाहेक साँढेको अरू योगदान के हुन्छ र ? जिभ्रोमा लोभ, जुरोमाअह्वङ्कार, सिङमा रिस र मनमा ईख लिएको सढि वास्तवमा फांटफाँडा रसमाजभाँडा तत्त्व हो, जो एकअर्कोसँग मिलेर बाँच्न सक्तैन । एकले अर्कोलाईदेख्नासाथ भुइँ खोसदै होक्काँ गर्छ र जुध्न थालिहाल्छ । कोही नपाए भित्तैमापनि सिड्ौरी खेलेर तुजुक शान्त गर्ने साँढेको प्रवृत्तिले मान्छेमा पति साँढा हुनेरहर जगाइदिन्छ । त्यसैले हामी कान्जी हाउस बनाएर थुन्न खोज्छौं, सांढहरूपर्खालमा सिड्औौरी खेलेर भत्काउन र भाग्न खोज्छन्‌ । हामी शान्तिशान्तिभनेर चिच्च्याउँछौं, साढिहरू होक्काँ-होक्काँ- गर्दै जुघिरहेछन्‌, सम्भव छ एकदिन दुई-चारओटा हान्ने सढिको जुधाइमा सँसारका सम्पूर्ण शान्तिप्रिय चाच्छाहरूकिचिन के बेर : मिचिन के बेर ?<br /> अर्पणावराट परिवतित<br /> १७६ भैरव अर्यालका हात्यव्यङ्ग्य<br /> सातसत्रीय.साहित्यदर्पण<br /> प्रस्तावना<br /> छायावादी या मायावादी, प्रयोगवादी या उपयोगवादी, पुरातन यानूतनवादी आदिआदि जेजति बादीको नाम लिए पनि सारांश एउटै निस्कन्छ-साहित्य सबैँ बादविवादी रहँदै आएको छ । एक थरी वा एकताकाको व्याख्यार वर्गीकरण अर्को थरी वा अर्कोताकाका समीक्षाशास्त्रीहरूलाई मन पर्दैन ।मार्न्छोपच्छेको सिर्जना मान्छ्यैपिच्छेको पारख । त्यसैले तपाइँ-हामीजस्तापाठकलाई ठूल्ठूला ठेलामै ठेलिएका सृत्रहरूमा सही हालेर रटन्ताम्‌ गर्नुपर्ने केखाँचो : जव साँच्चो समीक्षा दुलम हुन थालिसकेको छ । यसकारण कसैलाईकल परोस्‌ या नपरोस्‌, मैले देखेको कुरा लेखेको छु, साहित्य तपसिलबमोजिमसान प्रकारका हुन्छन-<br /> सातस्‌त्रीय साहित्यवर्पणा “ १७७<br /> १. क्रीत साहित्यविकृत साहित्यअधिकृत साहित्य. स्वीकृत साहित्यअनुकृत साहित्यनिजीकृत साहित्य, परिष्कृत साहित्यअब संक्षेपमा प्रत्येक प्रकारको भाष्य पनि दिँदै जाँदा तपाईंहरूलाईपट्टाइ त लागोइन : ।लागिहालेमा शीर्षक पढेर छाडिदिनुभए पनि हुन्छ ।आफ्नो रचनाबाहेक अरू कसकसले केके गथासो गरेका छन्‌ पढेर समयफ्याँक्न बेकार । धेरैजसो रचना पत्रिकाका पत्रै भर्ने त हुन्‌ नि, सत्य, यो पनिमैले टाकटुक पारेको मात्र हो । आफू घागडान लेखक भएकोले राम्ररी लेख्नफुर्सत कहाँ पाउनु ?) अँ, कुरा के भने मेरो सातसूत्रीय साहित्यदर्पणको भाष्यपनि म आफैँ लेख्नै छु । (अचेल आफ्नो रचनाको आलोचना त कति घागडान्‌साहित्यकारज्यूहरू अरूलाई किन दुःख दिनु भनी आआफैँ लेखेर कल्पित वाविर्कल्पित नामले छपाउन थालेका छन्‌ भने मेरा सूत्रको मैल्यै व्याख्या नगरेकसले गरिदेला त ?)सुबोध भाष्यक्रीत साहित्य- बिषय वा प्रसङ्गले अर्को अर्थ नलागेमा क्रीत साहित्यभन्नाले किनिएको साहित्य भन्ने बुभनुपर्दछ । पैसा भए भेडाच्याङ्ग्रा मात्रैहोइन, मान्छेमान्छी नै किन्न पाइने संसारमा साहित्य मात्र किन्न नसकिनेकारण के छ र : साहित्य झन्‌ सस्तो छ- एउटा लम्बुकोट, जिम्बुको कोटा,निबुवा भन्सारको डिद्ठा, जेको लाभ देखाइदिए पनि गरिब साहित्यकार छभने जे पनि लेखिदिन्छ, लेखेको कापी मात्र होइन, लेख्ने कलम पनि उधारैमाबेचिदिन्छ । त्यसैले साहित्यको इतिहास पल्टाई हेर्नोस्‌ सामन्ती समाजमामात्र होइन, जस्तोसुकै प्रगतिशील युगा वा समाजमा पनि साहित्यको एउटाधारा स्तोत्र, स्तुति, प्रशस्ति र महिमामा रडर्माडएको पाइन्छ । खोज्दै र खोतल्दैगएमा गनिगनाउ गरी नकिनिएको भए तापनि अप्रत्यक्ष रूपमा यस्तो साहित्यकिनिएकै हुन्छ ।क्रीत साहित्यको 'ख' श्रेणीमा त्यस्ता पुस्तकहरू पर्दछन्‌ जसको रचनाएउटाबाट भएको हुन्छ तर लेखकमा नाम दर्ता भएको हुन्छ अर्कै महाशयको ।<br /> क कम ठुद ्ट त लु<br /> १७८ “ भैरव अर्यालका हात्यब्यड्ग्य<br /> टाढाको कुरा नगर भने हाम्रै कति जरसाहेब करसाहेबहरूले पत्ति कीर्तिराख्नाखातिर यसो गरेका थिए रे । 'ख' श्रेणीका क्रीत साहित्य परिष्कृत पनिहुन सक्छ, उपयोगी पनि हुन सक्छ, तर 'क' श्रेणीको क्षणिक स्वार्थपूरक मात्र ।<br /> विकृत साहित्य- विषय वा प्रसङ्गले अर्को अर्थ नलागेमा विकृत साहित्यभन्नाले विकारग्रस्त या बिग्रिएको साहित्य बुभ्नुपर्छ । जति लाजभाँड लेख्नसक्यो, जति अरूलाई सराप्न सक्यो, अहम्‌ गर्जाउन सक्यो, जति चोरचार पार्नसक्यो, त्यति आधुनिकताको श्रेणी बढ्ने विकृत साहित्यको स्रोत पेरिस, न्युयोर्कर यस्तै अत्याधुनिक सहरहरू भए तापनि यसले अचेल नेपाली साहित्यजगत्‌मापनि आफ्नो कृहिएको खुट्टो घुमाउन थालिसकेको छ रे !<br /> अधिकृत साहित्य- विषय वा प्रसङ्गले अर्को अर्थ नलागेमा क्नै न कुनैकुराको खास अधिकारप्राप्त मान्छेले लेख्ने साहित्यलाई अधिकृत साहित्यमान्नुपर्छ । प्रतिभा भए होस्‌, नभए नहोस्‌ कागत-गोस्वाराको सुब्बाले आफ्नीछोरी पोइल गएको उपलक्ष्यमा गरेको गुनासोलाई यो मेरो कविता छापिदिनुस्‌न भनेर कुनै सम्पादकज्यू कागतको कुपन माग्न जाँदा विनयपूर्वक भन्यो भनेनाइँ भनेर सुख ! अहिले अस्वीकार गरिदेओस्‌, भोलि पत्रिका छाप्ने कागतपाउँदैन । स्वीकार वा अस्वीकार गर्ने अधिकार सम्पादकैसित रहोस्‌ कागतकोअधिकार कसित हुन्छ, प्रेसम्यानेजरले एउटा छेउ न दुप्पाको कथा दिए पनिकमसेकम मुद्रणशुल्कमा अलिकति घटाइदेला भन्ने आशाले स्वीकृत गरिदिनुपर्नेहाम्रा पत्रिकाको स्थिति कसलाई थाहा नभएको हो र ? यसको मतलबअधिकारप्राप्त व्यक्तिहरू सबै उस्तै हुन्छन्‌ भनेको होइन, कति जना प्रतिभाशालीसाँच्चैको साहित्यकार पनि हुनुहोला ।<br /> स्वीकृत साहित्य- घागडान-मण्डलीमा दर्ता भएर पनि झारा तिरेरलेखिने साहित्यलाई स्वीकृत साहित्य भन्नुपर्छ । एकेडेमीसियन वा लेखक सङ्घवा अरू कुनै यस्तै स्वीकृत संस्थाका स्वीकृत लेखक-कविले लेखेको रचनालाईयसोउसो भनी पन्छाउने कसको के तागत ? तर स्वीकृत कवि भयो भन्दैमाउसले लेखेको तमसुक पनि कविता हुन्छ भन्ने के ग्यारन्टी ? तर मान्नुपर्छ,स्वीकृत मान्छेले लेखेको जुनसुकै कीर्ति जस्तोसुकै खोक्रो भए पनि स्वीकृतैहुन्छ । बोक्रोभित्रको गुदी भेट्ठाउन नसक्नु पाठकको बुद्धिको कमी हो, बुभनु-भएन के ः<br /> अनुकृत साहित्य- विषय वा प्रसङ्घले अर्को अर्थ नलागेमा अनुकृतसाहित्य भन्नाले अर्काको अनुकरण पारिएको साहित्य भन्ने बुझिन्छ । टी.एस्‌.<br /> सातसृत्रीय साहित्यकर्पण । १७९<br /> इलियटले खोक्रो मान्छे लेखे भने तपाईं उही शब्दशैली, उस्तै भाव र विचारराखेर 'छोक्रा मान्छे' लेख्न सक्नुहन्छ । तर म त भन्छु साहित्यकार पहिलेअग्रजहरूको अनुकरण नै गर्छ, त्यसैले क्रीत, विकृत र अधिकृत साहित्यभन्दाअनुकृत साहित्यलाई वेस भन्नै पर्छ तापनि शतप्रतिशत मौलिकचाहिँ तपाईंभन्न सक्नुहोला जस्तो मलाई लाग्दैन ।<br /> निजीकृत साहित्य- अरूले लेखेर छपाइसकेको या सुनाइसकेको कृतिलाईसुटुबक नामसारी गरेर आफ्नो गरिएको साहित्यलाई निजीकृत साहित्य भन्नुपर्छ ।हुन त क्रीत साहित्यको 'ख' श्रेणीसित यसको रचनात्मक सीप मिल्छ तरक्रीत साहित्य किनिएकै .हुन्छ, कमसेकम लेखकले केही पाएको वा पाउनेआश्वासन पाएको वा आशा कमाएको हुन्छ तर निजीकृत साहित्य अर्कालेबिहा गरेर तैजान लागेकी दुलहीलाई कृष्णले हरेझैँ देखादेखी हरिएको अथवाअर्काको बगलीको नोट सुट्ट तानी आफ्नो बगलीमा घुसारेजस्तो सोझै चोरिएकोहुन्छ । निजीकरण कला जानेको छ भने क प्रतिभा र परिश्रमबिना नैमहामान्य साहित्यकार हुन्छ, त्यसैले निजीकृत साहित्यको मात्रा पनि अचेलप्रशस्तै बढ्न लागेकोले असम्भव छैन यही खेस्रो पनि रहंदाबस्दा अर्कैकोनाममा नामसारी नभइजाओस्‌ !<br /> अन्त्यमा एउटा छ, परिष्कृत साहित्य- विषय वा प्रसङ्गले अर्को अर्थनलागेमा परिष्कृत साहित्य भन्नाले परिष्कार पुगेको मौलिक र जीवनवादीसाहित्यलाई लिनुपर्छ, । परिष्कृत साहित्य छँदैछैन भन्न सकिन्न, तर अरू छप्रकारका साहित्यको दाँजोमा यो साह्ै कम पाइन्छ ।<br /> परिष्कृत साहित्य अलिर्कात 'क्रीत' पनि हुन्छ किनभने समाजले यसलाईधेरैधेरै मोल परे पनि किनेर पढ्छ । अलिकति विकृत पनि हुन्छ, किनभने यहाँमानवीय प्रवृत्ति तथा सामाजिक विकृतिहरूलाई कलात्मक ढङ्गले देखाएरसुधार्ने सजगता पनि दिइएको हुन्छ । अलिकति अधिकृत पनि हन्छ, किनभनेयो प्रतिभा, परिश्रम र अध्ययन एवं अनुभवले भाषा र साहित्यका अधिकारप्राप्तमस्तिष्क र मुटुको समन्वयबाट सिर्जना भएको हुन्छ । आलिकति स्वीकृत पनिहुन्छ तर यो स्वीकृति कुनै आफ्ना मान्छै भएको बोर्ड वा समितिबाट होइन,सबै किसिमका पाठक भएको समाजबाट । अलिकति अनुकृत पनि हुन्छ,किनभने यहाँ जीवन र जगत्‌को राम्रो, नराम्रो दुवै पक्ष इमानदारीसाथअनुकरण गरिएको हुन्छ र अलिकति निजीकृत पनि हुन्छ जसमा लेखकलेपूर्णतः निजी शैली र स्वरूप छाडेको हुन्छ र बीचको जुनसुकै एक पङ्क्ति<br /> १८० ० भैरव अर्यालका हास्यव्यङ्ग्य<br /> पढ्दा पनि यो फलानाको भनी ठ्याक्कै भन्त सकिन्छ ।<br /> तर तपाईंलाई मात्र भनेको, उपल्ला पाँच प्रकारका साहित्य(निजीकृतबाहेक। मैले पनि निकै लेखेँ हुँला, तर परिष्कृत साहित्य भनेरअहिलेसम्म लेखेकोमा खाइ कुनचाहिँ देखाउँ, तपाईंलाई त म पक्कै ढाँदनसक्छु, तर आफैँलाई ढाँटन पो धौधौ पर्दो रहेछ । छातीमा हात राखेर भन्नोस्‌,।भन्नु पर्दैन, आफैं गम्नोस्‌। साहित्यकार हुनुहुन्छ भने तपाईंलाई पक्कै मेरैजस्तो अनुभव भएको होला । तर डर छैन, यो सातसूत्रीय साहित्यदर्पण पढेरआफ्नोआफ्नो कृतिहरूको समीक्षा गर्दै जान थाले भने एक दिन लाटाको खुट्टोपान बाटाँ' कस्सो परोइन ? ।माफ राख्नुहोला- मैले यो सम्पूर्ण 'म' को प्रयोग१०% मात्र गरेको छु, हिजोआज एउटा लेखमा ५०% सम्म मपाईँको प्रयोगगर्ने अधिकार लेखक- खास गरेर समीक्षकहरूलाई प्राप्त छ। हुन पतिमपाइँमहिमा नमिसाए लेखकको स्तर कसरी उठ्छ र हगि ?)<br /> प्रतिबिम्बबाट<br /> सातसृत्रीय साहित्यवर्पण -&quot; 241</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE&diff=34 2024-06-08T05:56:54Z

<p>Prakash: </p> <hr /> <div>Source:https://nepalikitab.org/lekhnath-poudel-lekhnath-ka-pramukh-kabita/<br /> <br /> त्रि. वि. मा. सा. शा, सं. अन्तर्गत स्नातक तहको द्वितीय पत्रकोऐच्छिक अध्ययन 'ख' खण्डका लागि निर्धारित नेपाली पाठ्यक्रमअनुसार<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> सम्पादन<br /> डा. वासुदेव त्रिपाठी<br /> <br /> प्रकाशक : साम्रा प्रकाशन<br /> संस्करण : पहिलो, २०४६दोस्रो, २०४९तेस्रो, २०६२ (११०० प्रति)<br /> आवरणकला : टेकवीर मुखिया<br /> म्‌ल्य : रु. ३५।-<br /> मुद्रक : सार्रा प्रकाशनको छापाखाना, पुलचोक ललितपुरफोन : ५५२१०२३, फ्याक्स : ५५४४ २३६15819 : 99933-2-488-4<br /> मन्तव्य<br /> त्रिभुवन विश्वविद्यालयको मानविकी र सामाजिक शास्त्र सङ्काय-अन्तर्गतको ऐच्छिक नेपाली विषयको प्रवीणता प्रमाणपत्र / स्तातक /स्नातकोत्तर तहको पाठयक्रमको आवश्यक संशोधनका क्रममा सम्बन्धितनेपाली विषय समितिले कतिपय पाठ्यसामग्रीमा विशेष सुधार ल्याई तिनलाईअद्यावधिक एवं सान्दर्भिक तुल्याउनु आवश्यक ठहत्याई पाठचसामग्री विकासपरियोजनाको तर्जुमा २०४५ सालमा गरेको थियो । सोही परियोजनाकाकार्यान्वयनका क्रममा प्रथम चरणमा नेपाली साहित्यका विविध फुटकरविद्या (कविता, कथा, एकाङ्की, निबन्ध एवं समालोचना) का तहगत शैक्षिकआवश्यकतालाई दृष्टिगत गरी विधागत पाठघसङ्कलनहरू सम्पादन गर्ने रदौसौ चरणमा साहित्यसिद्धान्त, भाषाविज्ञान र नेपाली साहित्यकोइतिहासलगायत अन्य अपेक्षित पाठयसामग्रीको तयारी गर्ने निधो गरियो ।उक्त प्रथम चरणअन्तर्गत सम्पादित प्रस्तुत ग्रन्थ लेखनाथका प्रमुख कवितास्तातक तहको द्वितीय पत्रको खण्ड 'ख' को विशिष्ट अध्ययनकोपाठचसामगरीका रूपमा स्वीकृत पाठहरूको सङ्खलन हो । यसका सम्पादनकाक्रममा विषय समितिद्वारा निर्धारित आधारहरूको अवलम्बन गरी स्नातकतहमा पढाउनका निम्ति लेखनाथका प्रमुख कविताहरू सङ्कलित गरिएकाछन्‌ । .यो ग्रन्थ लेखनाथका प्रमुख कविताको सङ्कलनतर्फको एक अर्कोप्रयास हुँदै हो तर सम्बन्धित शैक्षिक तहका पाठघण्टा र पाठ्यस्तरकापरिधिमा रही सोही शैक्षिक प्रयोजनअनुरूप यहाँ लेखकविशेष र कृतिविशेषको<br /> चयन गरिएको छ । यस चयनमा सम्बन्धित बिधाका प्रमुख युग र घाराएवं तिनका प्रमुख स्रष्टाका शैक्षिक तहगत रूपमा उपयुक्त हुन सक्नेकृतिहरूको समावेश हुनु स्वाभाविकै हो । शैक्षिक क्षेत्रमा प्रयुक्त हुने यसप्रकारका सङ्कलनहरू आफ्ना शैक्षिक तहगत शृङ्खलामा आबद्ध र आधारितरहने तथ्य छँदै छ।नेपाली विषय समितिको उक्त परियोजनाअन्तर्गतको यस ग्रन्थकोप्रकाशनको चाँजोपाँजोलगायत सम्पूर्ण अभिभारा वहन गर्ने साप्ज प्रकाशनप्रतिपनि त्रि.वि. मानविकी र सामाजिक शास्त्र सङ्कायको नेपाली विषय समितिकातर्फबाट आभार व्यक्त गर्दछु ।२०४५ चैत्र १७ गते डा. बासुदेव त्रिपाठीअध्यक्षनेपाली विषय समितिनेपाली केन्द्रीय शिक्षण विभागत्रिभुवन विश्वविद्यालयकीर्तिपुर, काठमाडौँ ।<br /> विषयस्‌ची<br /> कविशिरोमणि लेखनाथ पौडघालको कवितायात्रा : एक चर्चा<br /> री 5 उ” १८ ५ ३५ 70 परी<br /> कबिकवबितालाप<br /> वैतिक दृष्टान्त<br /> वसन्त कोकिल<br /> जीवन-चङ्गा<br /> गौँधलीको चिरिबिरी (१)<br /> सत्य सन्देशहरू<br /> विज्ञानको मोह<br /> पतित-पावनी श्री गङ्गाजीको माँकीवंशीघरको दिव्य वंशी<br /> . युगवाणी. वर्षा. सरस्वती स्मृति<br /> साहित्यको फुटबल<br /> . हाम्रो इन्द्रेनी<br /> पूर्वस्मृति<br /> . आखिरी कविता<br /> क<br /> १०१२१५१९<br /> २४<br /> २८२९<br /> ३२३४<br /> कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालकोकवितायात्रा : एक चर्चा<br /> कविशिरोमणि लेखनाथ पौडथाल (वि.सं. १९४१-२०२२) लेबाल्यकालमा आफ्नो जन्मस्थल कास्की जिल्लाको पोखरा उपत्यकाको अघौँअर्चले गाउँमा नै कविताको उद्बोधन प्राप्त गरै तापनि खास गरी काठमाडौंकोरानीपोखरी संस्कृत छात्रावास (तीनधारा पाठशाला) मा रही संस्कृत मध्यमाकोअध्ययन गरिरहेका बखत नै उनको कविताअभ्यास विशेष तीव्र भएकोबुझिन्छ । उनको यो कविताअभ्यास तात्कालिक शैक्षिक परिप्रेक्ष्यअनुरूपसंस्कृत र नेपाली दुवै भाषाका माध्यमबाट थालिएको थियो भने उनलेअध्ययन गर्ने गरेको रानीपोखरी पाठशालाको वर्णन गर्ने संस्कृत समस्यापूर्ति'पाठशाला विशाला' सुरक्षित रूपमा उपलब्ध पनि छ र उनका प्राथमिककविता-आराधनाका परिचायक दुई नेपाली कविता 'कविताकल्पद्रम' (सन्‌१९०५ : बि.सं. १९६१-६२) मा प्रकाशित भएको पाइन्छ । 'शृङ्घारपच्चीसी'र 'मानसाकर्षिणी' शीर्षकका यी दुई कविता नै उनका प्रकाशित प्राथमिकनेपाली कविताहरू हुन्‌ । नेपाली लेख्य व्याकरणको निर्धारण नभइसकेको,भङ्गाररसतर्फ नेपाली कविताको विशेष चाख देखा परेको र परम्परागतवर्णमात्रिक छन्दमा शब्दालङ्कार र अर्थालङ्ारको सजधजतर्फ विशेष उत्सुकताप्रकट भएको नेपाली कविताको उत्तरमाध्यमिक कालको कविता-परिवेशकाउपजका रूपमा लेखनाथका उपर्युक्त दुई कविता देखा पर्छन्‌ । समकालीतकवबिता-परिवेशका उपज हुँदाहुँदै पनि यी दुई कवितामा लेखनाथको उर्वर<br /> प्रतिभाको मिर्मिरे रन्कोचाहिँ सुनिन्छ नै । यसरी २०-२१ वर्षका उमेरमा'कविताकल्पद्रुम' का माध्यमबाट लेखनाथको जुन कवितायात्रा थालियो त्योउनको शेष जीवनकालभर अक्षुण्ण र गतिशील रह्यो । उनको ८२ वर्षेजीवनकालमध्ये लगभग ६० वर्षको अवधि नेपाली कविताको साधनामासमर्पित रह्यो । यतिको लामो समयावधिअन्तर्गत युवावस्थाका 'कविताकल्पद्रुम'(बि.सं. १९६१-६२) का उपर्युक्त दुई श्ृङ्घारिक कवितादेखि बृढ्घौलीमामृत्युसम्ममा लेखिएको 'आखिरी कविता' (२०२२) सम्मको ६० वर्षभन्दा बढीअवधिको कवितायात्रा कविशिरोमणि लेखनाथले गरेको पाइन्छ ।<br /> युवा लेखनाथ पौडघालका कविताहरू सुन्दरी पत्रिका १९६३) माछापिन थाले । समस्यापूर्ति र फुटकर कविताको रचना गर्दै प्रथमतः उनले'नुङ्घारिक घाराकै आवाहन गरेका हुन्‌ र 'वियोगिनी विलाप' यतिखेरकोउनको उल्लेखनीय कविता हो । उनका भाव, लय र शैलीको प्रतिभापूर्णछलबल पर्याप्त मात्रामा यस कवितामा प्रकट भएको पाइन्छ । तर सुन्दरी-कालमै उनको 'कालिकाविलासी' जस्तो समस्यापूर्तिले शृष्वारधाराप्रति छेडहाल्न थालेको र 'वैराग्यवल्ली' कविताले श्ुङ्गारविपरीत शान्तरसतर्फ चाखदेखाएको भेटिन्छ र उनका भाव, लय र शैलीमा विशिष्ट छचल्काहरूप्रकट भइरहेको कुरा 'बैराग्यवल्ली' कविताले एनि फल्काउँछ । यसरी१९६३ सालमै लेखनाथ समसामयिक आङ्गारिक परिवेशबाट तकिँदै आफ्नोशान्तरसमूलक कबितायात्रातर्फ प्रवत्त भएको र उनको कवित्व पनि प्रतिभापूर्णछचल्काहरूले उद्देलित भइरहेको अनुभव हुन आउँछ ।<br /> १९६५-६६ साल लेखनाथको प्राथमिक कवितायात्राका निर्णायकवर्ष हुन्‌ । लेखनाथको काव्यघाराको खास प्रवर्तन माघवी पत्रिकाकामाध्यमबाट यतिखेर नै थालियो । हलन्त बहिष्कारमूलक लेख्य व्याकरणकाअनुशासनमा कविता रच्दै र राष्ट्रिय जागरणका सामाजिक, साँस्कृतिक,धार्मिक तथा आध्यात्मिक लहरहरूलाई छुँदै अकृत्रिम तर अलङ्वारपूर्णशैलीमा कविताको स्तरीकरण गर्ने चासो माधवी प्रत्रिकामा छापिएकालेखनाथका कविताले देखाएको पाइन्छ । यस पत्रिकामा छापिएको ४८पद्यको 'वर्षाविचार' लामो कविता वा लघु काव्यका रूपमा देखा पर्छ रयो<br /> न्ख-<br /> उनको आगामी क्रतुबिचार काव्यको प्रारूप पनि हो । नेपाली भाषामापनि संस्कृत वा फारसी भाषाको जस्तो स्तरीय काव्य लेखिन सक्छ भनीप्रमाणित गर्ने क्रममा प्रथम पाइलास्वरूप लेखिएको वर्षाविचार मा लेखनाथपौडचालको निजी काव्यधारा र त्यसका आधारभूत प्रवृत्तिहरूको प्राथमिकदिग्दर्शनसम्म प्राप्त हुन्छ । लेख्य व्याकरणका अनुशासनमा कविता रच्ने,परिष्कारवादी (शास्त्रीय वा क्लासिकल) काव्यधाराको बरण गर्दै नेपालीकविताको स्तरीकरण गर्ने र राष्ट्रिय जागरणको सन्दर्भतर्फ उन्मुखतादेखाउने जस्ता कुरा उनका काव्यधाराका केन्द्रीय पहिचान हुन्‌ भनेबर्षाविचारमा ती कुरा प्रारम्भिक तर स्पष्ट रूपमा देखिन्छन्‌ । काव्यकारचनासामग्रीका दृष्टिले प्रकृतिका छनि, सामाजिक परिदृश्य, हिन्दू पुनर्जागरण,नैतिक चेतना र आध्यात्मिक मनन नै लेखनाथका केन्द्रीय सामगी हुन्‌ भनेत्यतातर्फ वर्षाविचारका लेखनाथ उन्मुख भइसकेका छन्‌ । काव्यभाषा रशैलीका सन्दर्भमा तत्सम र तद्भव पदावलीको समुचित सन्तुलनमा आधारितसरल-गम्भीर तथा सहज-मनोरम शब्दशय्याको अनुप्रासीय अन्तर्धाराकोलयलालित्य लेख्य व्याकरणका अनुशासनभित्र रही प्राप्त गर्नु लेखनाथकोपहिचान हो भने त्यसको प्रारूप 'वर्षाविचार' मा देखा पर्छ । सहज स्तस्फूर्ततुल्यकिन्तु शक्तिशाली अलङ्करण लेखनाथका कविताका लालित्यका परिपोषकतत्त्वमध्यै एक हो भने त्यो सहज मनोरम आलङ्कारिक छटा पनि वर्षाविचारमाचहकिलो छ्‌ । काव्यचेतनाका दृष्टिले वस्तुतत्त्व र अन्तर्भावका बीचकोबौद्धिक पुटसमेत परेको चेतनापरिपाक परिष्कारवादी लेखनाथको केन्द्रीयपहिचान हो भने त्यो वर्षाबिचारमा मिरमिराइरहेको पाइन्छ । यसरीलेखनाधका प्राकृतिक पर्यवेक्षण, सामाजिक व्यङ्गय र आदर्शीकरण, नीतिचेत,पौराणिक सन्दर्भको नवीन व्याख्या, युगोन्मेष, हिन्दू पुनर्जागरणको स्वर रअध्यात्मचेतका साथ्यै लय, ौली र अलङ्गरणका अनुशासित लालित्यसहितसहज-संयमित परिष्कारघर्मी स्तरीय कविताचेतका प्राथमिक प्रस्फुटनकाबिन्दुका रूपमा वर्षाबिचार लघु काव्य ।१९६५-६६) देखा पर्छ र यसलाईनेपाली खण्डकाव्यको परिष्कारधर्मी प्रथम स्तरीय प्रयास पनि भन्न सकिन्छ ।वास्तवमा यसै बिन्दुदेखि नै लेखनाथ पौडयालको कवितायात्रामा उनको<br /> नज<br /> काव्यधारा आफ्ना खास काव्यस्रोत र काव्यप्रवत्तितर्फ अभिमुखीकृत भईदेखा परेको पाइन्छ ।<br /> लेखनाथका कवितायात्राका क्रममा लालित्य (१९६९) उनकोकवितायात्राको अर्को महत्त्वपूर्ण पाइलो हो । यसमा लेखनाथका ६ कबितापरेका छन्‌ जसमध्ये 'मनोलड्ड्‌' कविता उनको धार्मिक-अध्यात्मिक कवि-चेतको परिष्कारोन्मुख भावार्द्र अभिव्यक्ति हो । त्यस्तै अर्को 'विचित्रवाहिनी'कवितामा शोषण र उत्पीडनको हास्यआभास अँगाल्दै लेखनाथको युगोन्मेषमुल्किएको छ र सामाजिक पर्यवेक्षण र व्यङ्गघको क्षमता पनि झल्कन्छअनि शब्दालङ्कार र अर्थालङ्कारको विशेष, चहक पनि प्रकट भएको छ।अर्को 'रामराज्य' कवितामा पूर्वीय राज्यआदर्शहरूको संस्मरण छ र शब्दार्थकोअलङ्कार सृष्टिसामर्थ्य पनि चहकिलो छ । लालित्यभित्रको 'कविकवितालाप'कविताचाहिँ कवि लेखनाथको निजी काव्यघाराको घोषणापत्रतुल्य देखापर्छ । माध्यमिककालको उत्तरार्धका समसामयिक साहित्यिक प्रचलनप्रतिआक्षेप, व्यङ्ग्य र अस्वीकारसहित कविताका भाषामा व्याकरणसम्मत सुघारल्याउने, मौलिक कविप्रतिभाको सञ्चार गर्ने, नीतिचेत र आदर्शोन्मुखविचार गर्दै सामाजिक जागरण र सुधारप्रति सोट्टेश्य कविताको प्रवर्तन गर्नेर पूर्वी उच्च साहित्यिक परम्पराप्रति श्रद्धासाथ नेपाली कविताको स्तरीकरणगर्दै नवीन काव्ययुगको आवाहन गर्ने सङ्कल्प 'कविकवितालाप' कवितामाउनले प्रकट गरेका छन्‌ । यस तात्पर्यमा १९६९ सालसम्म आइपुग्दालेखनाथ नेपाली कवितामा युगान्तर ल्याउन कृतसङ्ल्प देखा पर्छन्‌ ।<br /> १९७० सालको शोकप्रवाह खण्डकाव्यले लेखनाथको उच्चभावक्षमताको परिचय दिन्छ । उनका लय र शैलीमा आइरहेको परिष्कृतिलेगर्दा यसको भावधारा कझन्‌ चहकिएको छ । परिष्कारवादी काव्यधाराकोउल्लेख्य कृतिका रूपमा यस करुण खण्डकाव्यले लेखनाथको विकासशीलकविप्रतिभालाई प्रस्तुत गरेको छ । -<br /> १९७२-७६ सालका अवधिमा लेखनाथको परिष्कारवादीनबकाव्यधाराको सृजनात्मक क्षमता प्रभावकारी रूपमा प्रकट भएको रस्थापित भएको देखिन्छ । यस अवधिमा उनका प्रशस्त फुटकर कविताहरू<br /> न्च--<br /> र तीन खण्डकाव्यका साथै एक नाटक प्रकाशित भएको पाइन्छ । उनकाफुटकर कविताहरू खास गरी गोरखाशिक्षाका भाग १, २ र ३ (क्रमशः१९७२, १९७३, र १९७४) मा र सूक्तिसिन्धु १९७४) मा सङ्कलित छन्‌ ।१९७३ सालका 'हिउँदका दिन', 'इन्द्र्धनु' र १९७४ सालका 'प्रभात',शबसन्त' र 'वसन्तकोकिल' कवितामा लेखनाथको पूर्वस्वच्छन्दताबादीस्पर्शसहित परिष्कारवादी प्रकृतिपर्यवेक्षणको कुशलता प्रकट हुन्छ । १९७२सालका 'दशैँ' र 'तिहार' मा उनको साँस्कृतिक चेत तथा 'ईश्वरस्तुति' माआध्यात्मिक चेत रुल्कनाका साथै १९७३ सालको “म कस्तो हँ' र १९७४सालका 'म केके नगरँ' र नैतिक दृष्टान्त कवितामा उनको नैतिकआदर्शचेत व्यक्तिएको छ । १९७४ सालको 'पिँजराको सुगा' तात्कालिकयुग-व्यथा र स्वतन्त्रता-कामनाका प्रतीकात्मक व्यञ्जनाका रूपमा बह्चर्चितरहेको छ । १९७४ सालका सूक्तिसिन्धुका कवितामध्ये 'विरहिणीका उपरसखीको प्रश्न' कविता वियोगिनी र योगिनीका श्लेषात्मक भावसन्धिमैउभिँदै शृङ्गार युग र शान्त-आध्यात्मिक युगको दोसाँधको अत्यन्त कलात्मकअभिव्यक्ति हुन आएको छ । १९७४ सालको भर्तुहरिनिर्वैद नाटकको पद्यांशलेपनि खास गरी उनको आध्यात्मिक कवित्व तथा शैलीगत अन्तर्विकासकोपरिचय दिन्छ । यसताकाका लेखनाथका खण्डकाव्यहरूमध्ये व््रतुविचारप्रकृतिकाव्यका रूपमा, बृद्धिविनोद बौद्धिक काव्यका रूपमा अनिसत्यकलिसंवाद सामाजिक काव्यका रूपमा देखा पर्छन्‌ । लेखनाथले प्रवर्तनगर्न लागेको नयाँ काव्यधाराका प्राकृतिक, बौद्धिक र सामाजिक सन्दर्भलाईयी तीन काव्यहरूले प्रस्तुत गरेका छन्‌ । यी काव्यहरूमध्ये समाजसन्दर्भ रयुगोन्मेषको वस्तुगत पर्यवेक्षण, व्यङ्घवय र आदर्शीकरणतर्फ सत्यकलिसंवादविशेष जागरूक छ र यसमा हिन्दू पुनर्जागरणका स्वरसँग लेखनाथकासांस्कृतिक स्वप्न तथा सुधारवादी स्वर पनि सलबलाउन खोजेका छन्‌ ।सामाजिक रूढि, विकृति र अमङ्गतिप्रति व्यङ्ग्य तथा आर्थिक दैन्यप्रतिआक्रोश एवम्‌ धार्मिक नैतिक पतनप्रति कौतुकसहित राजनैतिक सन्त्रासकाप्रतिच्छायामा सत्यकलिसंवाद रचिएको छ र यसमा काव्यमूल्यभन्दा हिन्दूपुनर्जागरणको स्वर तथा सामाजिक मूल्य र युगचापको मात्रा बढी देखिन्छ ।<br /> न्ङ-<br /> बुद्धिविनोद समकालीन नेपालका पूर्वी-पश्चिमी वा प्राचीन नवीन मूल्य,दृष्टि र चेतनाका प्रश्न-प्रतिप्रश्नको द्वन्द्वमय अभिव्यक्तिका रूपमा उभिँदैज्ञान र विज्ञानको घर्षण थालिएका युगीन बौद्धिक धरातलको व्यञ्जक नैबढी देखा पर्छ । क्रतुविचार खण्डकाव्य भने प्रकृतिकाव्य भएर पनिलेखनाथका सबैजसो काव्यप्रवृत्तिहरूको सङ्गमस्थलतुल्य छ र यसमासामाजिक-सांस्कृतिक तथा नैतिक-आध्यात्मिक प्रतिच्छविसहित लेखनाथकोसृक्ष्म प्रकृति-पर्यवेक्षण प्रकट भएको छ । लेखनाथका लय, भाव, चिन्तन रशैली-शिल्पको पूर्वस्बच्छन्दतावादी स्पर्शसहित सहज-परिष्कृत संश्लिष्टसौन्दर्यको नमुनास्वछूप क्रतुविचार खण्डकाव्य नेपाली कविताकै पनिप्रथम परिष्कृत सौन्दर्यबाटिकाका रूपमा देखा पर्छ । यसरी १९७२-७६सालका उपर्युक्त कविता र काव्यका माध्यमबाट लेखनाथ पौडयाललेनेपाली कविताको माध्यमिककाललाई तोड्दै आधुनिक नेपाली कविताकोउषाकाल बा मिर्मिरे प्रथम प्रहरस्वरूप परिष्कारवादी (शास्त्रीय? कलासिकल)धाराको प्रवर्तन तथा प्रतिष्ठापन गरेको पाइन्छ । खास गरी १९७३-७६सालका बीच प्रवर्तित यो परिष्कारवादी धारा शारदा पत्रिकाको अभ्युदय[वि. सं. १९९१) पूर्वको अवधिसम्म नेपाली कविताको अग्रणी धाराकोरूपमा रह्यो । यस अबधिमा गोरखा शिक्षाको चारौँ भाग १९८० मालेखनाथका 'धनमहिमा', 'सन्ध्या' र 'धतिशीलता' कविता छापिएका छन्‌ रउनको 'गीताञ्जली' र लघु स्तुतिकाव्य पनि प्रकाशित भएको छ । 'धनमहिमा'ले खास गरी धनमूलक सामन्त परिवेश र भौतिक मोहप्रति व्यङ्गय गरेकोछ भने 'धवृुतिशीलता' चाहिँ आदर्शवादी धीर व्यक्तित्वको गायन हो अनिसन्ध्या' चाहिँ प्राकृतिक सौन्दर्यको पूर्वस्वच्छन्दतावादी पुट पनि परेकोपर्यवेक्षण । 'गीताञ्जली' शासक स्तुतिको सन्दर्भसँग जोडिएको छ रलेखनाथको जागरण-स्वर मूलतः राजनीतिनिक्षेप सांस्कृतिक-सामाजिकजागरणको व्यञ्जक हो भन्ने जानकारी सत्यकलिसंवादपछि यस लघुकाव्यले दिन्छ । तर परिष्कारवादी प्रसन्न शैली-शिल्प र मनौोरथ भावकोलय-लालित्यको छटा भने यस स्तुतिकाव्यमा पनि व्याप्त रहेको छ।लेखनाथको ६ दशकभन्दा लामो कवितायात्राको पूर्वार्द्ध वा प्रथम प्रहर ।<br /> छ<br /> १९६१-६२ सालदेखि १९९० सालसम्मको पूर्वोक्त अवधि नै हो। यसअवधिमा प्रथमतः: १९६३-७३ सालका बीचमा उनले समसामयिक माध्यमिकश्यङ्गारधारालाई तोड्दै आफ्नो परिष्कारबादी काव्यधारातर्फको प्रयोग रप्रवर्तन गर्दै क्रमश: त्यसलाई स्थापित गरेको पाइन्छ । नेपाली कवितामालेखनाथको यो भूमिका युगान्तकारी र्‌ नवयुगप्रवर्तक देखा पर्छ अनिनेपाली कविताको स्तरीकरण गर्दै र स्तरीय खण्डकाव्यको समेत रचना गर्दैपरिष्कारवादी काव्यचैतन्य र काव्यसौन्दर्यका स्रष्टा प्रथम महान्‌ नेपालीकविका रूपमा उनी यस अबधिमा प्रतिष्ठित हुन आउँछन्‌ । उनले सिर्जेकोयही परिष्कारवादी धारा नै नेपाली कविताको आधुनिकतातर्फको सङ्क्रान्तिकोउषाकाल वा प्रधम प्रहरसमेत देखा पर्न आउँछ ।<br /> १९९१ सालदेखि शारदा पत्रिकासँगै नेपाली कवितामा नयाँ चहलपहलथालिन्छ र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र सिद्धिचरणजस्ता कविहरू स्वच्छन्दतावादीकाव्यधारा अँगाल्दै प्रकट हुन लाग्दछन्‌ । लेखनाथका परिष्कारवादीकाव्यधारामा पूर्वस्वच्छन्दतावादी तत्त्वहरू केही मात्रामा अन्तर्निहित रहैतापनि देवकोटा र सिद्धिचरणका सहकारितामा खास स्वच्छन्दतावादकोअभ्युदय नै १९९१-९२ सालतिरको नेपाली कविताको मुख्य घटना हो ।वि. सं. १९७६ पछि राजनैतिक चाप र व्याकरण-दवन्द्वका साथै अन्यसान्दर्भिक कारणहरूले गर्दा फक्रिन नपाई खुम्चिन पुगेको लेखनाथकोकवित्ब पनि शारदाकाल लाग्दानलाग्दै मन्‌ खारिएर प्रकट हुन थाल्यो ।वि. सं. १९९१ सालको परिवर्तित-संशोधित क्रतुविचार नै लेखनाथकोकबितायात्राको पूर्वार्द्धको उत्तराद्धको उद्घोषक कृति हुन आउँछ । लेखनाथकाकाव्यधाराका सन्दर्भमा स्वच्छन्दतावादको आंशिक चास्तीसहित परिष्कारवादीकाव्य-सुषमाको उत्कृष्ट कान्ति प्राप्त गर्दै उनका विविध काव्यप्रवृत्तिहरूअक तिम्खर र परिष्कृत भई, विशेष स्तरीकृत बन्नु नै क्रतुबिचार (१९९१)को केन्द्रीय प्राप्ति हो । यसरी देवकोटाका केन्द्रीयतामा स्वच्छन्दतावादीकाव्यधारा हुर्कन लागेको त्यस युगमा परिष्कारवादी काव्यधाराको नेतृत्वगर्दै लेखनाथ आफ्नो सामाजिक पर्यवेक्षण र आध्यात्मिक चेतनालाई अरखादै र समीकृत गर्दै अनि आफ्ना कविताको लय, शैली, शिल्प र संरचनालाई<br /> प्छ<br /> अर परिष्कृत तुल्याउँदै गतिशील रही परिष्कारवादी काव्यसौन्दर्यका उत्तुङ्गशिंखरका रूपमा चुलिँदै गएको पाइन्छ ।<br /> लेखनाथको कवितायात्राको पूर्वार््धलाई प्रथम चरण .स्वीकार्दैउत्तरार्द्धस्वरूप १९९१-२०२२ सालको अवधिलाई चाहिँ २००७ सालकोविभाजक युगरेखाका आधारमा दुई भागमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ । यसरी१९९१-२००७ र २००८-२२ सालका दुई समयावधिमा उनको उत्तरार्द्धकवितायात्रालाई विभाजित गर्दा पहिलोचाहिँ समयावधि उनको कवितायात्राकोदोस्रो चरण र दोस्रोचाहिँ अवधि तेस्रो चरणका रूपमा देखिन आउँछन्‌ ।अवश्यै उक्त तेस्रो चरणका माफ्माक २०१३ सालदेखि लेखनाथको कवितामाअर्को चौथो चरणको सम्भाव्यता कल्कन्छ तर त्यो अघूरै रही तेग्रो चरणमैअन्तर्भुक्त बन्न पुगेको छ । प्रथमत: उनको कवितायात्राको दोस्रो चरण(१९९१-२००७ साल) का बारेमा नै चर्चा गरौँ ।<br /> 'ञ्रतुविचार' (१९९१) को परिवर्धन-परिष्कारपछि लेखनाथकाकवितायात्रामा कवित्व र चैतन्य दुवैको अन्तर्विकास र परिष्कारको प्रकियाझन्‌ तीव्र हुन लागेको पाइन्छ । यतिखेर उनको उमेर पचास वर्ष पार गरीजीवनको छैटौँ दशकतर्फ लाग्दै थियो र पेसागत चक्करबाट मुक्त हुँदैप्राय: स्वाधीन रूपमा उनको जीवनचर्या पनि चालिँदै थियो । यतिखेरसमकालीन राणाशासनका सन्दर्भमा पनि उनी नियमित चाकडी र दौडघुपकाप्रक्रियाबाट पन्छिदै र सत्ताकेन्द्रका विपरीत दिशामा उन्मुख कतिपयराणापरिवारहरूसँग सम्बद्ध हुँदै थिए । उनले आफ्नो कवितायात्राका पूर्वार्द्धमातत्कालीन कठोर राजनैतिक पर्याबरणमा जागरणधर्मी कवितासृजनाकाकठिनाइ र भुक्तमान भोगिसकेका थिए भने उनका युगचेत सूक्ष्म व्यञ्जनाकास्तरमा नै विशेष मुखरित हुनाका साथ प्राय: राजनीतिइतर सामाजिक,आर्थिक तथा सांस्कृतिक, नैतिक, धार्मिक र आध्यात्मिक जागरणकै सेरोफेरोमाबढी सुसेलिएको पनि हो । वास्तवमा आफ्ना कविजीवनभरि नै राजनैतिकस्तरमा उनी विप्लवी-विद्रोही कविभन्दा स्तुति-प्रशंसाका सामयिक अपेक्षाकोपूर्ति गरिदिने खालका कवितासमेत लेख्तै रहे तर युगचेतनाका पूर्वोक्तव्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक सन्दर्भचाहिँ उनका कृतिहरूमा स्पन्दित र<br /> न्ज-<br /> व्यञ्जित नै रह्यो । कवितायात्राको उत्तसर्द्धमा पनि उनी यही वृत्तमा नै२००७ सालसम्म केन्द्रित रहेको देखिन्छ तापनि उनका १९९१-२००७सालका अवधिका कवितामा जागरणधर्मी चैतन्य विशेष रूपमा स्पन्दित रव्यञ्जित भएको पाइन्छ । पेसागत मुक्तता, उमेरको परिपक्वता रसत्ताकेन्द्रविपरीत क्रियाशील कतिपय राणापरिवारहरूसँगको तादात्म्य तथाशारदाकालीन साहित्यिक जागरणका युगमा प्राप्त साहित्यिक आत्मप्रतिष्ठाकाकारणले गर्दा पनि उनी आफ्नो कवित्व र चैतन्य दुबैको बिस्तार रपरिष्कारतर्फ यतिखेर क्रमिक रूपमा उत्प्रेरित भएको बुझिन्छ । उनकोकवितायात्राको दोस्रो चरण (१९९१-२००७) मा दुई खण्डकाव्य, एकनाटक र प्रशस्त फुटकर कविताहरू प्रकाशित भएका छन्‌ । यी रचनाहरूलाईकेलाउँदा एकतर्फ उनका जीवनदृष्टिमा परिपक्वता आइरहेको र त्यसमापूर्वीय दर्शनको अध्ययन र सामाजिक सचेतता दुवैको भूमिका बढिरहेकोभेटिन्छ भने अर्कातर्फ परिष्कारवादी कवित्वको कलात्मक प्राप्तितर्फ उनकोदक्षता उत्तरोत्तर विकसित भइरहेको पनि पाइन्छ ।<br /> लेखनाथको कवितायात्राको दोस्रो चरण (१९९१-२००७) मा देखापर्ने प्रमुख फुटकर कविताहरू हुन्‌- 'जीवनच्गरा', 'कालमहिमा' र 'गौँथलीकोचिरिबिरी' (१९९२), सत्य सन्देशहरू १९९५-२०००,), विज्ञानको मोह(१९९५), 'पिँजराको प्यासा मैना' ।१९९७), 'पतितपावनी श्रीगङ्गाजीकोज्ञँकी' १९९२), 'बंशीघरको दिव्यवंशी' (१९९९), 'हाँसेको साहित्यसागर'(२००४), 'गौंधलीको चिरिबिरी' (२) (२००४), “नारद र विज्ञान' (२००६)आदि । यी फुटकर कवितामध्ये 'जीवनचङ्गा' ले लेखनाथमा आध्यात्मिकजीवनदृष्टिको सघन अन्जषणको अभिर्शंच बढिरहेको र त्यसलाई कतितात्मकपरिणति दिने चासो तीब्र भइरहेको सङ्केत दिन्छ भने 'गौँथलीको चिरिनिरी'हरूले व्यक्तिवादी, बहिर्मुखी, सामन्ती र भौतिकवादी स्वार्थ र तृष्णाकाविपरीत मानवतावादी, अन्तर्मुखी, आर्ष र अध्यात्मवादी जीवनमूल्यतर्फलेखनाथको बढ्दो मुकाउलाई प्रस्तुत गर्दछन्‌ । 'विज्ञानको मोह” र 'नारद रविज्ञान' जस्ता कविताबाटै सत्यकलिसंवादको विज्ञानप्रतिको कौतुक भाव रबुद्धिवितोदको विज्ञानतर्फ पनि सचेत पृष्ठभूमिपछि लेखनाथ विज्ञानलाई<br /> नस<br /> मनुष्यका दुरन्त भौतिक तृष्णाको विस्तारक तथा ध्वंसात्मक दिशातर्फविश्वसृष्टिलाई धकेल्ने तत्त्व ठान्दै विज्ञानविरुद्ध उभिरहेको देखिन्छ । प्रथमविश्वयुद्धदेखि दोस्रो बिश्वयुद्धसम्मका चार दशकमा लेखनाथले भौतिकसभ्यताको प्रतीक ठहन्याई यसका ध्वंसात्मक पक्षमा विशेष जोडसमेतदिएको अनुभव हुन आउँछ । 'पिँजराको प्यासा मैना' कविताले लेखनाथकोआध्यात्मिक जीवनदृष्टिलाई विषय-तृष्णा र त्यसका अशान्तिज्वारका सन्दर्भमाविश्वबोधसहित प्रस्तुत गरेको छ र उनका 'सत्य सन्देश' हरूले मानवीयआत्मिक उज्ज्वलतामा केन्द्रित आध्यात्मिक जीवनदृष्टिको आर्ष व्यञ्जनागरेका छन्‌ । पूर्वीय पुराकथाको पुनर्व्याख्या गर्दै भौतिक भोगवादीजीवनमूल्यका सीमाहरू औंल्याउँदै परम ज्योतिको आत्मिक अन्वेषणकोप्रक्रियातर्फ लेखनाथको संलग्नतालाई 'वंशीघरको दिव्य वंशी' जस्ता कवितालेजनाएका छन्‌ । यी फुटकर कविताहरूका आलोकमा लेखनाथकोकवितायात्राको दोस्रो चरणको भौतिक तथा भोगवादी जीवनमूल्य र त्यसमूल्यका कारणले उब्जेका सामाजिक वैषम्य तथा बिश्व-वैषम्यप्रति पनिसच्चेत हुँदै पूर्वीय अध्यात्मदर्शनको युगीन प्रस्तुतिमा आधारित उदात्त चेतनाकाआवाहनतर्फ केन्द्रित भइरहेको तथ्य स्पष्टिन्छ । लेखनाथको यसचिन्तनप्रक्रियालाई उनको बुद्धिविनोदको प्रथम विनोद काव्य (१९९४) रलक्ष्मीपूजा नाटक (१९९४) का पद्यांशले पनि झूल्काएका छन्‌ भने उनकापूर्वोक्त फुटकर कविताहरूमा त्यो चिन्तनप्रक्रिया कन्‌रन्‌ खारिँदै आएकोपाइन्छ । यसरी लेखनाथको कवितायात्राको दोस्रो चरण क्रमश: चिन्तनशीलकवित्वतर्फ उन्मुख भएको र त्यसमा आध्यात्मिक चैतन्यको उज्ज्वलताकासाथ युगीन आदर्शोन्मेषसमैत प्रकट भइरहेको अनुभव हुन्छ । समाजबोध,विश्वबोधका क्रममा आध्यात्मिक जागृतिको यही उदात्त चैतन्यकै विस्तारितअभिव्यञ्जनाका त्िम्ति २००४ सालतिरदेखि तरुण तपसी नव्यकाव्यकासृजनामा प्रवृत्त भएको कुरा पनि यहाँ उल्लेखनीय छ ।<br /> लेखनाथको कवितायात्राको प्रथम चरण बा पूर्वार्मा नै पनिआध्यात्मिक चिन्तनशीलता उनको कवित्वको एक विशिष्ट प्रवृत्ति वाअभिलक्षणका रूपमा रहेको हो । यही प्रवृत्तिविशैष नै उनको कवित्वको<br /> ननम.<br /> केन्द्रबिन्दु हुन आउनु र उनी चिन्तक कविका रूपमा प्रकट हुनु नै उनकोकवितायात्राको दोस्रो चरणको मूल घटना देखा पर्छ । तर लेखनाथकोचिन्तक व्यक्तित्व र कवि व्यक्तित्वको सुन्दर समीकरणका परिणति हुन्‌उनका कवितायात्राका दोस्रो चरणका अधिकांश कविता । जीवनकोआध्यात्मिक चिन्तन नै कविताको मुख्य विषयवस्तु रहे पनि त्यो चिन्तनभावमय हुनु र त्यो चिन्तनधर्मी भाव वर्णमात्रिक लय-लालित्य, शैली-समृद्धि, शिल्प-सामर्थ्य र संरचनाक्षमताको उच्च परिष्कारघर्मी सिद्धिद्वाराओतप्रोत रहनु उनका यस चरणका अधिकाँश कविताको वैशिष्टघ हो ।उनका 'जीवनचङ्गा' जस्ता कवितामा चिन्तनचाप रहे पनि रूपपरक शक्तिपनि उत्तिकै बेजोड छ भने 'पिँजराको प्यासा मैना' मा चिन्तन र भावरूपकोअन्योन्य उच्च सहकारिता देखिन्छ । 'पतितपावनी श्री गङ्गाजीको शाँकी'जस्ता कवितामा शैलीको उच्च समृद्धि छ भने उनका अधिकांश कवितामाशैलीको त्यही माधुर्य र लयको लालित्यसँगै अलङ्कारविधान र संरचनाकोउच्चतम सामर्थ्यसहित चिन्तन भावमय भई परिष्कारधर्मी कवित्व चुलिएकोपाइन्छ र 'कालमहिमा' जस्ता कविता उनको कवित्वका यस्तै उच्च्चतमक्षणका प्राप्ति हुन्‌ । अध्यात्मिक चैतन्यसँग कविता-कलाको समेत परिष्कृतसिद्धि नै उनको कवितायात्राको यस दोस्रो चरणको केन्द्रीय प्राप्ति हो । यसैपरिप्रेक्ष्यमा उनी २००४ सालको नेपालको साहित्यिक चहलपहलको मारआफूलाई 'हाँसेको साहित्यसागर' ठान्न पुग्छन्‌ ।<br /> २००७ सालदेखि यताका लेखनाथका कवितामा प्रधमत: युग-परिवर्तनको उत्साहका साधै सङ्क्रमणकालीन नेपाली समाजका विविधअसङ्गतिप्रति व्यङ्यको प्रवत्ति तीव्र रूपमा प्रकट भएको छ र दोस्रो चरणमैदेखा परेको विश्वबोध र मनुष्यताका परिप्रेक््यमा आध्यात्मिक चैतन्यकोव्यापक आवाहनको प्रवृत्ति नै यस तेस्रो चरणका प्रारम्भिक अवधिमा पनिविस्तारित भइरहेको पाइन्छ । २०0७-२२ को समयावधि उनको उत्तरार्द्कवितायात्राको अन्तिम प्रहर र समुच्चा कवितायात्राको तेस्रो चरण पनिहो । परिष्कारवादी काव्यकलालाई सामाजिकता र युगोन्मेषका साथै विश्वबोधर जीवनबोधको प्रगतिवादी स्पर्शसहित उदात्त भावचिन्तनका केन्द्रीयतामा<br /> नट<br /> अँगाल्दै आफ्ना अन्य विविध प्रवृत्तिहरूलाई पनि समेट्दै आएको तरुणतपसी (२०१०) नै उनको यस चरणको शीर्षस्थ कृति हो । «उनको मेरोराम ।२०११) कीव्यचाहिँ रामभक्तिमूलक अध्यात्मचिन्तनको उपज कृतिहो र अमर ज्योतिको सत्य स्मृति काव्यचाहिँ महात्मा गान्धीका शोकमार स्मृतिमा लेखिएको आध्यात्मिक मानवताचादी युगोन्मेषको काव्य हो ।यीदुई काव्यको आआफ्नो महत्त्व हुँदाहुँदै,पनि समाजचेतना र अध्यात्मचेतनाकोसमीकरण बिन्दुमा विश्व र मानवताको अतीतवर्तमानको काव्यात्मकसर्वेक्षण गर्दै आर्ष, उदात्त, आध्यात्मिक चैतन्यद्वारा नै बीसौँ शताब्दीकोमनुष्यजातिको उपचार सम्भव ठहराउने महाकाव्यधर्मी तरुण तपसी नव्यकाव्यनै यस चरणको सर्वोच्च कृति ठहरिन आउँछ । वास्तवमा क्रतुविचार(१९९१) को परिष्कारवादी काव्यसौन्दर्यको उच्च सृष्टिपछि लेखनाथकोकवितायात्राको प्रौढ काव्यचैतन्यको अर्को परिपक्व काव्यकृतिका रूपमायो महाकाव्यधर्मी तरुण तपसी नव्यकाव्य देखा पर्छ । यस चरणमा उनकादुई कवितासङ्ग्रह लालित्य प्रथम भाग (२०१०) र द्वितीय भाग (२०२५)पनि देखा परेका छन्‌ । लेखनाथका कवितायात्राका विभिन्न चरणकाकविताकृतिहरू यी दुई सङ्ग्रहमा समाविष्ट छन्‌ तापनि यिनमा उनकाकविताहरूको क्रमतद्ध व्यापक सङ्कलन नभई आंशिक सङ्कलन मात्र हुनसकेको पाइन्छ । लेखनाथको कवितायात्राको तेसो चरणका सुरुसुरुकामुख्यमुख्य फुटकर कविता हुन्‌- युगबाणी (२००७), वर्षा (२००९), प्रगति(२०१०), कविताको खोजी, साहित्यको फुटबल (२०१०। आदि । यीकविताहरूमा एकातर्फ २००७ सालको परिवर्तनपछिको नवयुगको रन्कोछ भने अर्कातर्फ त्यस युगको सङ्क्रमणकालका अनेक सामाजिकअन्तर्विरोधप्रति व्यङ्ग्य छ अनि जीवनका अन्तर्बाह्य परिष्कारका स्वच्छआदर्शतर्फको कवितात्मक चासो पनि छ । यस सन्दर्भमा यी कविताहरूजीवनको अन्तर्बाह्य आध्यात्मिक उज्ज्वल कामनासहित प्रगतिवादी पुटपनि परेका कविता देखा पर्छन्‌ ।<br /> समुच्चा कवितायात्राको अन्तिम दशक (२०१३-२२) मा लेखनाथकोरचनाप्रक्रियामा बुढ्यौलीको जर्जरता, शारीरिक शिथिलता र रोगव्याधिका<br /> न्ठ्न<br /> कारणले लेखनकठिनाइ आइपरे पनि उनको सृजनात्मक प्रतिभाचाहिँ अक्षुण्णनै रहेको पाइन्छ । २०१८ सालतिरैदेखि उनले लेख्न प्रयास गरेको गङ्गागौरीमहाकाव्य अपूर्ण नै रहेको पाइन्छ । गङ्गागौरी महाकाव्य अपूर्ण नै रहे पनि योमहाकाव्यांश, परिष्कृत भर्तृहरिनिर्वेद नाटक (२०२०) को पद्यांश र विभिन्नफुटकर कविताहरूले उनको कवितायात्राको तृतीय चरणको अन्तिम अवधिसम्मनै उनको सृजनात्मक प्रतिभा अफ नौला सम्भाव्यताका साथ छलबलाइरहेकोकुरा स्पष्टयाउँछन्‌ । यस तेस्रो चरणका प्रारम्भिक अवधिमा प्रगतिवादीवायुमण्डलको चाप तीव्र रहेको अनि सामाजिकता र आध्यात्मिकताकोसमीकरणको प्रक्रिया अँगाली उनको परिष्कारवादी कवित्व विशेष गतिशीलरहेको साक्ष्य तरुण तपसी र पूर्वोक्त फुटकर कविताहरूबाट प्राप्त हुन्छ भनेजीवनको सान्ध्य अन्तिम दशाकका 'कवितामा चाहिँ उनको समाज द्रष्टा रचिन्तक व्यक्तित्व अफ खारिँदै र अफ सौन्दर्ययुक्त हुँदै आइरहेको र त्यसलेराष्ट्रवादको युगीन सन्दर्भ अँगाल्नाका साथै आफ्ना पूर्वस्वच्छन्दतावादीकाव्यतत्त्वहरूतर्फ पनि पुनः चाख लिइरहेको सङ्केत प्राप्त हुन्छ । क्रतुविचारको उत्कृष्ट सौन्दर्यप्राप्ति र तरुण तपसीको उत्कृष्ट चैतन्यबिस्तारसहितपरिपक्व काव्यप्राप्ति दुवैको समन्वित बिन्दु हुन खोज्ने गङ्गागौरी महाकाव्यअपूर्ण नै रहे पनि लेखनाथको समुच्चा कविव्यक्तित्वको सान्ध्य उत्कृष्टसिद्धिको स्पर्श प्राप्त गरेका कतिपय फुटकर कविताहरू विशेष स्मरणीयदेखिन्छन्‌ र ती हुन्‌-हाम्रो इन्द्रेणी (२०१३), मेरो किशोर (२०२०), पूर्वस्मृति(२०२२) र आखिरी कबिता ।२०२२) आदि । यी कविताहरूमध्ये धेरैजसोमालेखनाथको आत्मसंस्मरणको मुद्राका साथै आध्यात्मिक जीवनचिन्तन रसौन्दर्यबोधसमेतको समन्तित उत्कृष्ट व्यञ्जना देखा पर्छ । आंशिकपुर्वस्वच्छन्दतावादी पुटसमेत परेको भाव-शिल्प-सौन्दर्यको उत्कृष्ट परिष्कारवादीकाव्यवाटिका क्रतुबिचार र सामाजिक-आध्यात्मिक चैत व्यको उत्कृष्टकलात्मक अभिव्यक्तिस्वरूप महाकाव्यधर्मी परिष्कारवादी नव्यकाव्य तरुणत्पसी को सृजनापछि यी दुवैको सङ्गमबिन्दुका रूपमा प्राकृतिक, सांस्कृतिक,राष्ट्रिय र आध्यात्मिक परिप्रेक्ष्यमा लेखनाथले रच्न लागेको गङ्गागौरी महाकाव्यपूर्ण भएको भए त्यो जेजस्तो हुन्थ्यो त्यसको सङ्गत उनका पूर्वोक्त फुटकर<br /> जाड<br /> कृतिहरूबाट केही मात्रमा प्राप्त हुन्छ । यस तात्पर्यमा लेखनाथको कवितायात्राकोसम्भाव्य चौथो चरण अपूर्ण रही तेस्रो चरणभित्रै अन्तर्भुक्त देखा पर्छ ।<br /> उपर्युक्त चर्चाको अन्त्यमा के भन्न सकिन्छ भने लेखनाथको ८२ वर्षेजीवनको लगभग ६० वर्षको कवितायात्रामा निरन्तर गतिशीलता, परिपक्वतार प्रतिभाको अक्षुण्णताका साथ उत्तरोत्तर सिद्धिका लक्षणहरू देखा पर्छन्‌ ।,यस कवितायात्राका क्रममा उनले नेपाली कविताको माध्यमिक काललाईतोड्दै -पूर्वस्वच्छन्दतावादको आंशिक स्पर्शसहितको नेपाली परिष्कारवादीकाव्यधाराको प्रवर्द्धन, प्रतिष्ठापन र नेतृत्व गरी नेपाली कविताको आधुनिकयुगको पहिलो प्रहरको सूत्रपात गर्नाका साथै नेपाली कविताका स्वच्छन्दतावादी,प्रगतिवादी र प्रयोगवादी धाराका चहलपहलका माफ पनि त्यस परिष्कारवादीकाव्यधाराको आजीवन संवर्द्धन गरेको पाइन्छ । उनी नेपाली वर्णमात्रिकगीतिचेतना वा छन्दचेतनाका सर्वाधिक ललित र परिष्कृत गायक हुन्‌ र्‌ उनीपरिष्कृत नेपाली काव्यभाषा, काव्यशैली र काव्यशिल्पका प्रथम पारखी स्रष्टाहुन्‌ । उनी नेपाली प्रकृतिको सौन्दर्यको सूक्ष्म पर्यवेक्षण र व्यञ्जना गर्ने प्रथमपरिष्कारवादी कविकोकिल हुन्‌ र उनी नेपाली समाजका सांस्कृतिक-आध्यात्मिकपुनर्जागरण-प्रक्रियाका प्रवक्ता काव्यकोविद्‌ हुन्‌ । नेपाली आध्यात्मिक चैतन्यपरम्परा र युगोन्मेषको समीकरणका बिन्दुमा विश्वबोध र मनुष्यता-बोधगर्ने क्रषि कवि वा कवि तपसीका रूपमा उनको स्थान सर्वोपरि छ । उनीआधुनिक नेपाली समाजका नैतिक-आध्यात्मिक कवि-गुरु हुन्‌ र आध्यात्मिककाव्यसौन्दर्यका सर्वोच्च नेपाली स्रष्टा पनि हुन्‌ । उनी हाम्रा प्राना कविहरूमध्येसबभन्दा नयाँ र हाम्रा आधुनिक कविहरूमध्ये सबभन्दा पुराना र जगकोभूमिका खेल्ने महान्‌ परिष्कारवादी कवि हुन्‌ । उनी नेपाली कविताकोपरिष्कारवादी (शास्त्रीय : क्लासिकल) काव्यधाराका सर्वोच्च चुली हुन्‌ ।उनका क्रतुविचार खण्डकाव्य र महाकोव्यधर्मी तरुण तपसीका साथै तीन-चार दर्जनजति उत्कृष्ट फुटकर कविताहरू उनको त्यही परिष्कारवादीकाव्यधाराका उत्तम कृतिका रूपमा नेपाली जातिका र नेपाली भाषाकाचिरस्मरणीय निधि हुन आएका छन्‌ ।<br /> <br /> लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> <br /> १. कविकवितालाप<br /> कवि-<br /> भगवति ! ककिते ! देवी, जुगजुग तिम्रो म हुँ सदासेवी;<br /> बाहिर निस्कन आज, किन माननुभो बडो लाज ?कविता-<br /> रसिला गुणिजन हेरी, हाली अँगालो गलाविषे फेरी<br /> रञ्जन पारी समाज, डुली रहेकी मलाई के लाज ?कवि-<br /> तिमी भनि अरू सब बात, छोडी बिताये बसी रात;<br /> तैपनि करुणा गरिनौँ, कसूर के देखि सामूमा परिनौ ?कविता-<br /> गर तिमी आफनु काम, न लेक बानु । कसूरको नाम;<br /> मेरै कर्म अभागी, बुझेर दबिनरे कुना लागी ।कवि-<br /> जसका वश परि सुकृति, कहलाये व्यास वाल्मीकि प्रभृति;<br /> मनमनमा धैर्य धारी, सौही तपाजी अभागिनी कसरी !कविता-<br /> सकदिन बानु ! सहन, अब अरु केही कुरा नभन;चरचरि चिरिनछ छाती, वाल्मीकि व्यास सम्झ्दामा ती ।कवि-<br /> तिमी छौ रसरङ्गवती, भनेर, डाकेँ गरी ठूलो विनति;उल्टा आँशु खसाली, किन रुन लाग्यौ घुस्धुरु खालि ?<br /> लेखनायका प्रमुख कविता /१<br /> कविता-<br /> व्यासादिक सत्कविले छोडि मलाई बिदा भये जहिले;उस दिनदेखि छु नङ्गी, छैन कुनै रङ्गिचङ्गिको भङ्गि ।कवि-<br /> जाउन वृद्ध व्यासप्रभृतिक, तिम्रो भयो र के नाश?अक पनि सत्कवि हामी, खडा छँदै छौँ बडा नामी ।कविता-<br /> शिब ! शिव ! यो बज्जसरी, शरीरभैदी कुरा सुनौँ कसरी,अब चुप चुप चुप बाबू । गन्यो मलाई अभाग्यले काब्‌ !कवि-<br /> म गरख्लु तिमि भनि; मान, तिमि थुनछेउ स्वयं वृथा कान;हुन आयो कुन हेतु, रहेछ तिम्रो कहाँ केतु?कविता-<br /> तिमि जस्ता बनि कविजी, गरदछु कविता भनेर पत्र फिजी;लागून यो केही दशा, न बिग्री हुनथ्यो कहाँ सहसा ।कवि-<br /> मकन बेसरी पोली, न बोल अति पेचिला रुखा बोली;चिन्हिनौ कत्ति मलाई, जान तिमी व्यासको भाइ !!कविता-<br /> आफ्नु शक्ति नजानी, नबने अबदेखि, पण्डितम्मानी;कुह् बरु धनिका ढोका, मिलछन पछि दानका पोका !!!कबि-<br /> प्रतिभा पूर्ण छ मेरी, लेखि लगाएँ किताबको ढेरी,यस्तो सत्कवि सुजन, जानछु र ढोकाविषे म किन ?कबिता-<br /> अक्षर अक्षर भाँची, कनि कुथि गरि खालि छन्दमा नाची;प्रतिभा नभये कसरी ? लेखन्‌ कन्था अगाडि सरी ।<br /> २/लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> कवि-<br /> लेखनशैली मेरी, प्रसादगुण-शालिनी हेरी;बालक पनि छन दङ्ग, थियो कि यो व्यासमा ढङ्ग ?कविता- £खतिदिनु दिन दिन कन्था, ग्रामीण भ्रष्ट बोलिको पन्था;बुसु्दछ पलटन सारा, चलदछ अनि बिक्रिको धारा ।कवि-<br /> अपठित जङ्गलिलाई, समन सजिला किताब फैलाई;हुनुपरने यश मात्र, किन अपयशको भन्ने पात्र ?कविता-<br /> छेक न दुप्पो पारी, कविता-सौन्दर्य बेसरी मारी;गरि उल्था खालि कथा, नभननु 'कवि हुँ' भनेर वृथा ।कवि-<br /> गरँला उन्नति भारी, तिमीकन सर्वाङ्ग- सुन्दरी पारी;भनने यो अभिलाषा, पेचि कुराले भयो नाश।कबिता-<br /> यस्ता स्तन भनी लेखी, वर्णन गर ती कुरा पढे देखी;शिक्षित हुनछ समाज, पचदछ मनको सबै लाज ।कवि-<br /> व्यासजिका पनि देख, . अनेक आँंगारका लेख;त्यसै गुङ्ि नहाँक, छोपनु परला वृथा नाक।कवबिता-<br /> व्यासजिका लेख जति, हेरी हेरी सफा गराइ मति;पायेछीँ खुब सार भँडुवा ग्रामीण शंगार ।कवि-<br /> हितकारी जो छ खडा, गरनु उसैका समीपमा फगडा;होला अनि सब जाति, काङ्गारियौली भलिभाँती ।<br /> लेखनायका प्रमुख कविता /३<br /> कविता-<br /> जसले लेखन शैली, बिगारनाले भजऔै अति मैली,उहि मेरो हितकारी !! धन्य महात्मा दयाधारी !!!कृवि-<br /> फिकिकन संस्कृत- नेल, गराइ भाषा वबिषे ठूलो मेल;खेलाजै जसलाई, शत्र उसैको भज्जे अरे !! हाई ।कविता-<br /> ञ्रिकिकन संस्कृत- सारी, मर्यादा अङ्ग अङ्गको मारी,न नचायै उदर- दरी, भरीभराक हुने कसरी ?कवि- है<br /> भाषामा उपदेश, लेखिदिनाले स्वयं बुढो देश;लिन सक्दछ शुभ शिक्षा, मागनु परदैन काहिँ गै शिक्षा ।कविता-<br /> गर फगडा सब माफ, बल्ल सुनायौ मिठा कुरा साफ;देश सुधारन भाषा, कुञ्जि छ यो कालमा खासा ।कवि-<br /> भाषाका गुणधारा, मालुम मनमा छँदा छँदै सारा;किन हो यतिनजेल, थापिरहेकी ठूलो रेल?कविता-<br /> भद्दा अबनतिकारी, रसियाजस्ता किताबका भारी;दिन दिन बढ्ता देखि अघोर मनमा उठ्यो शैखी ।कवि-<br /> शिक्षा विचारशाली, लेखन्‌ मिहिनेत मात्र हो खाली,गरदछ को रुचि यसमा, छन सब बोक्रे कथारसमा ।कविता-<br /> रसिला नैतिक बात, लेखन उठ्दैन आफनै हात ?भ्रन बरु छ भने होस्‌ किन दिनु अरूमा वथा दोष ?<br /> ४ लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> कृबि-<br /> उपयोगी परिपाटी, लियेर कन्धा कटाकटी काटी;लेखनु यो कठिन कुरा, छन सब त्यस्ता कहाँ .चत्रा ?कविता-<br /> उपकारी मर्मज्ञ, विचारवाला गुणी महाप्नज्ञ;भाषामा छैन कुनै, यो त बताज्रे स्वयं अघि नै।कवि-<br /> अघिका सत्कवि जस्ता, मिलछन्‌ कविजी कहाँ सस्ता,तर तिमी हार नखाङ, स्थिर गर भाषाविषे पाउ ।कबिता-<br /> होला शिक्षित देश, भनेर भाषाविषे सहैँ क्लेश;कविको पुगेन ढङ्ग, उल्टा मेरो टुटै अङ्ग।कवि-<br /> दर्द बुझ चुपचाप, बस तिमी मनमा न लेक सन्ताप;आफनु जीबनसम्म, सुधार गर्ला सकेसम्म ।कविता-<br /> अघितिर पुच्छर घुसारी, कविता प्रत्यक्ष लोकमा पारी;गंकनछौ तिमी यसरी, सुधार होला हरे! कसरी;कवि-<br /> गुणवति ! सुन अबदेखि, गन्धन कन्धा बिकामका लेखी;गरने छैन दिमाक, पक्का यो चित्तमा राख।कविता-<br /> बैस भन्यौ अबदेखि, विचारशाली मिठा कुरा लेखी;मेरो गरनु सुधार, शिरमा तिमी बोक यो भार ।कवि-<br /> पहिले अलि अलि . हाँसी, नुहिकन पछि बेसरी छाँसी;अर्ति दियौ हितकारी, नपाइ शाकना ठूला भारी ।<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता /५<br /> कविता-बढिया हो 'यो वचन,. तिमीसित शिवजी सदा खुसी रहन;बन्द - गरौँ सब बात, सुत अब धेरै गयो रात।- प्रार्थनाखुसिसित बसि मेरो लेख यो हेरि साफगुण जति लिनु होला दोषमा पाउँ माफ ।भनि नुहिकन सारा मित्रमा प्रीतिसाथगरदछ कर जोडी प्रार्थना 'लेखनाथ' ॥<br /> वि. सं. १९६९ लालित्यबाट<br /> ६लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> २. नैतिक दृष्टान्त<br /> बडाले जो गन्यौ काम हुन्छ त्यो सर्व-संमत ।छैन शङ्करको नङ्घा, मगन्ते भेष निन्दित ॥<br /> ॥।गरदैन ठूलो व्यक्ति मर्यादा-स्थिति-लङ्खन ।बसेको छ महासिन्ध सीमाबद्ध बनीकन ॥र्‌ £दबिन्छ गुणिको दोष गुणका राशिमा परी ।रश्मिले चन्द्रको दाग दबाएकै छ बेसरी ।त ३कसैको लोकमा छैन एकैनास समुन्नति ।अरूको के कुरा हेर सन्ध्यामा सूर्यको गति ॥॥<br /> छोटो बढ्यो भने ज्यादा फूर्ति ढाँचा बढाउँछ ।<br /> उलँदो खहरे हेर कत्तिको गड्गडाउँछ ॥द्‌<br /> ज्यादा सोको हुनूभन्दा टेढिनु छ फला५धिक ।<br /> गरदैन कुनै सोग्गो ग्रहको पूजना$५दिक ॥॥<br /> टपर्टुञ्या पनि हुन्छ मूर्खमध्ये प्रतिष्ठित ।<br /> बोलने को अँध्यारोमा महा$६५त्मा जुन्किरीसित ॥७<br /> लेखनायका प्रमुख कविता /७<br /> सानैदेखि छुचो हुन्छ दुष्ट मानिसको मति ।<br /> घोचने जङ्गली काँढा पहिले नै तिखा कति ॥यू<br /> मिलेर काम गर्नाले हुन्छ अत्यन्त फायदा ।<br /> एकता हेर कस्तो छ मौरीको महमा सदा ॥९<br /> जो दिंदैन उही दिन्छु भनी गर्जन्छ सत्त्वर ।<br /> जो हो नवर्षने मेघ उसैको हुन्छ घर्घर ॥१०<br /> हुनुपर्दछ मौकामा शत्रुको पनि सेवक ।<br /> कोइली कागकै बच्चा बन्छ सानू छँदा तक ॥9 ११<br /> गुणग्राही जहाँ छैन वहाँ के गरला गुणी।<br /> .कौडीमा तक मिल्किन्छ भिल्लका देशमा मणि ॥१२<br /> योग्य स्थानविषे मान सानाले पनि पाउँछ ।<br /> कृ्‌ष्णाका तटको ढुङ्गा देवता कहलाउँछ ॥१३<br /> उपकारी गुणी व्यक्ति निहरन्छ निरन्तर ।<br /> फलेको वृक्षको हाँगो नमुकेको कहाँ छ र॥१४<br /> मेटिँदैन कसैबाट आफनू कर्मपद्धति ।<br /> बतवासी बने राम चौधै भुवनका पति ॥११<br /> धर्म हो धीरको धैर्य राखनू दु:ःखजालमा ।<br /> मान्‌ मौनव्रती हुन्छ कोइली शीतकालमा ॥१६<br /> ५/ लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> सारा सार लिई कन्था छोडी-दिन्छ गुणी जन ।<br /> रस चसेपछि भृङ्ग फूलमा भूल्दथ्यो किन ?१७<br /> सङ्घले पनि जाँदैन दुष्टको दुष्टता रिस ।<br /> श्रीखण्डमा बसी सर्प कहाँ हुन्थ्यो र निर्विष ॥१८<br /> मूर्खका मनमा अर्ती गालीतुल्य बि्ाउँछ ।<br /> दूधपान गरी सर्प खालि विष बहाउँछ ॥१९<br /> वि. सँ. १९७४ गोरखाशिक्षाको तेसो पुस्तकबाट<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता /९<br /> ३. वसन्त कोकिल<br /> भरी लता वृक्ष विषे टनाटननवीन लाखौँ फूल पालुवाकन ।बसन्त आयो कलकण्ठको अबसुनिन्छ साह्ै कल कण्ठ-गौरव ॥१अगाडि जो दीन बनी लुकीकनबिताउँथ्यो केवल दु:खमा दिन ।अहो ! उही कोकिल हेर आज योप्रमोदले पूर्ण महासुखी भयो ॥<br /> 01बसी बगैँचा-बिच मोजमा परीनयाँ कलीला सहकारमञ्जरी ।चपाउँदै मस्त भएर बेसरीकुहकुहू गर्दछ त्यो घरीघरी ॥<br /> 21चलीरहेको छ सिरी सिरी हवाजुलीरहेछन्‌ सब मञ्जु पालुवा ।जता दियो दृष्टि उतै खुसी मनप्रमोदले पूर्ण नहोस त्यो: किन ?॥॥ 4<br /> १०४ लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> वि. सं. १९७४<br /> समीरले पुष्प परागको फ्रीलगाउँदा त्यो रसरङ्गमा परीमुलीरहेको छ शरीर बेसरीमुछेर तेही रजमा घरीघरी ॥श्रपिएर सा५५नन्द रसालको रसघुमाउँदै नेत्र दुवै मदाभ्लससहर्ष खोलौं सुरिलो गलाकन<br /> घनक्क घन्काउँछ त्यो सबै वन ॥<br /> द्‌घरीघरी भुर्र उडी अलीकतिघुमेर शाखान्तरमा यताउति ।बडो बहाडी रसिकै बनी तहाँढलीमली गर्दछ पालुवामहाँ ॥७चुचो ठडाईकन चट्ट मञ्जरीढुँगेर च्यापीकन देखिने गरी ।फरक्क फर्कन्छ घरी पछिल्तिरप॒सन्नता-साथ लतारि पुच्छर ॥दन शीत-बाघा, न त घामको डरन बाग नङ्गा, न त वृष्टिको पिर ।बसन्तका गौरवले गरीकनखुसी छ साह्कै कलकण्ठको मन ॥९<br /> गोरखाशिक्षाको तेसो पुस्तकबाट<br /> लेखनायका प्रमुख कविता /११<br /> ४. जीवन-चङ्वा<br /> कछुवाले अङ्गसरी खुम्च्याई बाह्य वृत्तिका तार ।भित्र अलकति हेर्दा अर्कै रसिलौ चमत्कार ॥<br /> १दुर्गम भै उर्लेकी तलतिर समतुल्य मोहकी गग्ना ।फरफर गर्छु उपर यो जीवनमय पातलो चङ्गा ॥<br /> र्‌ममतासहित अहन्ता ग्रन्थि परेका बडा रम्य।सुखदु:खका कका छन्‌ खूब मिलेका दुवै टम्म ॥१ ,<br /> मनमय घुम्छ लटाइ फनफन फन्का पलापला मारी ।<br /> अतिशय दुर्लभ तर त्यो रसिक लटाई लिने चमत्कारी ॥॥ ॥ 1<br /> सङ्गल्पको छ धघागौ छुटी रहेको लगातार ।<br /> गर्दछ जसका भरमा जीवन-चङ्गा विचित्र संचार ॥५<br /> त्यो मसिना धागामा खिरिलोपन ल्याउने ताजा ।<br /> घसिएको बहुत सफा विवेक, बुद्धिको माजा ॥<br /> ददचङ्गाको मुखचाहिँ पवृत्तिमय रङ्गले लाल ।<br /> अलिअलि कालो आशा-पुच्छर, उसको छ चलबले चाल ॥७<br /> १२/लेखनायका प्रमुख कविता<br /> वैषम्य झै ककामा अलिकति गतिमा घुस्यो भने दोष ।<br /> ग्वाँख मिलाउनलाई संयम, सुविचार, शान्ति, सन्तोष ॥द्‌<br /> यस्तो अद्भुत चङ्गा तयार पारी बडो चमत्कारी ।<br /> नभमा कौतुक गर्ने कुन होला धीर अविकारी ?<br /> ९जतिजति गडेर हेर्छु यस चङ्गाको विचित्र संचार ।उतिउति शून्य गगनमा विलिन हुन्छु न देखदा पार ॥१०कहिले नीलो दहमा सफारी माछो सरी भरी।लीला गर्छ गगनमा चक्कर लाखौँ थरी मारी ॥११कहिले प्रेम हावामा सररर अक्कासिँदै जान्छ ।कहिले फरक्क फरकी तम तल कौँठी पनी खान्छ ।१२कहिले भुजङ्गजस्तै सुलुलुलु बग्दै बटारिन्छ ।कहिले वबिधिवश बिचमा अरूअरूसँग बेसी लठारिन्छ ॥<br /> १३कहिले पुगेर माथि सोकै बहँदै शनैः शनै: सल्ल ।निश्चल टक्कर मारी अडिन्छ बँउडाइ-बोहरी-तुल्य ॥१४जलचर नभचर सबका सुन्दर लाखौँ थरी चाल ।देखिन्छन्‌ यही हाम्रो जीवन-चङ्गा विषे सदाकाल ॥१५अक्काशिएर ज्यादा माथि जाँदा हराउने भय छ।तल गङ्गा-लहरीले लपक्क पार्ने विछट्ट संशय छ॥१६<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता /१३<br /> शीतल सरसर बहने बीच गगनको सफा हावा ।<br /> जति पायो उति यसले खान्छ गजब चालले कावा ॥१७<br /> कहिलेदेखि उडेथ्यो? अब उड्ने हो कति बेर।<br /> आखिर चङ्गा ठहतन्यो चुँडिनालाई छ के बेर?१८<br /> जति दिन यो उड्ने हो उति दिन उडन्यै छ बीचमा नअडी ।<br /> तर त्यो देखिनुपरने अद्भुत चङ्गा उडाउने लहडी ॥१९<br /> जय जगदीश्वर ! देखेँ विश्वव्यापी प्रकाश त्यो खास ।<br /> सृक्ष्म लटाईभित्रै रहेछ प्रभुको निवास वा भास ॥२०<br /> वि. सं. १९९२ शारवा वर्ष १ सङ्ख्या २ बाट<br /> १४ लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> ५. गौँथलीको चिरिबिरी (१)<br /> म बस्ने कोठाकै दलिन-बिचमा गौँधली बस्यो,पिटाएको तन्नाउपर फिर मैला पनि खस्यो।मलाई त्यो देखी हृदयबिच लाग्यो किरकिरीचरी बोल्यो मेरो मन सब बुकी त्यो चिरिबिरी ॥१अहो !! त्यस्ता ताता नजर अति राता विष सरीतरी तात्यौ बाबा ! किन मनमनै त्यो रिस गरी ।तिमी धर्मात्मा छौ घरबिच म छू आज अतिथितिथी माघे औँसी शहरभर भूकम्प-फजिती ॥र्‌जहाँ बस्थ्यौँ हामी भवन उहि पातालमय भोचल्यो भारी हा हा नसहिसकनू नै प्रलय भओ।कहाँ पाउँ ठाडो घर, कसरि ओतौँ शिर भनीदुवै भाले-पोषी फनफन घुम्यौँ व्याकुल बनी ॥<br /> डेबिरालोको फेरि अधम चिलको, काग शठकोशिकारी बोहोरी, कुकुरहरुका दुष्ट हठको ।परी शङ्का भारी सबतिर बिचारी डुलिड्लीनिराशामा एन्थेँ अघि अघचिलो ठाम नमिली ॥॥ $<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता / १५<br /> यहाँ तिम्रो सानू घरमहल वा रामजुपडीखडा. देखी राम्रो गगन-बिच खेल्दै लडिबुडी ।पसेको हुँ बाबा ! अलि दिन बसूँला कि म भनीप्रियाको आगामी प्रसव दिनको उत्सव गनी ॥५तिमी भन्छौ मेरो सकल घर यो खास यसमाचरी घुस्प्रो सानू कुन चिरबिरे रङ्गरसमा ।म भन्छू हे बाबा ! घरमहल मेरो छ नभनपलामा घर्केका घरउपर दौडाउ नयन ॥0निमेषैमा भत्की घररर गरी घर्र त्यसरीढली ज्यानै हर्ने घर छ डरको दीर्घ भुमरी ।विधाताको भित्रै मधुर करुणाको रस परीपरेनौँ तै हामी विकट भुमरीमा अरु सरी ॥७<br /> तिमी जान्ने सुन्ने मनुज चतुरा, हामी बिचराचरा साह्दै साना अबुरु वनका केवल किरा ।तथापी श्रद्धाले फुकि विनति गर्छु म सरसवथा मेरो भन्ने जटिल ममता-ग्रन्वि नकस ॥द्‌खुला पारी राम्रो सँग नयनको भित्र नयनबिचारी यी सारा गृह-विभवको चञ्चलपन ।दयालु भै रोक मिलिजुलि सबै वान्धवसितभलो होला जाक, रिस नगर रन्केर मसित ।९कुनै पल्टेका छन्‌ मलिन मुख लाई रुखमनिकुनै रुन्छन्‌ बाटो-बिच नमिलि सानू रुख पनि ।<br /> १६“ लेखनायका प्रमुख कविता<br /> कनै भोका शोका५५कुल मरिरहेछन्‌ नगरमाहरे ! तिम्रो यस्तो कुन तुजुक यो तृच्छ घरमा ॥१०त्यहाँ त्यो शय्यामा गर तिमि खुशीसाथ शयनयहाँ यो डन्डीमा बसिबसि म चिम्लन्छु नयन ।अरू सेरोफेरो सब मुफत मेरो छ नभनअघी मेरो भन्ने। कतिकति गए ती सब गन ॥११उघारी त्यो भारी मधुर कषणा-द्वार मनकोगरी रक्षा सारा विकल बिचरा दीन जनको ।यता विश्व-प्रेमी बन, मनुज चोला सफल होस्‌उता स्वर्गद्वारा क्षणभर पनी बन्द नरहोस्‌ ॥१२तिमीभन्दा लाखौँ गुन अफ धनी मानिस पनिडुलेका छन्‌ बाबा ! फगत भिखमङ्गासरि बनी ।विधाताको सारा अघट घटना सम्कू मनमासबै मेरो मेरो भनि नभुल यो मोह- वनमा ॥१३,कदाचित्‌ यो तिम्रो भवन चकनाच््‌र पहिलेहुँदो हो ता हन्थ्यो कसरि किन यो भेट अहिले ।दया राख्यो भारी सदय विधिले सङ्गत भयोसुन्यौ मेरो सानू चिरिबिरि, सबै पाठ पढ यो॥१४कसै सक्तैनौ यो यदि तिमि भने घच्च सहनमलाई द्यौ बाबा ! फगत अब यौ रात रहन ।म भोली नै जान्छु नुपतिसँग भूकम्प कहनपखेटा छन्‌ सक्छू अफ्‌ त नभमा सर्र बहन ॥१५<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता /१७<br /> गरी यस्तो राम्रो चिरिबिरि चरी त्यो चुप भयो<br /> भनेँ मैले भैगो तँ बसि कुद्टि दे गैह्र घर यो।<br /> पखेटा पैँचो दे बरु म पछि आएर तिएँला<br /> दयाधारी राजासित सकल मै बिन्ति गहँला ।१६<br /> बि. सं. १९९२ शारदा वर्ष १ सङ्ख्या ७ बाट<br /> १८ लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> ६. सत्य सन्देशहरू<br /> कालो मन्दाकिनीको जलजल, निधिको मोतिको जोति कालो,<br /> कालो सौदामिनीको चहक, सब शरच्चन्द्रको कान्ति कालो ।<br /> कैलाश-श्रेणि कालो, कूलमल गरने सूर्यको बिम्ब कालो<br /> यो सारा सृष्टि कालो, मनबिच्च छ भने दम्भ दुर्भाव कालो ॥१<br /> थोत्रो पाटी उज्यालो, मलिन तृणकुटी, कन्दरा झन्‌ उज्यालो<br /> भिक्षा भारी उज्यालो, अझ धन वनको शागशिस्नू उज्यालो ।<br /> फ्याङ्लो गुन्द्री उज्यालो, वरपर घुमदा जीर्ण कन्था उज्यालो<br /> तृष्णाको तुच्छ जालो मनबिच नभएर जो मिल्यो सो उज्यालो ॥१<br /> भर्दाभर्दै हजारौँ विषय-सुख-घडा देह लम्तन्न पर्दा<br /> र्कर्दा सम्पूर्ण सेखी, तुजुक, पवनले निस्कने जोड गर्दा ।<br /> सर्दा आपस्त डैं परपर, धमिलो नाचको अन्त्य पर्दा<br /> गिर्दामा साथ जाने क्न कुन चिज हुन्‌ ? सम्क ती काम गर्दा ॥१<br /> विद्याको, वयको र बुद्धि, बलको, सौन्दर्यको, मानकोप्रज्ञाको, कुल-जातिको, इलमको ऐश्वर्षको ज्ञानको ।तातो ग्यास मनुष्यका मगजको सम्पूर्ण उत्री दिएपृथ्वीमा सब देवता घरघरै आएर खेल्ने थिए ॥<br /> बि. सं. १९९१ शारदा बर्ष ४ सङ्ख्या ३,४,५ र १२ बाट<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता /१९<br /> मत्ता हात्ती हलुङ्गो, वितत जलधिको ह्वेल माछो हलुङ्गोजङ्गी बेडा हलुङ्गो, विकट कटकटै रेलगाडी हहलुङ्गो ।शैलश्ेणी हलुङ्गो, पृथुतम पृथिवी-गौल सारा हलुङ्गोयो बह्माण्डै हलुङ्गो, जब सब मनकी तिर्सना लाग्छ टुङ्गो ॥<br /> वि. सं. १९९९ शारदा वर्ष ८ सङ्ख्या ३ बाटदोषी माता-पिताका वचन, गुरुजना६५देश निःशेष दोषीसत्त्या(५त्मा मित्र दोषी, गृह-परिजनको चाल देखिन्छ दोषी ।<br /> पत्नीको प्रेम दोषी, अमृतमय मिठा बेदका वाक्य दोषीयो सारा सृष्टि दोषी, विधि-वश छ भने आफन्‌ू दृष्टि दोषी ॥<br /> वि. सं. २००० शारदा वर्ष ९ सङ्ख्या ६ बाट<br /> २०४ लेखनायका प्रमुख कविता<br /> ७. विज्ञानको मोह<br /> सानू विज्ञान पैले जुन उदित हुँदा साहसी मर्त्यजातिगर्थ्यौ छाती फुलाई पलपल सुखका कल्पना भाँतिभाँति ।सोही उन्मत्त भस्मा५सुर बनि अहिले बाहु लम्बा पसारीपीछा गर्दो छ दौडी विकट मुख लिई सर्वसंहारकारी ॥१जस्को नि:सार बोक्रो चहलपहल वा रङ्गमा दङ्ग मानीभुल्दामा पेट-पूजा विधि विकट बन्यो भार भो जिन्दगानी ।उस्कै आराधनामा अरु किन यसरी मर्छ यो मर्त्यजातिकस्तो विश्वास, भक्ति, प्रणय शिव ! हरे ! तुच्छ विज्ञानमाथि ॥र्‌चाहे विज्ञान पैले त्रिभुवनभरको सार सारा उतारोस्‌चाहे आकाशमाथी किसिमकिसिमको सृष्टि-शोभा फिँजारोस्‌ ।त्यो त्यस्को तुच्छ बोक्रे चटकमटक हो भित्र अर्कै छ चर्कोसर्को लाग्दो अशान्ति-ज्वरमय सरुवा व्याधिको दीर्घ धर्को ॥<br /> ३यो विद्याले सबैको हृदयबिच ठूलो उन्नति-भ्रान्ति पारीदैवी सम्पत्ति, मैत्री, शम दम, करुणा, शान्ति, सन्तोष मारी ।खित्का छोडेर गर्दा जटिल जहरिलो ग्याँसको अट्रहासको हेर्ने शास फेरी उस बखत कठै !! सृष्टिको सर्वनाश ॥॥<br /> लेखनाथका प्रमुख कबिता / २१<br /> यै छोटो जिन्दगीमा अमृतं पद दिने विश्वकल्याणकारी<br /> उस्तो अध्यात्म-विद्या-विषयक महिमा मोहले दूर सारी ।<br /> फोस्रो विज्ञानमाथी जतिजति गहिरो गर्दछौँ प्रेम हामी<br /> रुन्छन्‌ सम्पूर्ण पृध्वी उतिउति डरले थर्थराएर कामी ॥1<br /> वि.सं. १९९५ शारदा वर्ष ४ सङ्ख्या ६, ७ बाट<br /> २२/ लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> ८. पतित-पावनी श्री गङ्गाजीको काँकी<br /> ठाडै कैलाशदेखीद्रुततर गतिले गड्गडाएर क््दीर्स्दा श्रीशङ्करैकोगल-गलित ठुलो सर्पकैँ सल्ल पर्दी ।लाखौँ चट्टान चिर्दीबिकट गिरिशिला-कन्दरा चूर्ण गर्दी ।बन्दै नाची दगुर्दी,श्रबण-विवरमा नित्य संगीत भर्दी ।१आमा ! भन्दै करैकासकल गिरिनदी काखमा टप्प धर्दीछर्दी पीयूष जस्ताजलकण लहरी-हस्तले, मस्त पर्दी ।कालो बर्दी-सरीकोकलिमल मनको ध्वस्त पारेर हर्दीगङ्गामा भुक्ति-मुक्तिदुद्ग दिदि-बहिनी नित्य खेल्छन्‌ कपर्दी ।र्‌<br /> वि.सं. १९९८ शारदा वर्ष ७ सङ्ख्या ६ बाट<br /> सेखनायका प्रमुख कविता /२३<br /> ९. बंशीधरको दिव्य बंशी<br /> सारा भौतिकवृन्दरूप जड यो विस्तीर्ण वृन्दावनघन्काएर घनक्क, भित्र उसमा भर्दै नयाँ जीवन ।हे बंशीघर, ! विश्वमोहन ! परा बाग्रूपिणी बाँसुरीफुक्छौ नित्य नयाँ नयाँ सुर किकी व्यामोह-वर्षा गरी ॥<br /> १त्यो चर्को सुरबाट जागृत बनी तिम्रो गरी खोजनीघुम्ने रासविलासको रहरमा धीवत्ति छन्‌ गोपिनी ।<br /> साथै छौ; तर लुक्नमा चतुर छौ, हाँसी रहन्छौ लुकीत्यै तिम्रो रस-रङ्गमा छ रसिलो यो सृष्टिको चक्चकी ॥२<br /> वि.सं. १९९९ शारदा वर्ष ८ सङ्ख्या ८ बाट<br /> २४ लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> १०. युगवाणी<br /> प्रिय नेपाली शूरवीर हो, नवयुगको यो संक्रान्ति-समय छ, यसमा नचढोस्‌ तिमिमा फूट-बैरको भ्रान्ति !एकै तन भै एकै मन भै देश-कालको गति जानीबढ्दै जाङ, चढ्दै जा, भन्दछ यो युगवाणी ॥<br /> १तोडचौ हुकुमी साङ्ला, फाल्यौ फ्याङ्ला खड्गनिशानामुयाङ्ला काटचौ सब मर्जीका, बदल्यौ स्थिति र जमाना ।अब तिमी नै छौ सेवक, तिमि नै मालिक, यो पहिचानीलाग निरन्तर देशोन्नतिमा भन्दछ यो युगवाणी ॥॥दुःशासनले केश खिच्नेकी द्रुपदकुमारी जस्तीदुःख दर्दको विकट दल्दलमा बिचरी पलपल फस्ती ।जन्मभूमिका सुनीनसक्ना लम्बा करुण कहानीसुन्दै जाङ, गुन्दै जाक भन्दछ यो युगवाणी ॥डैगर्नैपर्दछ अब तिमि सबले नव राष्ट्रको निर्माणयसमा तिलभर नहट पछाडी, चाहे जाओस्‌ प्राण ।वीर देशका वीर तिमी छौ वीरव्रतका अभिमानीनजुकोस्‌ तिम्रो वीरपताका, भन्दछ यो युगवाणी ॥डे<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता / २५<br /> हिमगिरितटका सब बासिन्दा तिमी दुनियाँ छौ कोटिएकमती भै हात बढाउ कर्तव्यमा दुई कोटि।फुट्टाफुट्टै दूर देशमा कल्लीगिरि बा दरबानीगर्दा गर्दै जनम नजाओस्‌, भन्दछ यो पुगवाणी ॥१जुन तागतले एक शताब्दीतक सब यो नेपालरगत सुकाई जर्जर नंगा पात्यो नरकंकाल ।उसको छाया छाप उडाक नगरी आनाकानीभर अब अर्कै दिव्य जवानी, भन्दछ यो युगवाणी ॥1भरखर जननी जन्मभूमिका तोडचौ साङ्ला सिक्रीऔषदको नै पहिले इनको गर्नुपर्द छ बिक्री ।यस मौकामा केही नसोची पछिको लाभ र हानिकिन खलबलिने ? किन अलमलिने ? भन्दछ यो युगवाणी ॥७<br /> राजा रैती एक मतो भै ल्याएथ्यौ त्यो क्रान्तिअब सब बदली क्रान्ति-लहर ती ल्याउनुपर्दख शान्ति ।त्यसका लागि बारिक मनले छानी दूध र पानीकर्मयोगमा वन सहयोगी, भन्दछ यो युगबाणी ॥यअडबेखडबे डाँडाकाँडा तोडीफोडी सारासंथल पारी उसमा जारी कर्नाका जलधारा ।पार सबैतिर लहलह खेती, सुक्न नपाओस्‌ पानीमुलुकै सुखमय बन्दछ त्यसले, भन्दछ यो युगवाणी ॥2पूर्व र पश्चिम उत्तर दक्षिण रस्ता निस्कून्‌ खासारेल र मोटर तिनमा दौड्न्‌, बस्नू नपरोस्‌ बासा ।<br /> २६/लेखनायका प्रमुख कबिता<br /> घरघर बिजुली, कल, कार्खाना, कपडा अन्न र पानीइच्छा माफिक सबले पाउन्‌, भन्दछ यो युगवाणी ॥१०ग्रामैपिच्छे शिक्षा पाकन्‌ लाखन बालबालाकुनै कुनामा घुस्न नपाओस्‌ गरिबीपनको ज्वाला ।सबका घरघर डबल होस्‌ व्ययभन्दा आम्दानीधर्म सनातन तब पो रहला, भन्दछ यो युगवाणी ॥११उच्च हिमाचल सेती गाई, तल उपपर्वतँ-मालाधूनसरी छन्‌ दूध-बराबर रत्न अनेक उज्याला ।दुहुनैपर्दछ ती सब तिमीले किसिमकिसिमका खानीतब पो रहला तिम्रो पानी, भन्दछ यो युगवाणी ॥१२अहिले अग्ला दशं-आठोटा रङ्गमहलमा खालीचहलपहलका साथ निरन्तर खेल्दछ जो खुसियाली ।त्यो सब सुप्रामुप्राहरूमा ल्याउनुपर्दछ तानीनत्र भयो के ? दु:ख गयो के ? भन्दछ यो युगवाणी ॥१३<br /> वि.सं. २००७ युगवाणी वर्ष ४ अङ्क ४२-४३ बाट<br /> ११. वर्षा<br /> सं सं सं सं पानी बस्यौ अब वर्षा क्रतु आयो ।विश्वशान्तिको खातिर बढ्दो क्रान्तिवीरमँ घनघोरगर्जन गर्दै घन-मण्डल त्यो नभमा सबतिर छायो ॥ म सं ...<br /> लपलप गर्दो असिघारालँ चमचम बिजुली उसमासुषमा भर्छे, त्यसले सबको खुसियाली मुसुकायो ॥ सं फं ...<br /> उस ज्वालाले सुकी सकेका तृण, तरु, लहरा सारालहलह गर्दै उठे पल्हाये, हरियाली लहरायो ॥ मं म्रै ...<br /> खलखल खोला, छरर छहरा टिलबिल टिलबिल सरिताधनरस-भरिता धरणी रसिली त्यो सब ताप विलायो ॥ सं कं ...<br /> घुलो धमिलो हालि नयनमा, दुनियाँ अन्धो पारीभतभत पोल्ने उष्ण पवनले शीतलता अपनायो 7 सं छं ...<br /> घनरव सुन्दै नाचिरहेछन्‌ मदले मत्त-मयूरमनमन भन्दछ कोकिल कसले युगपरिवर्तन ल्यायो ॥ सं सं...<br /> वि.सं. २००९ भारती वर्ष ४ अङ्ग १ बाट<br /> २८ लेखनाथका प्रमुख कबिता<br /> १२. सरस्वती स्मृति<br /> मिही प्राशै वीणा, मन मुदुनखी, कम्प कलना;गरी लाखौँ ञिक्ती स्वर-मधुरिमा स्मेरवदनारसीलो फक्रेको हृदय-कमलै आसन गरीबसेकी वाग्दैवी क्षणभर नबिसूँ जुनिभरी ॥१सफा वर्णा५५कार स्फटिकमय मालाकन घरीजगत्‌मा तदृद्वारा व्यवहृति-कला शीतल गरी ।सदा भर्दै हाम्रो हृदयबिच आलोक-लहरीबसेकी वाग्दैवी क्षणभर नबिसूँ जुनिभरी ॥र्‌सुनेको, देखेको, अनुभव गरेको जति कुराकुनै आघा मात्रा तक नछोडी सब पुरा ।छपाई-राखेको स्मृतिमय महापुस्तक घरीबसेकी वाग्दैवी क्षणभर नबिसूँ जुनिभरी ॥३यही हाम्रो भित्री हृदयमय गम्भीर सरमाडुबी उत्री खेल्दो, चपल, चटकी हंसबरभा ।चढी लीला साथै भुवन महिमा जीवित गरीबसेकी वाग्दैवी क्षणभर नबिसूँ जुनिभरी ॥1<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता / २९<br /> जगद्व्यापी मेरो अति मधुर यो जीवन-कला<br /> बुर््यो जस्ले उस्को कसरि भय अज्ञान रहला ।<br /> भनी सामुन्नेमा वर अभय मुद्राकन घरी<br /> बसेकी वाग्दैवी क्षणभर नबिसूँ जुनिभरी ॥र<br /> वि.सं. २०१० लालित्य भाग १ बाट<br /> ३०० लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> १३. साहित्यको फुटबल<br /> भाषाको छ विशाल चौर जसमा गर्दै ठुलो तर्खरभ्रै कोही फरवार्ड, रेफरि कुनै ब्याकिड्‌ र गोल्कीपर ।खेल्दै छौँ फुटबाल बालक सबै साहित्यको बेसरीहावा छैन परन्तु भित्र उसमा गुड्दैन केही गरी ॥<br /> १खेल्नै हो अब खेल यो यदि भने चाँडो अगाडी सरील्याउँ शुद्ध विचार-पम्प, उसमा जोडौँ र त्यो सुस्तरी ।हावा जागृतिको क्रमैसित भरौँ सर्वत्र त्यो टन्न होस्‌भर्दा जोड परेर किन्तु पहिल्यै टुट्ने र फुट्ने नहोस्‌ ॥<br /> रेत्यो घात-प्रतिघात-चङ्क्रमणको चातुर्य-सौदामिनीलड्नासाथ उठेर चक्कर लिंदै घुम्दै रहोस्‌ फन्फनी ।खेल्छौँ हामि जती उती चटपटे उस्को नयाँ रङ्ग होस्‌सारा दर्शक वर्ग मस्त सुरमा ताली पिटी दङ्ग होस्‌ ॥|<br /> वि.सं. २०१० लालित्य भाग १ बाट<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता / ३१<br /> १४. हाम्रो इन्द्रेनी<br /> पर्वत नगिचै त्यो जलतटमा सात रङ्गको सुरिलो आकारकर्के कर्के गरी उठेको छविको अद्भुत मुस्लो उसपारदेख्नासाथै लोचन खिचिये, कौतुकिताका उरमा छालउर्लन थाले, साथै मनमा रङ्ग रङ्गका उठे सबाल !<br /> उही कुनाको बादल फुस्रो, उही पखेरो, उही खोला<br /> त्यसमा त्यस्तो छविको लट्टी कसले कहिले टाँग्यो होला ?के सुरकँवरी त्यस लट्टीको पीङ बनाई चहचह गर्छन्‌ ?अथवा चटकी साँझ त्यो हो जसले ती स्वर्गङ्गा तर्छन्‌ ?<br /> अमर क्सुमका रसले रञ्जित सात किसिमका छविधारीकामघधनुषको छाया हो बा विरहीको जीवन हारी ।त्यस्तो घनुले मदन कृसुमका कति तीखा शर हान्दो होलाजसले गर्दा पलपल चल्छन्‌ विरहीका मुटुका सोला !<br /> अथवा त्यो हो दिगङ्गनाका कण्ठस्थलको मञ्जुलमालाभर्दख जसले नव जलधरमा प्रणय-सुधा-रसको प्यालाकलमल त्यस्तो अद्भुत छविको हार गाँथने सुरकन्याकुन कुन होलान्‌ शूत्य गगमा शिल्पकतामा चतृरी घ्रन्या<br /> ३२“ लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> रतिमन्मधका केलिभवनको यही द्युतिमय तोरन हो<br /> अथवा अमीरहरूकै शिरको चुनरीरष्ठी रीवन हो।'मुनामदन' की उही मुनाको सुन्दरताको नमुना होकि ?जसले हाम्रा प्रिय कविजीमा सुन्दरताको छापा ठोकी !<br /> यो सब गन्दा गन्दै दिलमा अर्कै अद्भुत छाया भास्योत्यस छायाको रूप अँगाली मेरो दिल कन्‌ झन्‌ हाँस्यो ।हृदय गगनमा सबको देख्यो आशाको नानारङ्गीइन्द्रेनीको क्षणिक उज्यालो उठदो छिपदो रद्ठीचङ्ठी !<br /> बि.सं. २०१३ ड्न्द्रैनी वर्ष १ अङु ५ बाट<br /> सेखनाथका प्रमुख कविता / ३३<br /> १५, पूर्वस्मृति<br /> हे मेरो प्रिय बन्धु ! आज तिमिले जो लेखका खातिरलेख्यौ सा५५दर पत्र, त्यो सब पढेँ केही मुकाई शिर ।ठेगानातिर हेरदा नयनमा देखा पन्यो 'पोखरा'जो देख्दा मनमा मिहीं स्मरणका लाखौँ फुटे आँक्रा ॥१पैह्ला अङ्कुरमा हिमाल हँसिलो अग्लो अगाडी सस्यो-साथै पर्वत-शृङ्खला विपुल त्यो चौरतफि देखा पन्यो ।लंबा संधर फाँट तालहरुको कल्क्यो ठुलो चक्घकीफेरी त्यो गड्वा, विजेपुर, खुदी, सेती बगेकी लुकी ॥<br /> द्‌कोठे साँघु, बजारको झिलिमिली, काला उखु, सुन्तलादोस्रो अङ्क्रमा खचाखच भये ज्यादै मिठा शीतला ।पैसा ढाँक उखू यतातिर, उता कोरी बढी सुन्तलात्यो संगी खुशिले रमाउँछ यहाँ अद्यापि मेरो गला ॥<br /> डेतेस्रो अङ्कुरमा उपस्थित भयो अघौं तथा अर्चलेपुर्खाको जसमा थियो जस ठुलो प्रख्यात पाण्डित्यले ।चौथोमा उभियो पवित्र खरको छानू भयेको घरआमाको मृदु लालना सुख जहाँ लिन्थे म लोकोता ॥<br /> 11<br /> ३४लेखनाथका प्रमुख कविता<br /> पाँचौंमा सुकुमार बाल्य वयका साथी सबै देखियेसाना पल्लव तुल्य त्यो बखतमा नाना थरी जो थिये ।तिन्का साथ डुलेर काफल, तिँदू, ऐसेलु, चुत्रो 'सब'टिप्ता जो पुरुषार्थ- गर्व मनमा चढ्थ्यो, कहाँ त्यो अब ॥<br /> १छैटौँ अङ्कुरमा मिल्यो असजिलो, पाटी धुलौटो, खरीदेखाएर कडा उक्स्मुकुसमा, जर्काउँथ्यो कन्सिरी ।त्यो आपत्ति सही सुखाखर गरी साह्वा सबै अक्षरभाषा-श्लोक फलाक्न घोक्न मनले कस्तै गयो कम्मर ॥<br /> 0सातौँ अङ्कुरभित्र अङ्कित भये गङ्गा-गणेश-स्तुतिचण्डी कोश र कौमुदीहरु ममा भर्दै निजी संस्कृति ।त्यो देखर भन्यो- कठै !! नवमले “जा राजधानीतिरबेडा पार हुँदैन अध्ययनको खाली अँगाली घर” ॥<br /> ७चर्को चक्र घुम्यो शनैः समयको, टाढा भयो अर्चलेप्यारा साथि पनि क्रमैसित सबै संसारदेखी-. चले ।<br /> देख्दा यो सब तारतम्य विधिको धर्कन्छ छाती सबत्यो जन्मस्थलमा कठै !! म कसरी कैले पुगूँला अब ?पन<br /> बि.सं. २०२२ बेणीबाट<br /> लेखनाथका प्रमुख कविता / ३५<br /> १६. आखिरी कविता<br /> यो दु:ख भोग्ने परमेश्वरै हो ।यो देह उस्को रहने घरै हो॥यो भत्कँदा दुःख अवश्य मान्छ ।सुटुक्क सामान लिएर जान्छ ॥<br /> बि.सं. २०२२ कविता वर्ष २ अङ्ग र बाट<br /> ३६/ लेखनाथका प्रमुख कबिता<br /> <br /> सामा प्रकाशनका केही कविता /काव्य<br /> अज्ञात प्रारम्भअतिरिक्त अभिलेखअराजक अक्षरहरूअसमर्थ श्लोक<br /> एउटा अर्को बुइँगल<br /> एक फूल अनेक पत्रएक्लो विजेता<br /> काँडाका फूलहरू<br /> केही गीत केही गजलघाउमा हरिश्चक्त कटुवालचिसो च्‌ह्लो<br /> छुटेका यादहरू<br /> दाजै ! कविता गाउँमै छनफुलेका फूलहरू<br /> नरमेध -निर्माणाधीन सडकपञ्चदशिका<br /> पलकभित्र पलकबाहिरपृथिबीमाथि आलेखप्रेमका कवितामृत्यु-कविता<br /> लक्ष्मी कवितासङ्ग्रहवीरकालीन कविताशाकुन्तल (महाकाव्य)समसामयिक सासा कबितासाफा कविता<br /> हिमालचुली ।सङ्कलन)<br /> पान राररुरुललाकाररुर, कार ककन<br /> भ्रीम विराग<br /> दिनेश अधिकारीविजय सुब्बा<br /> राजव<br /> सं. कशघकृष्णहरि बरालपुरुषोत्तम सुवेदीमनु ब्राजाकीकालीप्रसाद रिजालकणाद महर्षिबालकृष्ण समवियोगी बुढाथोकीभूपाल राई<br /> क्षेत्र प्रताप अधिकारीखुमनारायण पौडेलशङ्कर थपलियाअनु, भरतराज पन्तमञ्जु काँचुलीगोपाल पराजुली<br /> सं. फणीन्द्र खेतालामञ्जुल<br /> सं. चूडामणि बन्धुसं. दयाराम श्रेष्ठलक्ष्मीप्रसाद देवकोटासं. डा. तारानाथ शर्मासं. चृडामणि बन्धुसं. ईश्वर बराल<br /> उँ५ 99933-2-488-4<br /> | हेई।<br /> ६99 | 3</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BF_%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%8B_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A5%87&diff=33 2024-06-08T05:46:25Z

<p>Prakash: </p> <hr /> <div>Source book : https://nepalikitab.org/bhupi-sherchan-ghumne-mechmathi-andho-manche/<br /> ==पुस्तक परिचय==<br /> फिड 2€० 8१:<br /> ७१८०,ने७साझा शिक्षा ई-पाटी०10-01117 10<br /> ५४५५४१५४,[१151(01019%90,010५४४५४५५४,०।€11200011,01.<br /> २०२६ सालको साझा पुरस्कार प्राप्त<br /> घुम्ने नेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> भूपी शेरचन<br /> <br /> प्रकाशकसंस्करण<br /> आवरणकलामूल्य<br /> मुद्रक<br /> : साफा प्रकाशन: पहिलो, २०२६ (११०० प्रति)<br /> दोस्रो, २०२७ (११०० प्रति)तेस्रो, २०३० (२१०० प्रति)चौथो, २०३५ (२१०० प्रति)पाँचौं, २०३८ (२१०० प्रति)छैटौं, २०४१ (२१०० प्रति)सातौँ, २०४६ (२१०० प्रति)आठौँ, २०४९ (३१०० प्रति)नवौँ, २०५१ (३१०० प्रति)दसौं, २०५५ (१०००० प्रति)एघारौँ, २०६२ (५१०० प्रति)बाह्रौँ, २०६४ (५१०० प्रति)<br /> : टेकवीर मुखिया: रु. डेढ.: सामा प्रकाशनको छापाखाना, पुलचोक, ललितपुर<br /> फोन : ५५२१०२३, फ्याक्स : ५५४ ४२३६1589: 978-99933-2-647-2<br /> समर्पण<br /> म पाँच वर्षको शिशु हुँदा मेरी माताको निधनभएको थियो । तर वाज्य्‌ भर्डकन पनिमलाई माता र पिता दुवैको मायादिएर हुर्काउने मेरा परमपूज्यमाहिला दाज्य्‌ सुब्बा कष्णमानडोरचनलाई म आफ्नोकनितासङ्ग्रहकोयो संस्कर्‌णासादर समर्पितगर्दछु ।<br /> - भूपी शेरचन२०४२ साल<br /> <br /> प्रकाशकीय<br /> घुम्ने मेचका अन्धालाई<br /> साँघुरो चोकका चौतालाई<br /> वीर भएका बुूलाई<br /> बुढू भएका वीरलाईहल्लै-हल्लाको देशमाचार भन्ज्याङ, यो चिसो एष्ट्रेमाउभ्याउने हामी होइनौं ।<br /> केही लेख्छन्‌<br /> लामो सास फेर्छन्‌'यस्ता भूपी शेरचनहामीले दिक्क पारेपछिएक दिन भन्छन्‌<br /> “छाप्ने भए छाप्नू, खोजेर जहाँ जे छन्‌ ।'<br /> भयो ।हामीले खोज्यौं, खोजायौँअनि अलिकता रोजायौं,ऐले यो संस्करणचाहिंजस्ताको तस्तै बुझायौं ।भूपीलाई फेरि पनिसाझा प्रकाशनको घेरोमनिअर्कै रूपमाअर्कै रङ्गमाउजिल्याउने हाम्रो धोको छ ।[त्यो गरिदिने उनीबाहेक अर्को को छ?त्यसैले उजूरको पोको छ ।)अनि त्यसैले शुमकामनाको डोको छ-भूपीले कलम नरोकून्‌,शुभ्र, शान्त र स्निग्धमैनबत्तीको शिखालाई नछोपून्‌ ।<br /> वि. सं. २०२६<br /> क. दी.<br /> कविताक्रम<br /> मेरो चोक<br /> मैनबत्तीको शिखा<br /> सचैँ-सचैँ मेरो सपनामाबसन्त<br /> हामी<br /> मेरो देश<br /> मध्याहन दिन र चिसो निद्रागलत लाग्छ मलाई मेरो देशको इतिहासघुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छेघण्टाघर<br /> घैँटोभित्र वटवृक्ष<br /> मेरा बिगत सपनाहरू<br /> ए जून!<br /> शहीदहरूको सम्झनामापोखरा<br /> हो-चि-मिन्हलाई चिठी<br /> यो हल्लै-हल्लाको देश हो<br /> ज्वरमुक्त सूर्य, जलनमुक्त आकाश र तृप्त ताल<br /> मर्दैछ हामीमा हामी बाँचेको युगसाँझको नयाँ सडक जिन्दगीको जात्रा<br /> नयाँ वर्ष<br /> पहिरो जाने पहाडमुन्तिरतीतरा, बट्ठाई र भक्कूको राँगोका सन्तानहरूप्रतिभैरहवा<br /> एक कविता<br /> दुई सेता कलिला हत्केलाका परेवा : तिम्रो नमस्तेचिसो ए्ट्र<br /> अभिशप्त घर<br /> म<br /> रात काठमाडौं प्रातःशीत-युद्धकालका बाँदरहरूबेड-ल्याम्प<br /> प्रातः एक आघात<br /> मानी नभएको जिन्दगानीरिक्त शय्याको स्थानबाटमेरो जीवन लेकझौं<br /> 'भृपी' शेरचन<br /> असार<br /> जीबनको अँध्यारो सडकमाहिंड्दा-हिंड्दै<br /> दुई टुक्रा<br /> मेरा साथीहरू<br /> ५१५३२६शद६१दहष््िदछदद<br /> 32£:5555<br /> दरद३यशपैदछदद<br /> सेरो चोक<br /> साँघुरो गल्लीमा मेरो चोक छ ।यहाँ के छैन ? सबथोक छ।असङ्ख्य रोग छ,<br /> अनन्त भोक छ,<br /> असीम शोक छ,<br /> केवल हर्ष छैन,<br /> यहाँ त्यसमाथि रोक छ ।साँघुरो गल्लीमा मेरो चोक छ ।यहाँ के छैन ? सबधोक छ ।यो मेरो चोकमा<br /> देवताले बनाएका मानिस रमानिसले बनाएका देबता<br /> यी दुवैथरीको निवास छ ।<br /> तर यहाँ यी दुवैथरी उदास छन्‌ ।दुबैथरी निराश छन्‌ ।<br /> मानिस उदास छन्‌<br /> किनकि तिनलाई यहाँरात-रात-भरि उपियाँले टोक्छ<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे / १<br /> दिन-दिन-भरि रुपियाँले टोक्छर देवता उदास छन्‌<br /> किनकि तिनलाई यहाँ<br /> न कसैले पुज्छ, न कसैले ढोग्छत्यसैले यो चोकमा<br /> देवता र मानिसलेएक-अर्कोलाई धिक्कार्दैएकसाथ पुर्पुरो ठोक्छन्‌<br /> साँघुरो गल्लीमा मेरो चोक छ ।यहाँ के छैन ? सबथोक छ।<br /> २ ८ घुम्ने मेचमाबि अन्धो मान्छे<br /> (२०१७-साहित्यो)<br /> मैनबत्तीको शिखा<br /> शुभ्र, शान्त र स्निग्धशिखा मैनबत्तीको ।मानौँ,<br /> प्रथम रजस्वलापछिस्तान गरेर<br /> शारदीय घाममा<br /> आफ्नो कौमार्य छरेरथकित-थकित झैँचकित-चकित झैँएक्लै-एक्लै मुस्काइरहेकोअनुहार हो यो कुनैसुन्दरी नवयुवतीको ।शुम्र, शान्त, स्निग्धशिखा मैनबत्तीको ।आँखाभरि वेदनाको पानीतर, हर्षले हाँसिरहेछ आँखाको नानीमानौँ, अप्रेशनपछिहोशमा आएर<br /> घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छै .“<br /> घोर पीडामा पनि<br /> शिर अलिक उठाएर<br /> नवजात शिशुलाई निहालिरहेकोसन्तुष्ट आँखा हो यो<br /> कुनै पुत्रबतीको ।<br /> शुम्र, शान्त र स्निग्ध<br /> शिखा मैनबत्तीको ।<br /> एकातिर धप्प-धप्प<br /> बलिरहेछ अनुहार<br /> अर्कातिर तप्प-तप्प<br /> ढलिरहेछ अश्रुधार ।<br /> मानौं यो कुनै विधवाको<br /> त्यो क्षणको अनुहार हो<br /> जब कि उसलाई आएछ यादएकसाथ<br /> सुहागरात र स्वर्गीय पतिको ।शुभ्र, शान्त र स्निग्ध<br /> शिखा मैनबत्तीको ।<br /> ४ / घुम्ने मेचमाथि अन्धौ' मान्छे<br /> (२०१६)<br /> सधैं-सघैं मेरो सपनामा<br /> सधैँ-सघैँ मेरो सपनामा<br /> असङ्ख्य युवती आमाहरू<br /> मेरो अगाडि आउँछन्‌<br /> र बहुलाई झैँ<br /> “अब मेरो दूधको कुनै मूल्य छैन<br /> अब मेरो मातृत्वको कुनै अर्थ छैन-'भन्ने गीत गाउँछन्‌<br /> र मलाई देखाई-देखाईकन<br /> सुँगुरका भद्दा गन्दा बच्चाहरूलाई झौंआफ्नो अतिशय दूधले गानिएकोस्तन चुसाउँछन्‌<br /> अनि एक्कासि<br /> छाती पिट्तै<br /> कपाल लुछतै मसँग आफ्ना हराएका छोराहरू माग्न थाल्छन्‌सचैं-सचैं मेरो सपनामा<br /> असङ्ख्य जीवनद्वारा लत्याइएका<br /> र मृत्युद्वारा नपत्याइएका<br /> जीर्ण तन वृद्धहरू<br /> घुम्ने मेचमाचि अन्यो मान्छे / १<br /> र बिदीर्ण मन वृद्धाहरू<br /> मेरो अगाडि आएर लम्पसार पर्छन्‌<br /> र मसँग<br /> आफ्नो अथाह भविष्यको सूत्र माग्छन्‌आफ्नो हराएको एक मात्र पुत्र माग्छन्‌सधैं-सचैैं मेरो सपनामा<br /> असङ्ख्य युबती विधवाहरू मेरो अग्राडि आएरआफूलाई सम्पूर्ण रूपमा नङ्ग्याउँछन्‌<br /> र आफ्नो हिउँजस्तो कोमल तनमादुनियाँको कामुक आँखाले पोलेकोकाला-काला डामहरू देखाउँछन्‌<br /> र मसँग आफ्नो जीवनको सहारा माग्छन्‌मसँग आफ्नो यात्राको किनारा माग्छन्‌सधैं-सबैँ मेरो सपनामा<br /> क्षयका कीटाणु बोकेका<br /> असङ्ख्य टुहुरा केटा-केटीहरू<br /> मेरो अगाडि आउँछन्‌<br /> र मसँग स्कूलको फीस<br /> पुस्तक किन्ने पैसा<br /> क्रिकेटको बैट<br /> र पिताको चुम्बन माग्छन्‌<br /> र माग्छन्‌ सुरक्षा<br /> र मिठो निद्राले भरिएको रात<br /> यसरी नै सघैं-सघैँ मेरो सपनामामलायाका असङ्ख्य-असङ्ख्य मानिसहरूकोआँसुको एक ठूलो सागर बन्छ<br /> $ . घुम्ने मेचरमाथि अन्धो मान्छ<br /> जसको प्रत्येक लहरमा<br /> एक लाश माथि उठ्छ<br /> एक लाश तल डुन्छ<br /> तर डुब्नुभन्दा अगाडि मलाई<br /> प्रत्येक लाशले घुणाले हेर्छ<br /> आह, मेरो सपनामा मलाई<br /> मेरो बिपनाको इतिहासले घृणा गर्छ ।<br /> (२०१६-शारदा)<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्यो मान्छे / ७<br /> वसन्त<br /> सारा ढोका र भ्यालहरू लातले खोलेर<br /> डाँकाझैं आउँछ हावा कोठाभित्र<br /> र एक छिनमै दराजहरू उघारेर,<br /> कागतपत्रहरू पल्टाई हेरेर<br /> केही नपाउँदा रिसले रन्धनिएर<br /> अरू भयालहरूबाट हाम्फालेर भाग्दछ ।आकाशको आँखा दुखेको छ<br /> सित आँखा जुधाउँदा आफ्नै आँखा पीरो हुन्छ,ज्वरपीडित सूर्य सकी नसकी हिंडिरहेछ आकाशमातुवाँलो भुवाको खास्टो ओढेर<br /> भ्यालमा उभिएर एक्लै,<br /> म बाहिर हेरिरहेछु<br /> हेरिरहेछु र सोचिरहेछु- यो कस्तो वसन्त<br /> यो चैतको दिनको कस्तो उराठलाग्दो पहर हो !यो कस्तो मुर्दा शहर हो !<br /> सडकका दुई किनारमा वसन्तको स्वागतार्थहरियो सारी हतार-हतार बेरेर उभिएका भयाङहरू<br /> डा / घुम्ने मैचमागि अन्धौ मान्छे<br /> अबीरका थाल बोकेका आरूका रूखहरू,लावाका थाल बोकेका आलुबखडाका रूखहरूअनि स्कूलका केटाकेटीहरू झैं<br /> रङ्गीन झन्डाहरू हल्लाइरहेका फूलका सानासाना बोटहरूम हेरिरहेछु<br /> देखिरहेछु<br /> र सोचिरहेछु<br /> वसन्त यहाँ किन आउँछ विदेशी पाहुनाझैँयो कस्तो औपचारिकता<br /> किन आउँदैन क त्यसरी<br /> यसरी युवावस्थामा जुँघारेखी आउँछ ?<br /> या हर्षमा मुस्कान<br /> आफैँ, अनायास र अनजान,<br /> उफ्‌ यो कस्तो वसन्त हो !<br /> यो कस्तो वसन्त हो !<br /> जता हेस्यो उतै देखिन्छ<br /> भित्र ठोस हुन छाडेर<br /> बाहिरै बाहिरै मात्र बढेर अग्ला भएकाबाँसका: ठानाहरूलाई नुहेर<br /> पश्चात्ताप गरिरहेका आफ्नो खोक्रोपनमाथिआफ्नो हातको बलभन्दा<br /> गर्हुङ्गो रातो फूल समाएका<br /> कल्कीका बोटहरूलाई<br /> दुई हात तल झारेर उमिरहेका<br /> यी लत्रेका हातहरूले रातो फूल समात्ने के दर्कारके अधिकार<br /> टाढा-टाढासम्म उभिएका छन्‌<br /> घुम्ने मेचमाबि अन्धो मान्छौ “ ९<br /> न्यास्रो अनुहार लाएका असङ्ख्य मौन घरहरूप्रत्येक घरको मुखमा झुन्डिएको छ विदेशी ताल्चा<br /> भोटे ताल्चा अथबा हिन्दुस्तानी ताल्चाकुनै घरको मौलिक ओठ छैन<br /> यो कस्तो वसन्त !<br /> खोइ मानिसहरूले चोला फेरेका ?<br /> खोइ घरहरूले बोक्रो फेरेका<br /> खोइ<br /> खोइ<br /> खोइ<br /> म चिच्याउन चाहन्छु- खोइ<br /> तर खोइ मेरो आवाज किन निस्कन्न ?के भयो मेरो आवाजलाई<br /> यो के हो डल्लो गुच्चाजस्तो मेरो घाँटीमाजो मैले घाँटी खोल्दा मुखमा गई अडकन्छर मुख खोल्दा घाँटी थुन्न पुग्दछ<br /> अनि यस्तो लाग्छ मानौं<br /> अन ममा कुनै उम्लाइ छैन<br /> कुनै उत्तेजना छैन<br /> कुनै आबाज छैन<br /> कुनै विस्फोट छैन<br /> मभित्रको मानिस मरिसक्यो<br /> अब त फगत्‌ मेरो रूपमा उभिएको छ,पड्किसकेको सोडाको एक बोतल-एउटा खाली बोतल :<br /> १० . धुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> (२०१७-रूपरेखा)<br /> हामी<br /> हामी जतिसुकै माथि उठौँ,<br /> जतिसुकै यताउति दगुरौं,<br /> जतिसुकै ठूलो स्वरमा गजौँ<br /> तर, हामी फगत्‌ पानीको थोपा हौंपानीका निर्बलिया थोपा<br /> जो सूर्यद्वारा माथि उचालिन्छौं<br /> र बादल बन्छौं,<br /> हावाको इशारामा यताउति दगुछौं<br /> र आफूलाई गतिशील भन्ठान्छौं,<br /> अनि एक चोटि माथि पुगेपछि<br /> हामी आफ्नो धरतीलाई बिर्सन्छौं<br /> र आफ्नो धरतीलाई<br /> खोलालाई<br /> बगरलाई उपेक्षापूर्वक<br /> पालिएका कुकुर<br /> भयालबाट गल्लीका कुकुरहरूलाई हेरेर भुकेझौंहामी भुक्तछौँ<br /> र आफ्नो कुक्रभुकाइलाई गर्जन भन्ठान्छौं<br /> घुम्नै मैचमावि अन्धो मान्छे / ११<br /> अनि अन्त्यमा एक दिन बसेर चकनाचूर हुन्छौंर फेरि परिणत हुन्छौं पानीका थोपाहरूमानिर्बलिया थोपाहरूमा<br /> र कुनै इनार, खाडल बा पोखरीमा<br /> कुहेर बिताउँछौं बाँकी जीवन<br /> टरै...टर्र टर्टराउने घिनलाग्दा भ्यागुताहरू पालेर,विष नभएका साँपहरू अँगालेर<br /> हामी जतिसुकै माथि उठौं<br /> जतिसुकै यताउति दगुरौं<br /> जतिसुकै ठूलो स्त्ररमा ग्जौं<br /> तर, हामी भित्र-भित्रै खोक्रा छौं<br /> हाम्रो उठाइको कनै महत्त्व छैन,<br /> हाम्रो दगुराइको कुनै लक्ष्य छैन,<br /> हाम्रो गर्जनकोपानीमा फालिएको अगुल्टाको 'छवाइयँ' भन्दा बढी वजन छैन ।0 । | छ|<br /> हामी बाहिरबाट जतिसुकै उच्च देखिए तापनि<br /> भित्र-भित्र निरन्तर खिइँदै र घिस्सिँदै गइरहेका छौँ<br /> हाम्रो बाहिरको उँचाइ झूटा हो,<br /> भ्रमहो<br /> अग्लो टाकुरामा उम्रेका च्याउको उँचाइभन्दा<br /> यसको बर्ता महत्त्व छैन<br /> वा दुइटा अग्ला बाँस खुट्टामा बाधेर हिँड्ने<br /> भारतीय चटकेको उँचाइभन्दा यसको बढी विशेषता छैनअग्लो चुच्चे टोपी लगाई नाच्ने<br /> १२ / घुम्ने मेचमाचि अन्धो मान्छे<br /> सर्कसको जोकरको उँचाइभन्दा- यसको बढी विशेषता छैनहामी बाहिरको उँचाइमा रमेका छौं, लट्टिएका छौं, फुलेका छौंतर, हामीले आफ्नो आस्थाको ठ्वीपमा<br /> निरन्तर खिइँदै र घिस्सिदै गइरहेको कुरालाई भुलेका छौँहीनताको सानो ठ्रीपमा पछारिएर<br /> हामीले आफ्नो पूर्वस्मृति गुमाइसक्यौं<br /> हामीले आफ्नो विगत उँचाइलाई बिर्सिसक्यौं<br /> हामीले मानिसको सामान्य उँचाइलाई बिर्सिसक्यौंहामीले सामान्य मानिसको उंचाइलाईं बिर्सिसक्यौँत्यसैले जब कुनै सामान्य मानिस<br /> कथामा वर्णित “गुलिभर' झैँ<br /> आई पल्टन्छ हाम्रो आस्थाको द्वीपमा<br /> हामी छक्क परेर उसलाई हेछौँ<br /> हामी उसलाई हेरेर छक्क पछौँ<br /> हामीलाई उसको उँचाइ देखेर आश्चर्य लाग्छ<br /> हामीलाई आफ्नो पुड्काइ देखेर डर लाग्छ<br /> र त हामी आफ्नो हीन भावनाका<br /> सियो जत्रा स-साना हतियारहरूको उसमाथि<br /> प्रहार गछौं<br /> उसको अङ्ग-प्रत्यङ्घमा चढ्छौं<br /> उफ्रन्छौं<br /> टोक्छौं<br /> चिमोद्छौं<br /> र अन्त्यमा थकित भएर तल ओनलन्छौं<br /> शान्त हुन्छौं<br /> समर्पित हुन्छौं<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे / १३<br /> र कुनै ठूलो चट्टानमाथि उर्लेर समुद्रको छाललेतर ओर्लेर त्यसको पाउ पखाले झैहामी पुज्न थाल्दछौं त्यो साधारण मानवलाईमहान्‌ भनेरहामी बाहिरबाट जतिसुकै उच्च देखिए तापनिभित्र-भित्रै निरन्तर खिइँदै गइरहेका छौँहामी 'लिलिपुट' का मानव हौं ।हामी लघुमानव हौं ।पा पा खाहामी आफूखुशी कहिल्यै मिल्न नसक्नेकसैले मिलाइदिनुपर्ने,हामी आफूखुशी कहिल्यै छुट्टिन नसक्नेकसैले छुट्टयाइदिनुपर्ने,हामी आफूखुशी कहिल्यै अगाडि बढ्न नसक्नेकसैले पछाडिबाट हिर्काउनुपर्ने, हिँडाउनुपर्नेहामी रङ्ग-रोगन छुटेका,टुटेका, फुटेकापुरानो क्यारमबोर्डका गोटी हौंएउटा मनोरञ्जक खेलका सामग्री,एउटा खेलाडीमाथि आश्रित,आफ्नो गति हराएकाएउटा 'स्ट्राइकर' द्वारा सञ्चालितहो, हामी मानिस कम र बर्ता गोटी हौं ।<br /> कि) 1 बि<br /> १४ / घुम्नै मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> हामी वीर छौं<br /> तर बुदू छौं<br /> हामी बुदू छौं<br /> रतहामी वीरछौं<br /> हामी बुद्ध नभईकन वीर कहिल्यै हुन सकेनौंहामी महाभारतको कथामा वर्णित एकलव्य हौंप्रत्येक पिंढीको द्रोणाचार्यले हामीलाई उपेक्षा गर्छहामीलाई ज्ञान दान गर्नबाट इन्कार गर्छइन्कार गर्छ मान्न हाम्रो योग्यतालाई,शक्तिलाई,<br /> र अस्तित्वलाई<br /> तर, हामी तिनै द्रोणाचार्यको मूर्ति बनाउँछौंआफ्नो झुप्रोअगाडि,<br /> त्यसलाई पुज्छौं<br /> ढोग्छौँ<br /> निरन्तर धनुर्विद्याको अभ्यास गछौँ<br /> र द्रोणाचार्यका अन्य कुलीन<br /> चेलाहरूभन्दा बढी कुशलता प्राप्त गछौँ<br /> तर, हाम्रो कुृशलतादेखि आश्चर्यचकित<br /> र भयभीत भई<br /> प्रत्येक पिंढीमा द्रोणाचार्य हामीकहाँ आउँछ<br /> र गुरु-दक्षिणा माग्छ<br /> र हामी सहर्ष उसको इशारामा<br /> आफ्नो बूढी औंला काटेर उसलाई भेटी दिन्छौं,आफ्नो अस्तित्त्र मेटेर उसलाई समर्पित गछौँर मक्ख पछौं आफ्नो गुरुभक्तिमाथि<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे ,'<br /> 104<br /> आफ्नो आत्मशक्तिमाथि<br /> त्यसैले हामी वीर त छौँ<br /> तर, बुदू छौं<br /> हामी बुदू छौं<br /> र त हामी वीर छौं<br /> हामी बुदू नभईकन वीर कहिल्यै हुन सकेनौंहामी कसैको मूर्ति स्थापना नगरीकन<br /> वीर कहिल्यै हुन सकेनौँ ।<br /> नि छ (1हामी पाइतला हौंकेवल पाइतला<br /> र फगत पाइतलापाइतला : जसको भरमा शरीर उभिन्छपाइतला : जसको आधारमा शरीर हिँड्छपाइतला : जसको भरोसामा शरीर दगुर्छपाइतला : तर जो भन्ठान्छ कि<br /> शरीरले कृपा गरेर उसलाई पालिरहेछदया गरेर उसलाई सँग-सँगै हिँडाइरहेछमक्ख पर्छ शरीरको महानतामाथि<br /> र सधैँ सम्पूर्ण शरीरको भार सहन्छ<br /> सधैँ शरीरको सबभन्दा तल रहन्छकहिल्यै शिर उचालेर माथि हेर्दैनसञैं-सधैं नतमस्तक रहन्छ<br /> हामी पाइतला हौं<br /> हामी दौडमा प्रथम हुन्छौं<br /> १६ / धुम्ने मेचमाथि अन्धी मान्छे<br /> र हाम्रो तिधारले टीका थाप्छ,हामी दौडमा प्रथम हुन्छौं<br /> र हाम्रो घाँटीले माला लाउँछहामी दौडमा प्रथम हुन्छौं<br /> र हाम्रो छातीले तक्मा टाँस्छहाम्रो टीका थाप्ने निधार अर्कै छहाम्रो माला लाउने घाँटी अर्कै छहाम्रो तक्मा टाँस्ने छाती अर्कै छ,हामी त फगत कसैको इशारामाटेक्ने, हिँड्ने र दगुर्ने पाइतला हौंकेवल पाइतला<br /> र फगत पाइतला ।<br /> खि (1 छ ।<br /> हामी केही पनि ह्नैनौं<br /> र शायद त्यसैले केही ह्वौं कि !<br /> हामी कतै पनि, केही पनि छैनौं<br /> र शायद त्यसैले कतै, केही छौं कि!हामी बाँचिरहेका छैनौं<br /> तर शायद त्यसैले पो बाँचेका छौं कि !त्यसैले आओ ए शूत्य पूजकहरू !हामी सब मिलेर पुजौं यो शून्यतालाईहामी सब मिलेर ढोगौं यो रिक्ततालाईहाम्रो अस्तित्वको यो देवतालाई ।<br /> (२०१७-रूपरेखां)<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे / १७<br /> मेरो देश<br /> जहाँ<br /> हिउँ परेको रातमा<br /> जून, धरतीलाई भेट्नहिमकणहरूको साथमामुस्कुराउँदै ओह्वालो झर्छ,<br /> र धरतीलाई सर्वाङ्ग हाँसेको पाएरझन्‌ बढी मुस्कुराएर<br /> आकाशमा फर्कने गर्छ,<br /> जहाँ<br /> आलुबखडाका हाँगा-हाँगामाफुल्दछन्‌ कुखुराका चल्लाहरू;जहाँ<br /> मृगमरीचिका पछि लाग्नेहरूको यादमारुन्छन्‌ घूपी र सल्लाहरू;<br /> जहाँ<br /> बाह्रै महीना मानिसका गालामाफुल्दछन्‌ आरुका फूल,<br /> जहाँ<br /> कृ « घुम्ने मेचमावि अन्धो मान्छे<br /> मुटुको स्पन्दनझौं उफ्री-उफ्रीखेल्छन्‌ मृगशावकका हूल;जहाँ<br /> पहराबाट छहराले<br /> खोलामा हाम्फाल्दछ ;<br /> जहाँ- रातमा पनि हिमचुलीलेआँगनमा घाम पाल्दैछ;<br /> जहाँ<br /> प्रत्येक पहाडको काखमा नदीछातीमा छहरा<br /> र निधारमा लेक हुन्छ;<br /> जहाँ<br /> स-साना नदीहरूमा पनितृफानी समुद्रको बेग हुन्छ;जहाँ<br /> बटुवालाई प्रत्येक भ्याङबाटभ्याउँकीरीले गिज्याउने गर्छ;प्रत्येक अँधेरी पँधेरोमाजूनकीरीले ज्योति फिजाउने गर्छ;जहाँ<br /> शीतल हावामा बुई चढेरकस्त्रीको सुगन्ध डुल्दछ;जहाँ<br /> एकबाजि आएर<br /> घर फर्कन वसन्त भुल्दछ;जहाँ<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छै / १९<br /> बटुवालाई भन्ज्याङमा रोकेरहिमाल पड्खा हम्कन्छ;<br /> जहाँ<br /> एक-अर्काको मुख हेरेरनीलगिरि र धवलागिरि चम्कन्छ;जहाँ<br /> प्रत्येक रातमा आकाशलेमङ्गल-दीप सजाउँछ;<br /> जहाँ<br /> प्रत्येक भोरमा घरतीले<br /> एक गोरो छोरो जन्माउँछ;<br /> जहाँ<br /> हरिया-हरिया पहाडका फरियाजहाँ<br /> अलिक तल सारेर<br /> निर्मल, स्वच्छ र न्यानो घाममाहिमालले सधैँ ढाड सेकेको हुन्छम जति टाढा भए त्यो मेरो देशसधैं मेरो मनले<br /> सपनामा पाइला टेकेको हुन्छ ।<br /> २० » घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> (२०१७-सङ्गम)<br /> सध्याहन दिन र्‌ चिसो निद्रा<br /> अखबारको 'बान्टेड कालम'-मा<br /> म आफ्ना आउने दिनहरूको अनुहार खोजिरहेछु,प्रत्येक जुल्‌स, सभा, भाषण<br /> -र नयाँ योजनाका फाइलहरूमापाइला टेक्ने आधार खोजिरहेछु-- नयाँ बजेटको ओठमा<br /> खोजिरहेछु आश्वासनरेडियो-घोषणासँग मागिरहेछुसान्त्वनाका दुई शब्द<br /> नयाँ पे-स्केलले नापिरहेछु<br /> म आफ्नो परिबारको आयु;<br /> प्रत्येक खाली सीटको सूचनालेमलाई जवान बनाउँछ<br /> प्रत्येक इन्टरभ्यूको परिणाम सुनेरजीवन, काखीको पसीनाझैं गन्हाउँछ,आमाको ममतामा पनि<br /> कसैले नैराश्य घोल्दछ,<br /> बाबुको प्रोत्साहनमा पनि<br /> घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छै ” २१<br /> चिसो सुस्केरा बोल्दछ<br /> कुमारी बहिनीको स्यूँदोसँग, सिन्दूर झस्केझैँ लाग्छपत्नीले थालमा सधैँ-सचैँ<br /> व्यङ्ग्य पस्केझैं लाग्छ<br /> एक युग बित्यो<br /> म आफ्नो बिन्तिपत्रजस्तो अनुहार बोकेरभट्किरहेछु दर-दर<br /> पुगिरहेछु घर-घर<br /> एक चिसो निद्राले मलाई<br /> छोपिरहेछ निरन्तर,<br /> मलाई थाहा छ<br /> यसपल्ट म निदाएँ भने<br /> फेरि कहिल्यै पनि म बिउँझन सबितनँत्यसैले<br /> ए झुसिल्कीराभौँ लाम लागेकाहरू !<br /> ए नाराका अक्षरहरू !<br /> अरू जोर-जोरसित नारा लगार<br /> उफ्‌ ! म निदाउन चाहन्नँ यो दिउँसैमलाई जगाङ, मलाई जगाङ ।<br /> (२०१७-खूपरेखा)<br /> २२ ८ धुस्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> गलत लाग्छ मलाईमेरो देशको इतिहास<br /> जबमयी भोकमा डुबेका चोकहरूमा<br /> यी वैलाएका कलिजस्ता गल्लीहरूमाहेर्छु एक-दुई दिन बसेर बास<br /> तब मलाई गलत लाग्छ<br /> मेरो देशको इतिहास<br /> यो बाटोको बीचमा माटो खनेरबसेका देवताहरू<br /> यो बुझेर पनि लाटो बनेर<br /> बसेका मानिसहरू<br /> यो भूकम्पपीडित मन्दिर<br /> र<br /> ढल्केका गजूरहरू<br /> यी सालिक बनेर दोबाटोमाउभिएका हजूरहरू<br /> जन देख्छु म यी सबलाई<br /> घुम्ने सेचमाबि अन्धो मान्छौ “ २३<br /> सबैँ त्यहीं- सधैँ उस्तै र<br /> सधैं एकनास<br /> तब मलाई गलत लाग्छ<br /> मेरो हुरीको इतिहास<br /> जब म<br /> असङ्ख्य सीताहरूलाई सधैँबाटो-दोबाटोमा,<br /> गल्ली-गल्लीमा,<br /> बजार-बजारमा,<br /> देश-बिदेशमा,<br /> यूक्लिप्टसका रूखझौं नङ्ग्याइएको देख्छुअनि जब देख्छु असङ्ख्य भीमसेन थापाहरूलाईनिस्पन्द, निश्चल, शिथिल चृपचाप उभिएकाआफ्नो आत्माको गीत झारेर<br /> कल्कीका बोटझौं<br /> दुबै हात तल झारेर<br /> तब मलाई गरँ-गर झौं लाग्छ<br /> आफ्नै रगतको उपहास<br /> जब म<br /> यी भोकमा डुबेका चोकहरूमा<br /> यी वैलाएका कलिजस्ता गल्लीहरूमा<br /> हेर्छु एक-दुई दिन बसेर बास<br /> तब मलाई गलत लाग्छ<br /> मेरो देशको इतिहास<br /> सुन्छु : अमरसिंह काँगडासम्म बढेको कुरासुन्छु : तेन्जिङले सगरमाथा चढेको कुरा<br /> २४ घुम्नै मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> सुन्छु : बुद्धले धरामा शान्तिको बीउ छरेको कुरासुन्छु : अर्निकोको कलाले विश्व-मन हरेको कुरासुन्छु : सधैँ सुन्छु र केवल सुन्छु<br /> तर मलाई हुँदैन विश्वास<br /> जब म<br /> यी भोकमा डुबेका चोकहरूमा<br /> यी वैलाएका कलिजस्ता गल्लीहरूमा,<br /> हेर्छु एक-दुई दिन बसेर बास<br /> तब मलाई गलत लाग्छ<br /> मेरो देशको इतिहास<br /> यो मेरो सत्य इतिहास ।<br /> (२०१७-चिराक)<br /> घुम्नै मेचमाबि अन्धो मान्छे / २१<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> दिनभरि<br /> सुकेको बाँसझैँ<br /> आफ्नो खोक्रोपनमाथि<br /> उँघेर,<br /> पछुताएर ;<br /> दिनभरि<br /> रोगी मलेवाझौँ<br /> आफ्नो छाती आफ्नै चुच्चोले टुँगेर,घाउहरू कोट्टयाएर ;<br /> दिनभरि<br /> सल्लाघारीझैँ एकलासमा<br /> अव्यक्त वेदनाले सुँक्क-सुँम्क रोएर;दिनभरि<br /> पाते च्याउझौँ<br /> घरती र आकाशको विशालतादेखि टाढाएउटा सानो ठाउँमा आफ्नो खुट्टा गाडेर,एउटा सानो छाताले आफूलाई ढाकेर<br /> २६ ? घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> साँझमा<br /> जब नेपाल खुम्चिएर काठमाडौं<br /> काठमाडौं डल्लिएर नयाँ सडक<br /> र नयाँ सडक- असङ्ख्य मानिसका पाउमुनि कुल्चिएर,टुक्रिएर,<br /> अखबार, चिया र पानको पसल बन्छ;किसिम-किसिमका पोशाकमा<br /> ओहर-दोहर गर्छन्‌ थरीथरीका हल्लाहरू<br /> फुल पारेको कुखुराझैँ कराउँदै<br /> हिँड्छन्‌ अखबारहरू<br /> र ठाउँ-ठाउँमा अन्धकार पेटीमा उक्लिन्छमोटरहरूको प्रकाशदेखि तर्सेर<br /> अनि असङ्ख्य मौरीको भुनभुन र डसाइदेखि आत्तिएरम उठ्छु<br /> न्यायको दिनमा प्रेतात्माहरू उठेझौँ<br /> र नपाएर विस्मृतिको 'लेथे' नदी<br /> रक्सीको गिलाँसमा हाम्फाल्छु<br /> र बिर्सन्छु आफ्नो पूर्वकथालाई<br /> पूर्वजुनि र मृत्युलाई<br /> यसरी नै सघैँ<br /> चियाको किटलीबाट एउटा सूर्य उदाउँछ,<br /> सधैं रक्सीको रित्तो गिलाँसमा एउटा सूर्य अस्ताउँछघुमिरहेकै छ म बसेको पृथ्वी- पूर्ववत्‌<br /> फगत म अपरिचित छु<br /> वरिपरिका परिवर्तनहरूदेखि,<br /> एम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे ,”<br /> दृश्यहरूदेखि,रमाइलोदेखि,प्रदर्शनीको घुम्ने मेचमाथिकरले बसेको अन्धो जस्तै ।<br /> [२०१८-रूपरेखा।<br /> र « घुम्वे मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> घण्टाघर<br /> कुनै फाटेर<br /> कुनै मुसाले काटेर<br /> कुनै छोरा-नाति<br /> सँगी-साथीहरूमा बाँडेर<br /> एक-एक गरीन<br /> फौजका सब पुराना जर्सीहरू सिद्धिए ।<br /> तर जतनसाथ बचाई राखेको<br /> फौजी जीवनका दुइटा प्रिय चिह्न<br /> एउटा पुरानो डिजाइनको ठूलो, गोलो जेबघडीछातीमा झुन्डचाएर,<br /> अनि एउटा पुरानो टोप शिरमा लगाएरबुढेसकालका लामा र दिक्दारै दिन बिताउनेएउटा पेन्सनवाल बूढो लाहरेझौंरानीपोखरीमा बल्छी हालेर<br /> तटमा उभिएर निरन्तर<br /> झोक्रिइरहेछ घण्टाघर ।<br /> (२०१८-रचना)<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे २९<br /> घैंटोभिन्र बटवृक्ष<br /> साँघुरो घैंटोभित्र माटो जमाएरउमारिएको बटबृक्षभैंमैले आफ्ना दुइटा हाँगाहरू फैलाएँर म ओइलाएँआफ्नो वरिपरि निसास्सिदो पर्खाल पाएरअनि मैले मुक्त वायुमा सास फेर्न ठिङ्ग उभिएकाआफ्ना पाँच नाङ्गा औँलाहरू पट्याएँप्रकाशनको खोजीमा दगुरेकाआफ्ना हस्तरेखाहरूलाई पछाडि फर्काएँर अब म आफ्नै मुट्ठीभित्र बन्द छुआफ्नै कठोरताभित्र कैद छुतर कुनै दिनतिमीले चिन्न सके आफूभित्रको बतासलाईर प्रकाशलाई तिमीलेजान्नेछौ कि बाहिरबाट जतिसुकैकठोर भए पनि भित्र-भित्रैम कोमल छुयो बन्द मु्ठीभित्र हत्केलाझैँ !(२०१८-शारदा)<br /> ३० ” धुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> मेरा विगतका सपनाहरू<br /> भारी ट्कमुनि थिचिएर<br /> मच्यो एउटा कलिलो ठिटो<br /> हत्केला खोलेर<br /> उसको आयुरेखा लामो थियो<br /> लामो थियो<br /> मेरा विगत असफल सपनाहरू जस्तै ।<br /> (२०१८--छपरेखा)<br /> घुम्ने मैनमाथि अन्धो मान्छे ” ३१<br /> ए जून !<br /> मैरो जस्तै ए जून !<br /> झूटो हो तिम्रो हाँसो पनि<br /> फरक छैन तिम्रो र मेरो<br /> भित्र-भित्र रोएर पत्ति बाहिरबाट हाँस्ने बानीमाफरक यति मात्र छ हामी दुइटाको कहानीमाकि तिमी रुन्छौ र तिम्रो आँस्‌ शीत बन्छ<br /> म रुन्छु र मेरो आँसु गीत बन्छ ।<br /> (२०१९-खूपरेखा)<br /> ३२ / घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> शाहीदहरूको सम्झनामा<br /> हुँदैन बिहान मिर्मिरेमा तारा झरेर नगए<br /> बन्दैन मुलुक दुई-चार सपूत मरेर नगए<br /> ओठमा हाँसो, गालामा लाली तब आउँछ जगतको<br /> देशको पीरले भेटी जब वीरले चढाउँछ रगतको<br /> घाँटीमा फाँसीको माला गाँसी वबीरले हाँस्ता<br /> मातृभूमिको चरण ढोगी भाग्दछ दासता<br /> उम्रन्न बोट कसैले बीउ छरेर नगए<br /> हामीले खाने प्रत्येक गाँसमा रगत छ शहीदको<br /> हामीले फेर्ने प्रत्येक सासमा रतग छ शहीदको<br /> हाम्रो मुटुको प्रत्येक चालमा छ धडकन शहीदको<br /> हाम्रो खुशीको प्रत्येक पलमा छ जीवन शहीदको<br /> पाउने थिएनौं खुशी तिनले छाडेर नगए<br /> हामीले आफ्नो कर्तव्य बिर्से इतिहासले धिक्कार्ला<br /> गोली निलेका शहीदका प्यारा ती लाशले धिक्कार्ला<br /> धरतीले मुख लाजले छोप्ला, आकाशले धिक्कार्ला<br /> शहीद रोलान्‌ हामीले उन्नति गरेर नगए<br /> हुँदैन बिहान मिमिरिमा तारा झरेर नगए<br /> बन्दैन मुलुक दुई-चार सपूत मरेर नगए ![२०१९-रचता)<br /> घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छै “ ३३<br /> पोखरा<br /> १. उपत्यका वरिपरिका डाँडाम्युजिकल चरेयरका खेलाडीसङ्गीतमा बाँधिएकाहिंडनलाई तयारबाजा बज्ने प्रतीक्षामा उभिरहेका<br /> २. कतै लुकेरकतै फुकेरएउटा गहिरो डहरबाट एक्कासि निस्केरबगिरहेछ सेती खोलाटेप-रिकर्डको फित्ताझैंएउटा मीठो धून सुसेलेर<br /> ३. माछापुच्छेएक बिहान हेर्छ अनुहार फेवामार मिलाउँछ शिरमासेतो-कालो टोपी सक्कले ढाकाको<br /> ४, हनिमूत मनाउन आएको गोरासाहेनएक बाजि हेर्छ काउँ डाँडालाईर हेर्छ विस्फारित नयनले<br /> ३४ / घुम्ने मैतमाथि अन्धो मान्छे<br /> मीमसाहेबका उन्नत वक्षस्थललाईअनि हल्लिन्छ छाया लालपातीको'मीम सा'ब' का मर्करी गलामा<br /> . हवाईजहाज आइरहेका छन्‌हवाईजहाज गइरहेका छन्‌हवाईजहाज आइरहेछन्‌हनिमूतज मनाउने जोडाहरू बोकेर,हबाईजहाज गइरहेछन्‌'ब्या' को मोलिपल्टैकच्छमा जान डाकिएका लाहरेहरू बोकेर,हबाईजहाज आइरहेछन्‌माच्छापुच्छे हेर्न आएका टुरिष्टहरू बोकेर,हवाईजहाज गइरहेछन्‌डोको, मदुस र हलो बोकेर,चितौनमा जग्गा खौज्न जान लागेकामाछापुच्छेका सन्तानहरू बोकेर,जहाज आइरहेछन्‌जहाज गइरहेछन्‌एअरपोर्टका चौतारोमाथिएकनासगाइरहेछ एउटा अन्धा“चरीको आउँदैन दूधदुःखीको हुँदैन घरबार ।'<br /> (२०२२)<br /> घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे “ ३१<br /> हो-चि-मिन्हलाई चिठी<br /> आशीर्वादजस्तो सिरानीमा उभिएको<br /> माछापुच्छ्ने हिमालको छायामा उभिएर<br /> म तिमीलाई सलामी दिन्छु<br /> तिमीलाई पनि एउटा नयाँ हिमाल मानेर ।अहिले तिमीलाई यो चिठी लेख्न बस्दा<br /> मेरो कोठाको मौनता<br /> परिणत भएको छ कुनै बौद्ध विहारको शान्तिमाजहाँ बालेको धूपबाट निस्केका धूवाँझैबिस्तारी-बिस्तारी उठेर<br /> मेरो अगाडि उभिइरहेछ<br /> तिम्रो बूढो र पातलो शरीर<br /> एउटा अस्पष्ट तर पवित्र अनुहार बोकेर ।<br /> र मलाई अनायास याद आइरहेछ आफ्नो गाउँकोजहाँ एउटा खोला छ- 'लेते खोला'<br /> तिमीजस्तै शान्त र दुब्लो<br /> तर जब त्यौ सानो खोलामा बाढी आउँछबरिपरिका ठूल्ठूला चट्टानहरूको पनि पाइला डग्मगाउँछर बाढी थामिएपछि<br /> ३६ ” घुम्ने सेचमायि अन्धो मान्छे<br /> त्यसलाई छेक्न खोजेका घमण्डी पहराहरूलेआफूलाई भत्केको, भास्सिएको र चोइटिएको पाउँछन्‌मेरो 'लेते खोला' !<br /> म ढुक्क छु<br /> तिम्रो बाढीले पनि मिल्क्याउनेछ<br /> ती डालरका कात्रो बोकेर<br /> तिम्रो देशमाथि आइलागेका बर्बरहरूलाई ।भूगोलको परिधिले मलाई बाँध्चे तापनिराष्ट्रहरूको बीचमा सीमारेखाहरूले<br /> मलाई तिमीसँग बेग्ल्याए तापनि<br /> यी सबभन्दा माथि जहाँ चेतन छ<br /> यी सबभन्दा सच्चा जहाँ मुटुको ढुकढुकी छत्यहाँ म तिमीसँग छु<br /> र युद्धमा परेको छु<br /> तिम्रो प्रत्येक घरको भत्काइमा म बेघर भएको छुतिम्रो प्रत्येक पुलको टुटाइमा म टुटेको छु<br /> तिम्रो प्रत्येक गोल-गोल मङ्गोल अनुहार भएकीआइमाईको बेइज्जतीमा<br /> मैले आफ्नी पत्ती र दिदी-बहिनीहरूलाईबाटोमा निर्वस्त्र देखेको छु<br /> तिम्रो प्रत्येक बौद्ध-बिहारको विध्वंसमा<br /> मैले आफ्नो स्वयम्भूको ज्ञानचक्षुमा<br /> आँसु उर्लिएको देखेको छु<br /> तिम्रो हनोईमाथिको बमवर्षाको छिर्का<br /> मैले आफ्नो धरहरामाथि परेको अनुभव गरेको छुर बमवर्षाका रातहरू<br /> घुम्ने सेचमागि अन्धो मान्छौ / २७<br /> मैले पनि जागरणका ट्रेञ्चहरूमा बिताएको छु<br /> को सक्छ निदाउन खरबारीमा<br /> वरिपरि मुढाहरू दन्किरहेको बेलामा !<br /> यी सबभन्दा बर्ता<br /> यी सबभन्दा माथि<br /> मैले तिम्रो प्रत्येक मृत सिपाहीबाट<br /> बाँच्ने दर्शन सिकेको छु<br /> जीवनको अर्थ बुझेको छु<br /> र तिम्रो सानो देशको ठूलो आत्माबाट<br /> मैले आफ्नो सानो आत्माभित्र<br /> एउटा ठूलो ज्योति सल्केको पाएको छु<br /> हनोईमाथिको बम<br /> शहरमाथि होइन, मान्छेमाथि बम हो,<br /> र मैले तथा मजस्तै<br /> सारा मानिसहरूले ती बमहरूलाईआफूमाथि पड्केको भन्ठानेका छौं<br /> मेरो कामरेड !<br /> मेरो हिमाल !<br /> मेरो 'लेते खोला' !<br /> विश्वास गर<br /> मैले तिम्रो जीतको विश्वास गरेको छु<br /> मानिस मर्छन्‌<br /> जसरी डढेलोमा रूखहरू डढ्छन्‌<br /> तर मानवता कहिल्यै मर्दैन<br /> त्यो फेरि पलाउँछ<br /> डढेलोपछि उम्रिने असङ्ख्य च्याउहरूजस्तै' ।<br /> झ« ” घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> आशीर्वादजस्तो सिरानीमा उभिएकोमाछापुच्छेको छायामा उभिएरप्रतिज्ञाजस्तो वरिपरि दृढ उभिएका पहाडहरूलाईहातेमालो गरेर<br /> म किरिया हाल्नै सामर्थ्यमा छुजीत तिम्रो हुनेछ<br /> जीत हाम्रो हुनेछ<br /> अन्तरिक्षमा मर्नै कुक्रको शोकमागिर्जाघरमा रुने ढोंगी मानवताधरतीमा गरेको हत्याको पन्नुतोमाआत्महत्या गर्न बाध्य हुनेछ ।<br /> (२०२३)<br /> घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे ” ३९<br /> यो हल्लै हल्लाको देश हो<br /> कानमा इयरफोन लगाउनुपर्ने बहिराहरूजहाँ सङ्गीत प्रतियोगिताका जज हुन्छन्‌<br /> र जहाँ आत्मामा पत्थर परेकाहरूकाव्यका निर्णायक मानिन्छन्‌,<br /> काठका खुट्टाहरू जहाँ रेसमा विजेता हुन्छन्‌र जहाँ प्लाष्टर गरिएका हातहरूमासुरक्षाको सङ्गीन थमाइन्छ,<br /> जहाँ बाटो र, अट्वालिकाहरूकाँ ढोकाअगाडिडोकोका डोको,<br /> खर्पनका खर्पन,<br /> ट्रकका ट्रक आत्माका मण्डी सजाइन्छ,स्टाक एक्सचेन्जका शेयरजस्तै<br /> आत्मा क्रय-विक्रय गर्न सक्नेहरू<br /> जहाँ नेता हुन्छन्‌<br /> र जहाँ निधारभरि कर्कटपाताजस्तै<br /> चाउरी परिसकेकाहरू<br /> तन्नेरीहरूका अगुवा हुन्छ<br /> जहाँ जतिसुकै व्यमिचारीको पनि<br /> ४० ” घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> इज्जतको 'वाश एन वियर क्रीज' कहिल्यै बिग्रिन्न,जहाँ जतिसुकै पाप गरेको वेश्याको पनिअनुहारको टेरेलिनको छाला कहिल्यै खुम्चिन्न,जहाँ कृषि-मेलाहरूमा<br /> दोब्बर उब्जनी हुने बीउहरूको प्रदर्शनी गरिन्छ<br /> र जहाँ खडेरी र अनिकालका सम्चारले भरिन्छ,जहाँ बाग्मती र विष्णुमतीका साटोमा<br /> अन बीयर र ह्विस्की बग्दछन्‌,<br /> र जहाँ अब पशुपतिनाथ र स्वयम्भूनाथका मन्दिरको उपयोगतिनका प्रसाद खानमा कम, र<br /> तिनका पछाडिका वनहरूमा<br /> आडम इभको 'बर्जित फल' खानमा बर्ता गरिन्छ,जहाँ चिनीको कारखानाले<br /> चित्ती होइन, रक्सी मात्र बनाउँछ<br /> र जहाँका स्वतन्त्र आमाहरूले<br /> छोरा होइन लाहुरे मात्र जन्माउँछन्‌<br /> जहाँ रिन तिर्नको लागि महाकविले<br /> असमयमै मर्नुपर्दछ<br /> जहाँ स्वदेशको पीरले बहुलाएको कविले<br /> बिदेशी अस्पतालको शरण पर्नुपर्दछ,<br /> र जहाँ सरस्वतीकी एक्ली छोरीले<br /> बिनाउपचार बैँसमै कुँजएर जीवन बिताउनुपर्दछ,जहाँ गाइडले टुरिष्टलाई<br /> नेपालको विदेशलाई देन सम्झाउँछ<br /> र बिदाको बेलामा उससित उसको<br /> बिदेशी क्यामराको देन माग्दछ,<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे / डा<br /> जहाँ तन्नेरीहरू<br /> किल्ला काँगडा र नालापानीको गीत गाउँदै<br /> अब कवाज खेल्छन्‌<br /> टाई र कोटको कलरमा खुकुरी भिरेर<br /> यो देशमा मलाई भन्न कर लाग्छ<br /> आफ्नो मुटु चिरेर<br /> कि ए मेरा देशवासीहरू हो<br /> ए मेरा देशका राष्ट्र-कविहरू हो<br /> ए मेरा देशका सम्माननीय नेताहरू हो<br /> भन्न मन लाग्छ भने भन मलाई<br /> स्वदेशनिन्दक वा घुणाचिन्तक<br /> तर यो देश तिम्रो जत्तिकै मेरो पनि देश होअंशैबण्डा गर्ने हो भने पनि यो देशका एक करोडटुक्राहरूमध्ये एउटा टुक्रामाथि<br /> मेरो पनि छाप्रो हुनेछ<br /> र यो देशका असङ्ख्य बगरहरूमध्ये एउटा बगरमाथिमेरो पनि चिता हुनेछ<br /> यही भावनाले मलाई यो भन्न बाध्य गराउँछ रआँट दिलाउँछ यो भन्न<br /> कि 'यो हल्लै हल्लाको देश हो'<br /> खनेर हेर्नै हो भने यहाँका प्रत्येक घरहरूका जगमात्यहाँ फगत हल्लै हल्ला थुप्रिएको पाइनेछ ।त्यसैले यो हल्लै हल्लाको देश हो<br /> यो हल्लै हल्लामाथि उभएको देश हो<br /> यो हल्लै हल्लामाथि उठेको देश हो<br /> यो हल्लै हल्लाको देश हो ।(२०२४-कूपरेखा)<br /> ४२ ४ घुम्नै मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> ज्वरमुत्कत सूर्य,जलनमुत्क्त आकाश रतृप्त ताल<br /> मैले पाएँ<br /> नीलो निम्ता-पत्र<br /> तिम्रा छालहरूको<br /> र बादलु कछारलाई क्षितिजमाझुन्डयाएर-. मैले<br /> हाम्फालें तिम्रो जलमाथिडुबुल्की मारे तिम्रोगहिव्याइभित्र आकाशजस्तैसिङ्गै आकाशजस्तै नाङ्गैसमाविष्ट गप्यौ तिमीले पनिसम्पूर्ण मलाई आफूमाआफूभित्र<br /> कुहिरोहरू पन्छाएरछालजस्तै उर्लिएर<br /> तालजस्तै उदाङ्गिएर<br /> घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे उ<br /> नाङ्गिएर<br /> कति सन्तुष्ट हाँसो छर्दैछ अब<br /> मेरो ज्वरमुक्त सूर्य तिम्रो अँगालोमाअब मलाई मेरो चट्याङ चुटुङहरूले पोल्दैनन्‌बिलाइसके तिम्रा अज्ञात कुराहर्र्भत्रतिम्रा चञ्चल माछ्ाहरू<br /> अब तिम्रो शीत जललाई उनीहरूलेछिचोल्दैनन्‌ ।<br /> उठेर फर्किनुपरे अनि मैले आफ्नोपूर्वस्थानमा अब म अशान्त हुन्नअसन्तुष्ट हुन्नँ,<br /> कि म स्पष्ट देखिरहेछु<br /> तिमीभित्र मैले कुँदेको<br /> मेरो आफ्नो प्रतिविम्बचलमलाइरहेको<br /> मेरो आफ्नो छाया<br /> सलबलाइरहेको ।<br /> ४४ / घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> (२०२४--रूपरेखा)<br /> मर्दैछ हामीमा हामी बाँचेको युग<br /> बाँधका मुहान<br /> अनि खौला नाला र तालका कुरहरूमाथापेजस्तै माछा समाउने पोडेहरूले डोका र जालहरूयो युग जसमा बानुहरूले<br /> भोगपछिको जिम्मैदारीसँग बाँच्न<br /> थात्पछन्‌<br /> गर्भाशयतिर लम्केका आफ्नै सम्भावित सन्तानशुक्रकीटहरूलाई नष्ट गर्ने पासोहरू;<br /> र आमाहरू<br /> आफ्नो आनन्दलाई चिन्तामुक्त गर्छन्‌गर्भाशयको ढोकामा<br /> आफ्नै सम्भावित छोरा-छोरीको प्रवेशलाईनिषेध गर्ने पालेहरू उभ्याएर<br /> यौ युग जसमा<br /> भाग्यवश<br /> संयोगवश<br /> पाए भने कसैले प्रवेश गर्भाशयभित्र<br /> तीमध्ये पनि कैयन्‌ नष्ट गरिन्छन्‌<br /> घुम्नै मेचमायि अन्धी मान्छे / ४४<br /> आफैँ आमा-बाबुद्वारा खटाइएका<br /> जिउँदो वरा मुर्दा समाउने आदेश पाएकायमदूतहरूद्वारा<br /> यस युगमा<br /> यस्तो युगमा जन्मेका छौँ हामीजन्मिनुअगावै मृत्युको त्रास बोकेर<br /> हत्याको सुइँको पाएर<br /> आएका छौं हामी यस पृथ्वीमा<br /> आफ्नै निर्माताहरूको इच्छाविरुद्धउनीहरूको षडयन्त्रलाई तोडेर<br /> पहिलो पटक<br /> नीलो चहकिलो आकाशमुनि पहिलो पटकहरियो भरियो पृथ्वीमाथि पहिलो पटकपहिलो<br /> पहिलो<br /> र पहिलो पटक<br /> खोल्यौं पनि त हामीले आँखा यस धरतीमापोलिनलाई ठीक भइसकेका<br /> नाजी ग्याँसच्याम्बरका कैदीहरूले मूर्छा परेरअन्तिम घडीमा मुक्ति पाएर आँखा खोलेजस्तैआफूलाई मृत<br /> र आँखाअगाडिको संसारलाई<br /> मृत्युपछिको अर्कै लोक भन्ठानेर<br /> त्यसैले हामी बाँचिरहेका छौं<br /> बाँच्नुप्रति चिसो र शङ्कालु भएर<br /> र हामी हर्किरहेका छौँ त्यस युगमा<br /> ४६ / घुम्नै मैचमाथि अन्धो मान्छे<br /> जुन युगमाहामीभित्र<br /> हामी सँग-सँगै<br /> हुर्किरहेको छ एउटा तीब्र अनास्थास्वयं यस युगप्रति नै<br /> यस युगको अस्तित्वप्रति नै ।<br /> [२०२४-खूपरेखा)<br /> घुम्ने मेचमाबि अन्धो मान्छे / ४७<br /> साँझको नयाँ सडकजिन्दगीको जात्रा<br /> बाह्य सुकिली नयाँ सडक, छाँट्टिएर<br /> पेटीहरू ओहोर-दोहोर गर्छिन्‌ साँझमा<br /> र स्लिमलेस्‌ ब्लाउजको पाखुरामुनि खिचापोखरीनिसासिन्छ गल्लीका<br /> काखीका रौंजस्ता भ्वास्स उम्रेका धमिला, दुर्गन्धघरहरूका माझमा<br /> पसलहरूका शो-विण्डोभित्र<br /> सू-जि वाँग हाँसो हाँस्तछन्‌ हङकङ सुन्दरीमैडम टेरिउन, मिस्‌ नाइलन र सुश्री टेरेलिनहरूर सम्मोहित कुमारी लूपकुमारीहरू<br /> पाखुराभरि पेन्सिलिन इन्जेक्सनको<br /> यात्राका पदचिहनहरू बोकेर<br /> अँध्यारा गल्लीहरूतिर लम्किन्छन्‌<br /> ब्रेसरीको खर्पनमा बासी यौवनका फलहरू उचालेर'ट्रीप' मा मग्न हिप्पीकुमारको अँगालोमाअर्धनग्न पीताम्बर साडी-ब्लाउजमा<br /> डे 7 घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे<br /> फ्लावर बेबी हिप्पी मैयाँ नयाँ सडकमा हिंड्छे<br /> नयाँ सडकका तमाम आँखाहरूलाई<br /> आफ्नो नाइटोमा खोपाएर<br /> र बरिपरि उभिएका पीपलको बोटमा धर्मपुत्रहरूभित्र-भित्रै करुवा भइदिन्छन्‌<br /> चौतारीवरिपरि उमिन्छन्‌<br /> प. स. क. को डेनेजले मिल्काएका फोहरहरू<br /> र कमलपित्ते आँखाले आउँदो भोलिलाई हेर्दछन्‌अखबारका खापाहरू उघारेर ।<br /> एउटी माग्ने आइमाईले न्यूज सेन्टरअगाडि उभिएकोसूटेड टाटकुमार नेपाली रित्तो खल्तीको एक्सरे गरिदिन्छेपाँच पैसा मागेर<br /> र टाटकुमार नेपाली<br /> काठमाडौंको आकाशमा गालीको बेलून उडाएरभाग्योदय चिट्वातिर हेरेर आफूलाई थुकिदिन्छ ।<br /> म<br /> नयाँ सडकमाथि<br /> बोकेर<br /> उभनुको कुनै अर्थ पाउँदिनँ<br /> र घरबार शब्दलाई एउटा अर्थ दिन<br /> (दिउँसो घर र राति बार आवाद गरेर)<br /> लेटेष्ट कविताको पारिश्रमिकलाई जाँड बनाएर घोक्छुर नयाँ सडकलाई नाप्छु<br /> नयाँ कविताको प्लट सोच्तै<br /> र अनायास टुँडिखेलतिर लम्किन्छु<br /> वरिपरिका भीडहरूतिर भैरहवा सुगर मिलको हाँसो फालेर<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे / ४९<br /> शहीदद्वारतिर पुगेर म अडिन पुग्छुर अन्तिम खिल्ली चारमिनारको सल्काएरम रित्तो बट्टाभित्र काठमाडौंकोरिक्तता हालेर मिल्काइदिन्छुर एक टक शहीदद्वारलाई हेरेर शहीदद्वारतिरएउटा मौन प्रश्न फाल्छुशहीदद्वार मलाई हेरेर फिस्स हाँस्छर कुहिरोभित्र हराउँछ ।<br /> (२०२५-मधुपर्क)<br /> ४० घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> नयाँ वर्ष<br /> नयाँ सरुवा भई आएको हुलाकेझैँझोलामा सुर्जेको एउटा पुलिन्दा बोकेरछानामाथि वैशाख हिंडिरहेछ<br /> भारी अल्छी पाइला सारेरमित्ता-घडीको लङ्गूर हाल्लिरहेछ उसकोपदचापले<br /> ट्वाक्‌..... ट्वाक......द्वाक......ट्वाकनिस्तेज भई आकाश पल्टेको छ<br /> न्यास्रो अनुहार पारेर<br /> बेमौसमको बर्षात<br /> बेला-कुबेलाको बादलको गडचाड-गुडुङआकाशलाई पखालो लागेको छबिष्णुमतीको फोहर हैजे पानी पिएरट्वाँ,<br /> सहनाईको बेसुरा ध्वनिबाट निस्किरहेका छन्‌हैजाका असङ्ख्य अदृश्य कीटाणुहरूमध्याह्न दिन<br /> चर्को घाम<br /> धुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे / ५१<br /> सारा' रूखहरूले आफ्नो आङ कन्याइरहेका छन्‌फेरि एकचोटि<br /> नयाँ वर्ष आएको छ<br /> फेरि एकचोटि<br /> भित्ताको नयाँ क्यालेण्डरमा<br /> आफ्नो जीवनको मिसा झुन्डयाउनु छ<br /> फेरि एकचोटि<br /> सँगी साथीहरूको सूची बनाउनु छ<br /> फेरि एकचोटि<br /> भयानक बमहरू बोकेर, उडिरहेका हवाईजहाजर रकेटहरूमुनि बसेर<br /> लेख्नु छ प्रियजनहरूको नाममा<br /> सफलता, शान्ति र दीर्घायुको शुभकामना-पत्र ।<br /> १२ ४ घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे,<br /> पहिरो जाने पहाडमुन्तिर<br /> अनिश्चित भविष्यको आशङ्कामय पीडाखप्न नसकी<br /> 'ेलोडोमाइड' खाएकी गर्भिणी रातजन्माउँछिन्‌ लँगडा, लुला, क्‌च्चिएका बिहानहरूजब बिउँझन्छु म<br /> छिप्पिन आँटेको जाँडको घैँटोजस्तोउत्तेजित टाउको उचालेर<br /> अनि हेर्दैछु- ताजा अखबार :<br /> चील र गिद्ध उडिरहेको आकाश<br /> सिनुको गन्ध बोकेका<br /> म गाड्छु दाँत टोष्टमाथि<br /> र मिल्काउँछु एक टुक्रा दैलोको घामतिरअनि घाम फैलिन्छ चाउरेको विश्वमाथिबासी टोष्टमाथि पग्लिएको नौनीझैंयसरी सुरु हुन्छ एउटा नयाँ दिन<br /> यसरी सुरु हुन्छ अर्को नयाँ दिन<br /> अर्को...... र नयाँ दिन<br /> हतार-हतार आउने र जानैघुम्ने मेचसागि अन्धो मान्छे ” ५३<br /> जुवाडीको खल्तीका नौटजस्ता चाउरिएका<br /> असङ्ख्य नयाँ दिनहरू<br /> घुमिरहेछ पृथ्बी<br /> आफ्नो धुरीमा, निरन्तर<br /> तर 'रूलेट'- को चक्काझैँ<br /> जहाँ प्रत्येक व्यक्ति टन्त छ उत्तेजनाले<br /> बेग्लाबेग्लै बाजीमा थापिएका सिक्काझौं<br /> आकाश त्यही छ पुरानो<br /> तर अब त्यहाँ<br /> चुच्चोमा खर च्यापेर गुँड बनाउन लम्केकागौंधलीको साटोमा<br /> उडदछन्‌ पचासौं मेगाटन बोकेका रकेटहरू<br /> क्षितिज तिनै छन्‌ घाम उदाउने र अस्ताउने<br /> तर त्यहाँ अब थकित सूर्य पल्टन्छ<br /> अन्तरमहाद्वीपीय क्षेप्यास्त्रको, सिरानी हालेर<br /> यो के भयो एक्कासि मेरो विश्वलाई !<br /> यो के भयो विश्वको 'म'-लाई ?<br /> किन सक्तिनँ म 'स्कान अन र राक्स'- मा<br /> जलवबिहार गरेर आफ्नो जलनलाई मेट्न !<br /> किन सक्तिनँ म आफ्ना कोमल भावनाहरूलाई कुल्चन<br /> 'लोलिटा'- लाई जस्तै;<br /> किन सक्तिनँ म डुब्न,<br /> 'बिधोवन' र 'मोजार्ट'- को सिम्फनीमा<br /> किन ट्म्पेट र क्यारोनेटको मुख<br /> हेदहिदै परिवर्तित हुन्छन्‌<br /> तोप र बन्दूकहरूको नालमा !<br /> ५४ ८ घुम्ने मेच्रमायि अन्धो मान्छे<br /> आहा ! मलाई थाहा छ शान्ति कहाँ छ<br /> शान्ति हेर उ: त्यहाँ भेडासिङको चौबाटोमा छ<br /> तर किन म शान्त हुन सक्तिनँ<br /> त्यहाँ सांढे जुफाइको माझमा<br /> घाँटीको दाह्रीमा उस्तरा चलाउन दिइरहेको मान्छेजस्तै !मेरो निम्ति त शान्ति<br /> जँडयाहा जन्डो मान्छेको स्वास्तीको गर्भमा छ<br /> आहा ! कति क्षीण छ मेरो आशा,<br /> हाम्रो आशा<br /> एउटा कलिलो हँसिलो संसारको न्वारान गर्ने ।<br /> (पौखरा)<br /> घुम्ने मेचसाथि अन्धो मान्छे “ ५१<br /> तीतरा, बट्टाई र भक्कको राँगोकासन्तानहरूप्रति<br /> जर्मनका धाबैमा होस्‌<br /> वा बर्माको घेरामा<br /> मलायाका रबडका वनमा होस्‌<br /> या नेफा र लद्दाखका पराइ लडाइँमाती जो मरे<br /> बिना कुनै स्वार्थ<br /> विना कुनै अर्थ<br /> व्यर्थ<br /> तीतरा, बट्टाई र भक्कूको राँगोजस्तैअरूको हा...हा...हामा लागेर<br /> अरूको थपडी र नाराले जागेरअरूले ख्वाएको जाँड र कटले मात्तिएर“आयो गोर्खाली' भन्दै<br /> (गोरु खालि बन्दै !)<br /> युद्धमा हाम्फालेर<br /> ती मरेका लोग्नेहरूको पेन्सनले<br /> ५६ / धुम्नै मेचमाबि अन्धो मान्छे<br /> आफ्नो छोराको पास्नी गर्ने ए अभागिनी स्वास्नीहरू !ती मरेका छोराहरूको आर्जनले आफ्नै चौरासी पूजा गर्नेए बूढा-बूढीहरू !<br /> ती बितेका साथीहरूको जर्सी लगाएर<br /> रोदीमा सोल्टी फकाउने ए तन्नेरी मान्छेहरू हो !<br /> ती मरेका प्रेमीहरूको कोसेली चुरा लाएर<br /> डोलीमा बस्नै ए ब्याहुली जेठी-कान्छीहरू हो !<br /> खुपै सुहाएको छ तिम्रो छातीमा<br /> सी तक्मा 'परम बीरचक्र' र भिक्टोरिया क्रस' कोतर के आउँदैन यसबाट कहिलेकाहीँ<br /> ओस्सिएको गन्ध तिम्रो आफन्तहरूका लाशको !<br /> (पोखरा)<br /> घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे / ५७<br /> भैरहवा<br /> टाढा-टाढासम्मजता हेन्यो उतै मैलो, फुस्रो धरतीउजाड, उदाङ्ग<br /> आदिदेखि अन्तसम्म एकनास<br /> न कतै गर्वले उठेको छ<br /> न कतै बिनम्रताले झुकेको छ<br /> न कतै उन्मुक्त मनले खुलेको छ<br /> न कतै जलाउँदै लुकेको छ<br /> नखदेखि शिखसम्म<br /> वक्ष, नितम्ब केही पनि विकसित नभएकोबाँझी तरुनीको आडजस्तो सपाट,मुश्किलले तीस-चालीस<br /> घरजस्ता घर<br /> बाँकी कुभिन्डोका गाँड निस्केका<br /> कृप्रा झुप्राहरू, डन्डीफोरझैं<br /> यताउता जथाभाबी बेढङ्गा उठेका,मानिस :<br /> कोही पूर्वका<br /> श्ष्द् « घुम्ने मेचमायि अन्धो माल्छे<br /> कोही पश्चिमका<br /> कोही पहाड काँठका<br /> कोही मधेश फाँटका<br /> कोही भारतका, कोही भौोटका<br /> तर सब यहाँ भेला भएका छन्‌खोजीमा हरिया नोटका<br /> यहाँ मानिस कानेखुशी गर्छन्‌<br /> नोट गतेको कागजे आवाजमा<br /> पुरानो मोहर बजाएको आवाजमायहाँ मानिस हाँस्तछन्‌<br /> यहाँ घाम उदाउँछ<br /> पसलहरूका ढिकभित्रबाट<br /> र बहीखातामा जिल्लाझौँ राता हुन्छन्‌यहाँ घाम डुब्छ कन्तुरमा<br /> र बहीखाताका पाताहरू पहेँलिन्छन्‌सन्ध्याकालीन क्षितिजझौँ<br /> टाढा-टाढा देखिन्छन्‌<br /> बुटवलका डाँडाहरू केर-मेर.. केर...मेरबहीखाता सिरानीमा 'शुभलाम' लेखिएयो ठाउँ<br /> एउटा यस्तो घरमा बसेजस्तो<br /> जहाँ न भित्ता छन्‌<br /> नखामा<br /> न आँखा राख्ने भयाल छ<br /> न हृदय सजाउने गमला<br /> न हाँसो उमार्ने बारी छ<br /> घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे<br /> १९<br /> न कतै मीठो गीत सुनिन्छ<br /> न कतै मनोहर दृश्य देखिन्छ<br /> सुनिन्छ त फगत<br /> हावामा पौडिरहेका ट्रान्जिष्टरब्रोझ्काइटिस्‌ भएका ट्रकहरूको खोकी,बस्ने उमेरे भएको बसहरूको ध्यार्र.. घ्यार्रलाहुरेहरूको बूटको आवाज<br /> र मठ्याहा नेपाली बौली- 'अच्छा यार'र देखिन्छ त केवल<br /> साँझमा<br /> रिक्सा, साइकल, भट्टी र सडकमालाहरेहरू र कान्छीहरूको मांसाहारी प्यारउफ्‌ ! यो पट्याइलाग्दो ठाउँ<br /> यो अत्यासलाग्दो ठाउँ,<br /> जता हेत्यो उतै फुङ्ग उडेको<br /> फुस्रो, न्यास्रो<br /> भैरहवा<br /> हिलोको तलाउबाट निस्केको<br /> भैंसीको- 'भै'<br /> तावामा छुटेर जलेको रोटीको- 'र'गालीजस्तो नरमाइलो तातो<br /> हावाकौ- 'हबा' ।<br /> ६० ? घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छै<br /> एक कविता<br /> “भोक लाग्यो' ठिटोप्रति<br /> न गाँसको प्रबन्ध<br /> न बासको ठेगाना<br /> तैपनि<br /> बाँचेकै छ<br /> हुर्केकै छ<br /> यो मगन्ते ठिटो<br /> नयाँ सडकको पेटीमा<br /> पेटीजस्तै सधैँ असङ्ख्य पाउमुनि कुल्चिएर<br /> (1 खा<br /> कसैको वासनाको द्रुतगामी रकेटमा राखेरयो ठिटो उडाइयो<br /> अनजान र अनिश्चित भविष्यको अन्तरिक्षमाबिना कुनै स्पेस सूट !<br /> 'अक्सिजन मास्क'<br /> र सुरक्षित सञ्चालनको<br /> तर क<br /> घुस्नै सेचमाथि अन्धो मान्छे “<br /> ही<br /> बेवारिसपनाको भारहीन अवस्थाबाटसकुशल ओर्लियो<br /> नयाँ सडकको पेटीमा<br /> झुत्रो प्यारासुट ओढेर<br /> छि। थि ।<br /> यो शिशु<br /> जन्मियो यिशूजस्तै<br /> कुमारी आमाको गर्भबाट<br /> र बसेको छ अहिले क<br /> नयाँ सडकको पेटीमाल्याम्प-पोष्टको 'क्रस' बोकेर ।<br /> कि 1<br /> पुसको जाडो<br /> रौं ठाडो हुने रातउदास, उजाड, फूटपाथएक कुनामा सिउरेर<br /> सुतेको छ क झुत्रो बोरा र पुराना अखबार ओढेरअखबार : जसको छातीमा छापिएका छन्‌ठूला-ठूला अक्षरमा 'बालदिवस' को समाचार<br /> मन्त्रीज्यूबाट उद्घाटन,मिठाइ र पुरस्कार वितरण<br /> तथा बाल-बालिकाहरूको प्रगतिको विज्ञापन<br /> सुत बाबा सुतसुत ज्ञानी सुत<br /> ६२ ८ घुस्नै मैचमाथि अन्धो मान्छे<br /> सुत राजा सुत<br /> यसरी नै निश्चिन्त भई सुत<br /> एक दिन यस्तो पनि आउनेछ<br /> जब तिम्रा यी अखबार र झुत्रे बौोराकालुगा पनि<br /> झुन्डयाइने छन्‌- म्युजियममाकालुपाँडेजस्तै<br /> कालुपाँडेको लुगासँग<br /> र त्यस बेला लेख्नेछ इतिहासकारले“उहिले-उहिले' को नेपालमा<br /> दुई थरीका मानिस थिए<br /> एक थरी<br /> जो अखबारमाथि पल्टन्थे<br /> हेडलाइनको सिरानी हालेर<br /> महत्त्वपूर्ण खबर बनेर,<br /> अर्को थरी<br /> जो त्यही खबरको न्यानो ओढेरपुस-माघको जाडो काट्थे बेखबर भएर......उहिले-उहिलेको नेपाल<br /> एउटा बासी अखबारजस्तो थियो ।<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छै /<br /> दुई सेता कलिला हत्केलाको परेवा :तिम्रो नमस्ते<br /> कौसीमा उभिएर लज्जानत<br /> तिमीले मतिर गुलाफी हतारमा उडाएको<br /> दुई सेता कलिला हत्केलाको परेवा : तिम्रो नमस्तेदिनभरि<br /> मेरा आँखाको आकाशभरि<br /> तिम्रो कौमार्यको सेता पखेटा फिंजाएर उाडिरहन्छसाँझभरि<br /> मेरो हृदयको क्षितिजभरि<br /> तिम्रो कैशोर्यको गुलाफी रङ्ग छरिरहन्छ<br /> रातभरि<br /> मेरो निद्राको दलिनभरि<br /> तिम्रा सप्तरक्की चुराहरूको बुट्टा जडिरहन्छ<br /> र सधैंभरि<br /> सधैं-सचैँ सञैभरिको निम्ति<br /> मेरो मुटुभरि<br /> मेरो परेलाभरि<br /> ६४ ” घुम्बे मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> मेरो हुकढुकीभरि<br /> तिम्रो एकलासपनाको अस्फुट प्रार्थना र<br /> खित्काहरू भरिरहन्छ ।<br /> कौसीमा उभिएर लज्जानत<br /> तिमीले मतिर गुलाफी हतारमा उडाएको<br /> दुई सेता कलिला हत्केलाको परेवा :तिम्रो नमस्तै ।<br /> घुम्नै मैचमाचि अन्धो मान्छे ” ६१<br /> चिसो एष्ट्े<br /> यहाँ जो आउँछन्‌<br /> मुटुभरि आगो, ओठभरि ज्वाला बोकेर आउँछन्‌<br /> यहाँ जो बस्छन्‌<br /> हत्केलाभरि खरानी र आँखाभरि धूवाँ बोकेर बस्छन्‌<br /> र यहाँबाट जो जान्छन्‌<br /> पोल्टाभरि निभेका विश्वासहरू र ठुटा सपनाहरू सोहोरेर जान्छन्‌यस्तो छ यो चार भन्ज्याङ खाल्टो<br /> एउटा चिसो एष्ट्रेजस्तो छ<br /> यो चार भन्ज्याङ खाल्टो ।<br /> ६६ / घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे<br /> अभिशप्त घर<br /> जब-जब बायाँ र दायाँ पट्टिका छिमेकीहरूले<br /> एकार्काको छानामाथि ढुङ्गा बर्साउँछन्‌<br /> यस घरको छानामा घाम ताप्न बसेकी बूढीको चश्मा रकौसीमा रमिता हेरिरहेकी दुलहीका चुराहरू फुट्छन्‌,आच्यारातमा जब छिमेकीहरूले आपस्तमा<br /> जहाँबाट जे पायो त्यसैले कुटाकुट गर्छन्‌<br /> भोलिपल्ट बिउँझेर यस घरको बातको रोगी बूढालेआफ्नो लौरी भाँचिएको पाउँछ ।<br /> यस्तो छ अभिशप्त घर<br /> डढेलोको बीचमा उम्रेको खरजस्तो छ यौ घर ।<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे “ ६७<br /> १. म एक पुत्रएक पतिर एक पिता हुँ<br /> २. म एक न्वारानएक बिबाहर एक पिता हुँ<br /> ३. म एक होटलएक बोतलर एक प्याला हुँ<br /> ४. म एक श्रमएक उत्पादनर एक ज्याला हुँ<br /> भर, म एक इन्टरमभ्युएक लामो क्युर एक क्यान्डिडेट्‌ हुँ<br /> ईद ” घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे<br /> १०.<br /> ११;<br /> म एक खाली बिलएक खाली विभागर एक खाली पेट हुँ<br /> म एक सभाएक श्रोताएक वाह<br /> र एक ताली हुँ<br /> म नेताजीको एक गीतएक भाषणर एक गाली हुँ<br /> म एक जुलूसएक उफ्रचाइँएक नारा<br /> र एक झन्डा हुँ<br /> म एक आवश्यकताएक माग<br /> एक विरोध<br /> र एक डण्डा हुँ<br /> म केबल एक जुत्ताएक सुरुवाल<br /> एक कमीज<br /> र एक कोट हुँ<br /> घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे / ६९<br /> १२. बस म केवलएक क्रान्तिएक प्रजातन्त्रएक चुनाउर एक भोट हुँकेवल एक भोट हुँ।<br /> ७० ? घुम्ने सेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> रातकाठमाडौंप्रात:<br /> बाग्मतीपारि स्याल,<br /> र वारि कुक्रहरू कराउँदा<br /> सशङ्िकत पोथी कुखुराझैं<br /> घिच्रो तन्काएर<br /> हेर्छन्‌ देवलहरूले<br /> वरिपरिका खोरहरूलाई<br /> पखेटा झारेर<br /> र अन्धकारले तिनलाई डोकोभित्र छोप्छ ।अज्ञात दुलोबाट निस्केर<br /> डस्छ गोमनले काठमाडौंलाई<br /> र बिष सर्दै-सरबै धरहराको दुप्पोनिर पुग्छ,गल्लीहरूका नसाभित्र रगत<br /> कालो हुँदै जान्छ<br /> एक्कासि अदृश्य कुनै धामीको<br /> मन्त्रमा बाँधिएर<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे / ७१<br /> मुग्ध सर्प : नयाँ सडक<br /> सल्बलाउँदै आउँछ<br /> आङमरि धामीले फालेका<br /> मन्त्रबद्ध सेता कौडाहरू टाँसेर<br /> र चुस्छ, चुसिरहन्छ रातभरि<br /> बेहोश काठमाडौंको शरीरबाट आफ्नो विष<br /> बल्ल-बल्ल प्रात:मा<br /> चल्मलाउँछ काठमाडौं पीडामय बेहोशीबाट-बिउँमेर<br /> र बोली फुट्छ अनि स्तब्ध धाराहरूका<br /> र हाँस्त थाल्छन्‌ उन्मुक्त भ्याल र ढोकाहरू ।<br /> ७२ घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> शीत-युद्धकालका बाँदरहरू<br /> हातमा फोहर लागेका<br /> बाँदर सदा र सर्वत्र<br /> दुर्गन्धले पीडित हुन्छ<br /> सुन्तलाको घारीमा क<br /> दुर्गन्धले निसासिन्छ<br /> गुलाफ फुलेको देख्ता<br /> उसले नाक थुन्छ<br /> दूषित हात उचालेर<br /> आफ्ना अङ्गहरूलाई<br /> बचाउने चेष्टा गर्छ<br /> घुणित स्पर्शबाट आफ्नै हातकोअनि सफलताको चीत्कार बोकेररज बन-बन दगुर्छ<br /> रूख, ढुङ्गा आदिमा हात पुस्छखोला-नालाको पानीमा हात चोपेरक मुक्त हुन खोज्छ दुर्गन्धबाटतर, प्रत्येक प्रयासपछि<br /> हात सुँघ्दा दुर्गन्ध<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे / ७३<br /> झन्‌ बढेको पाउँछ<br /> अनि बहुलाझौँ<br /> रूख हाँगाहरूका साराफलफूलहरू झार्दै<br /> सुगन्ध र स्वादलाई मेटेर<br /> कम गर्न खोज्दछ आफ्नो<br /> दुर्गन्धको प्रभावलाई<br /> र अन्तमा निराश भएर<br /> कुनै ठाउँमा बसेर ज बर्बरतापूर्वकघोद्न थाल्छ आफ्नो हात ख्रोढुङ्गामाथि<br /> उसले ढुङ्गामा हात घोट्छ र सुँघ्छउसले आफ्नो हात सुँघ्छ र घोद्नथाल्छ र घोटि नै रहन्छ<br /> तबसम्म<br /> जबसम्म कि उसको हात बेकम्मा हुँदैनशङ्कालु बाँदरको जब एकचोटिहात गन्हाउँछ<br /> उसले बगैँचालाई उजाड<br /> र आफ्नो हातलाई लुला बनाउँछ ।<br /> (रूपरेखा)<br /> ७४ ” घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छै<br /> बेड-ल्याम्प<br /> भोरको उज्यालोमा उसलाई निभाएरसचैं-सघैँ म घरबाट निस्कन्छु<br /> र दिन-दिनभरि<br /> सूर्यसरि<br /> यस क्षितिजबाट त्यस क्षितिजमाभट्किरहन्छु<br /> मानिसहरूको बीचमा<br /> अनि जब रातमा घर फर्कन्छु<br /> र त्यहीं त्यसरी नै<br /> निभेर झोक्रिएर बसेको हुन्छ<br /> जाग्छ मनको कुनै कुनामा<br /> एक अव्यक्त माया<br /> र हठात्‌ म उसलाई स्पर्श गर्न पुग्छुक खुशीले धप्प बल्छ<br /> उ मेरो कोठाको 'बेड-ल्याम्प !'<br /> र मेरी 'धर्मपत्नी' ! !'<br /> (आधुनिक नेपाली कविता' बाट)<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छै / ७५<br /> प्रातः एक आघात<br /> प्रत्येक दिन<br /> चोरभझौं सुटुक्क आएर<br /> मलाई भोरले अलिकति निचोर्छ<br /> ब्यूँझन्छु म किरणहरूको स्पर्शले<br /> देख्छु प्राचिका नियमित रूपमा माभझिएकासेतासेता उज्ज्वल दाँत<br /> हुन्छ मनको कुनै कुनामा<br /> एक हल्का तर तीक्ष्ण आघात<br /> आह ! सकिंदै गइरहेछ मेरो जीवन<br /> प्रत्येक दिन एक निश्चित मात्रामा दुथपेष्टझैँ ।<br /> ७६ - घुस्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> मानी नभएको जिन्दगानी<br /> आउँछन्‌ जब किरण भोरका<br /> भ्यालभित्र ज्वरको रापझै<br /> उठ्छ चूपचाप ओछ्यानबाट<br /> घाममा सुकाएको गीलो कपडाको बाफझौंहराउँछु दिन-दिनभरि घरबाहिर<br /> रक्सी पिएर बिर्सेको पापझौँ<br /> रातको साथमा घर फर्कन्छु<br /> नशा उत्रेपछिको पश्चात्तापझैँ<br /> आह ! यसरी बितिरहेछ्‌ जीवनसन्तिपातको रोगीको प्रलापझौँ ।<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> ७७<br /> रिक्त शय्याको स्थानबाट<br /> शय्याको» मर्खेर रिक्त भएको स्थानबाटउठिरहेछ तातो बाफठुवाक...ठ्बाक...ठ्वाक<br /> ठक...ठक...ठक्क<br /> तल भन्याङमा सुनिन्छ<br /> टाढा गइरहेको<br /> क्रमश: क्षीण भइरहेको<br /> कसैको परिचित<br /> तर असन्तुलित पदचाप<br /> एकछिनको निम्ति वातावरण बेहोश हुन्छपुनः सुनिन्छ कोर्राको फटकार<br /> बग्गीको खड-खड, घोडाको चीत्कारबाटोको ढुङ्गा र माटोको सम्मिलित हाहाकारम भने शय्यामा पल्टिरहेर<br /> निस्पन्द, निश्चल, शिथिल, चूपचापसोचिरहेछु मैले<br /> एकैछिन पैले<br /> ७८ घुम्बे मेचमायि अन्धो मान्छे<br /> के गरें- प्रणय कि पाप!<br /> पुनः सोच्छु- यो म के सोचिरहेछु<br /> के यो मेरो सोचाइ मात्र ? जिज्ञासा मात्र ?<br /> कि मेरो अन्तस्‌ले मसित लुकाएको पश्चात्ताप ?<br /> घुम्ने मैचमाथि अन्धो मान्छे / ७९<br /> सेरो जीवन लेकझैँ<br /> मेरो जीवन लेकझैं बिरानो थियो<br /> मेरो दुनियाँ<br /> मुर्दा पोल्ने बगरझैँ सुनसान थियो<br /> र म आफ्नो जीवनको लेकमा<br /> चमरी गाईको गोठालोझैं एक्लो थिएँ<br /> तर एक-दिन<br /> तिमी मेरो जीवनमा भैँचालोझैँ अकस्मात्‌ आयौतिमीले मसित प्रीत लायौ<br /> मेरो स्वरमा-स्वर मिलाएर गीत गायौ<br /> मैले बधाई दिएँ आफ्नो यौवनलाई<br /> अन्तमा तिमीले पनि कसैको प्रीत पायौ<br /> तर<br /> जस्तो कि थियौ मलाई डर<br /> निरन्तर अपमानित भएको मानिसको हृदयभित्रअभिमान थाकेझैं<br /> वृद्ध शरीरभित्र प्राण थाकेझैँ<br /> तिमी मेरो प्यारमा थाक्यौ<br /> अनि फेरि आउँला भनी<br /> ० ८ घुम्तै मेचमायि अन्धो मान्छे<br /> नदीको लहरमा नाचेको पातझैंभोरको प्रतीक्षामा बाँचेको रातझैंतिमी बेपत्ता भयौ<br /> कुन्नि कता गयौ<br /> यद्यपि मलाई थाहा थियो<br /> तिमी अब कहिल्यै आउँदिनौ<br /> मेरो स्वरमा स्वर मिलाएर अब तिमीलेकहिल्यै गाउँदिनौ<br /> तैपनि मैले तिम्रो प्रतीक्षा गरेँअसङ्ख्य मिलनको इच्छा गरेँतिमी भने<br /> कुनै अप्रसिद्ध नयाँ लेखककोप्रथम पुस्तकको दोस्रो संस्करणझौंबादा गरेर पनि कहिल्यै आइनौम भने<br /> आज पनि विना कुनै आशकोविना कुनै विश्वासको<br /> कुनै कुरूप बूढी कन्याको सिउँदोलेसिन्दूरलाई पर्खेझैँ<br /> तिमीलाई पर्खिरहेछु<br /> किनकि आज म भित्र-भित्रैहिमशिलाझौँ चर्किरहेछु ।<br /> घुम्ने मेचमाबि अन्धो मान्छे / मत<br /> “भ्‌पी' शेरचन<br /> (व्यङ्ग्यात्मक सेल्फ पौटेट)<br /> केही लेख्छन्‌<br /> यसो हेर्छन्‌<br /> चित्त बुझ्दैन<br /> अनि केर्छन्‌<br /> पुनः लेख्छन्‌<br /> पुनः हेर्छन्‌<br /> लामो सास फेर्छन्‌कठैबरा, बिचरा“भूपी' शेरचन !<br /> २ / घुम्ने मेचमावि अन्धो मान्छे<br /> असार<br /> दूर लाहुरबाटलामो याद<br /> र छोटो बिदा बोकेर<br /> प्रत्येक वर्ष<br /> दसैँमा घर फर्कने लाहरेझैं<br /> हृदयभरि सँगीसाथीको लागि प्यार बोकेरझोलाभरि दिदीबहिनीहरूका लागि उपहार बोकेरखल्तीभरि सोल्टिनीका लागि इन्द्रेनीको हार बोकेरगुन्टा बोक्ने भरिया बादललाई<br /> फकाएर फुलाएर<br /> अघि-अघि<br /> छिटो-छिटो पठाएर<br /> पछि-पछि आफू<br /> झुम्दै-झाम्दै<br /> नाच्तै गाउँदै<br /> बाटोभरि मादल बजाउँदै<br /> बूटको आवाजले<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे ? ५३<br /> आकाश घन्काउँदै<br /> हतार-हतारचुहाउँदै पसीनाको धारप्रत्येक वर्ष आउँछ असार ।<br /> यड / घुम्ने मेचमायि अन्धो मान्छे<br /> जीवनको अँध्यारो सडकमा<br /> जीवनको अँध्यारो सडकमा<br /> सफलता<br /> साइकलको डाइनेमाबाट बल्ने बत्तीझैँ लाग्छकि जबसम्म<br /> गतिको पैडिलमाथि<br /> मेरो खुट्टा चलिरहन्छ<br /> मेरो पथमा यो बत्ती बलिरहन्छ<br /> तर जसरी नै म थाक्छु<br /> र मेरो खुट्टा रुक्छ<br /> अन्धकार मेरो अगाडि आएर भुक्छ ।<br /> घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छै क<br /> हिंडदा-हिंडदै<br /> हिंड्दा-हिंड्दै केही सम्झेरबटुवा बाटोमा हाँसेझैँंकिसानको हृदय अन्न बनेरखेतको माटोमा हाँसेझैँ<br /> तिमी हाँस्ता यस्तो लाग्छ प्रिये !तिमी मेरो साटोमा हाँसेझौँ ।<br /> यई ? घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे<br /> दुई टुक्रा<br /> जी.<br /> द्र<br /> जहिले पनि भर्खरकी किशोरीजस्तीसाँच्चिकै तिमी हिमालकी छोरीजस्तीकुन्नि के छ तिमीमा, जो अरूमा छैनकि तिमीलाई जति पाए पनि थोरैजस्ती<br /> . एकलास तिम्रो बाटोमा रमाइलो साथ दिन सक्तिनँ म<br /> तिमी धाकेर ढल्दा सहाराको हात दिन सक्तिनँ मबर्सनै नपाई डाँडा काटेको बादल मेरो यौवनचाहेर पनि ए ओइलाउँदी कली ! वर्षाद दिन सक्तिनँ म ।<br /> घुम्ने मेचमागि अन्यो मान्छै / दछ<br /> मेरा साथीहरू<br /> मैले पिएकोमा रिसाएका साथीहरूपिएर त हेर, पिउन झन्‌ गाह्रो छ ।मरेर शहीद हुनेहरू<br /> जिएर त हेर, जिउन झन्‌ गाह्रो छ!'<br /> अय ८ घुम्ने मैचमागि अन्धो मान्छे<br /> साज्जा प्रकाशनका केही कविता “काव्य<br /> अराजक अक्षरहरूआमाको सपनाएउटी छोरीको कथाएक फूल अनेक पत्रएक्लो विजेताकठघरामा उभिएरकाँडाका फूलहरूचिसो च्‌ह्लोजीवनको लय<br /> ठूलो मान्छे<br /> ताराका काँचा रङदाजै ! कविता गाउँमै छधर्तीको गीतनफुलैका फूलहरूनाङ्गो तारपञ्चदशिका<br /> भूपी शैरचनका कवितामुनामदनमुटुनेरीको सिस्नेरीमृत्यु-कविताराजेश्वरी<br /> लक्ष्मी गीतिसङग्रहलालित्य (भाग १, २)<br /> समसामयिक साक्गा कविता<br /> सास्जा कविताहस्ताक्षर<br /> विजय सुब्बागोपालप्रसाद रिमालकृन्दन शर्माकृष्णहरि बरालपुरुषोत्तम सुवैदीविष्णुविभु घिमिरैमनु ब्राजाकीबालकृष्ण समश्रवण मुकारुङकृष्णभक्त श्रेष्ठरत्नशमशेर थापाभूपाल राई<br /> दिनेश अधिकारीक्षेत्रपताप अधिकारीशैलेन्द्र साकार<br /> अनु. भरतराज पन्तसं. शिव रेग्मीलक्ष्मीप्रसाद देवकोटाशिव गौतम<br /> मञ्जुल<br /> माधव घिमिरैलक्ष्मीप्रसाद देवकोटालेखनाथ पौडचालसं. डा. तारानाथ शर्मासं. चूडामणि बन्धुदेवेन्द्र नेपाली<br /> मुद्रक : सामा प्रकाशनको छापाखाना, पुलचोक, ललितपुर, फोन : ५५२१०२३, फ्याक्स : ५५४४२३६</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=Category:%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%AD%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AC&diff=24 2024-06-07T02:16:39Z

<p>Prakash: Created page with &quot;पुरा भएका किताब&quot;</p> <hr /> <div>पुरा भएका किताब</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A0%E0%A5%8B_%E0%A4%AB%E0%A4%B2&diff=23 2024-06-07T02:16:23Z

<p>Prakash: </p> <hr /> <div>Source book: https://nepalikitab.org/nepal-government-anautho-fal/<br /> ==पुस्तक परिचय==<br /> सामग्री सङकलन<br /> <br /> इन्दिरा चालिसे, रत्नमान शाक्य, जयप्रसाद लम्साल, यरोगराज भट्टराई, लक्ष्मीभक्त बासुकला<br /> <br /> <br /> चित्राड्कन कर्तारवि साय्रमी<br /> <br /> नेपाल सरकारशिक्षा मन्त्रालयपाठ्यक्रम विकास केन्द्रसानोठिमी, भक्तपुर<br /> <br /> <br /> प्रकाशक : नेपाल सरकारशिक्षा मन्त्रालयपाठ्यक्रम विकास केन्द्रसानोठिमी, भक्तपुर<br /> <br /> परकाशकमा परिमार्जित संस्करण : २०७३<br /> <br /> अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय विकास नियोग (युएसएआइडी) को सहयोगमा यो सन्दर्भ सामग्री प्रकाशनभएको हो । यसमा समाविष्ट सामग्रीको जिम्मेवारी प्रकाशकमा निहित छ । यसमा रहेका सामग्रीलेग्रुएसएआइडी र अमेरिकी सरकारको अवधारणालाई प्रतिनिधित्व गर्दैनन्‌ ।<br /> <br /> ==हाम्रो भनाइ==<br /> बाल बालिकाको पठन सिप बढाउन, मनोरञ्जन प्रदान गर्न, मानसिक र बौद्धिक विकासकालागि सिकाइ सम्बद्ध सन्दर्भ सामग्रीहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । सन्दर्भ सामग्रीलेबाल बालिकालाई अध्ययनशील बनाउनका साथै पढाइ सिप विकास गरी पाठ्य पुस्तकमाभएका विषय वस्तु ग्रहण गर्नसमेत मदत गर्छ ।<br /> <br /> पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा राष्ट्रिय प्रारम्भिक कक्षा पढाइ कार्यक्रम कार्यान्वयनगर्ने क्रममा यो सन्दर्भ सामग्रीलाई अद्यावधिक गरी गुएसएआइडीको आर्थिक सहयोगमाप्रकाशनमा ल्याइएको हो । प्रस्तुत सन्दर्भ सामग्री कक्षा १ देखि ३ सम्मका विद्यार्थीहरूकालागि उपयोगी हुने गरी विकास गरिएको छ तापनि आवश्यकतानुसार जुनसुकै कक्षामा पनिप्रयोग गर्न सकिने छ।<br /> प्रस्तुत सामग्री शिक्षकहरूले सबै बाल बालिकाहरूलाई पढ्ने मौका दिई आपसमाछलफलसमेत गराई उनीहरूको पठन सिप विकासमा सहयोग गर्नुहुने छ भन्ने अपेक्षागरिएको छ । अन्त्यमा यस सामग्रीका सम्बन्धमा प्राप्त हुने सुझाव एवम्‌ प्रतिक्रियाकालागि पाठ्यक्रम विकास केन्द्र सदैव स्वागत गर्दछ ।<br /> <br /> <br /> बि.सं. २०७३ पाठयक्रम विकास केन्द्र<br /> <br /> ==कथाक्रम==<br /> क्रस. शीर्षक पृष्ठ सङ्ख्या<br /> <br /> १. अनौठो फल ५<br /> <br /> २. बाँदरको पुच्छर १३<br /> <br /> ३. धर्मात्मा र पापी १७. <br /> <br /> ४. गफाडी कछुवा २३<br /> <br /> ==अनौठो फल==<br /> एकादेशमा एउटा राजा थिए । ती राजाका सन्तान थिएनन्‌ । त्यसैले राजार रानी दुवै सारै चिन्तित थिए । एक दिन राजाको दरबारमा एउटा योगी आएर अलक जगाए ।रानी हातमा भिक्षा लिई योगीको छेउमा पुगिन्‌ । उनले भनिन्‌, “योगीमहाराज ! भिक्षा लिनुहोस्‌।”<br /> <br /> योगीले रानीको मुखमा पुलुक्क हेरेर भने, “महारानी ! हजुरका सन्तानछन्‌ कि छैनन्‌ ?” यो सुनेर रानीको आँखा आँसुले भरिए । उनले मसिनोस्वरमा भनिन्‌, “योगी महाराज ! म अभागिनीको भाग्यमा आमा हुनेसौभाग्य नै रहेनछ !” योगीले भने, “म निःसन्तान महिलाका हातमाभिक्षा लिन्नँ।” यति भनी योगी फटाफट आफूनो बाटो लागे । केही परपुगेपछि योगीका मनमा रानीप्रति दया जाग्यो । उनले विचार गरे, “तीरानीको उद्धार गर्नुपप्यो ।”<br /> <br /> यस्तो विचार गरेर योगी पुनः दरबारमा फर्के । उनले रानीलाई भने,“महारानी ! तपाइँको अवस्था देखेर मलाई पनि दुःख लाग्यो । तर चिन्ता गर्नुपर्दैन । म एउटा ओखती दिन्छु, त्यस ओखतीको बोक्रा ताछेरखानुहोला ।”<br /> <br /> योगीले आफनो झोलाबाट दुई ओटा फल फिकेर रानीलाई दिए । अनियोगीले भने, “ यो फल भरे बेलुका सुत्ने बेलामा ताछेर खानुहोला ।” यतिभनी योगी फटाफट हिँडे । योगीको हातबाट फल लिएपछि रानी एकदमै खुसी भइन्‌ । उनलाई कहिलेसाँझ पर्ला भनी हतार लाग्यो । बेलुका खानपिन गरिसकेपछि रानी आफ्नोखोपीमा गइन्‌ र हत्तपत्त एउटा फल झिकेर खाइन्‌ ।<br /> <br /> अनि भल्याँस्य भइन्‌, “ओहो ! मैले त फल ताछेर खानै बिर्सेछु ।” उनलेअर्को फल पनि हातमा लिइन्‌ । त्यस फललाई राम्ररी ताछिन्‌ । उनले त्योफल पनि खाइन्‌ ।<br /> <br /> फल खाएपछि रानी गर्भवती भइन्‌ । गर्भवती भएको ६ महिना पुगेपछिरानीलाई एकदमै पेट दुख्न थाल्यो । दरबारका धाई सुसारे सबै जम्मा भईमहारानीलाई के भयो भनी सबै रुन थाले । यत्तिकै बेला रानीले एउटासर्प जन्माइन्‌ । त्यो देखेर सब डराए । सर्पले टोक्ला भन्ने डरले उनीहरूलेत्यस सर्पलाई टिपेर पूर्वतिरको झ्यालबाट बाहिर फाले ।<br /> समय बित्दै गयो । सर्प जन्मेको कुरा सबैले बिर्से । <br /> <br /> रानीको गर्भ रहेको नौमहिना भएपछि रानीलाई फेरि पेट दुख्यो । दरबारका मानिस फेरि जम्माभए । रानी छटपटाएको देखेर सबै रुन थाले । वास्तवमा रानीलाई सुत्केरीहुने व्यथा लागेर पेट दुखेको रहेछ । उनले एउटा ज्यादै राम्रा राजकुमारजन्माइन्‌ । दरबारका सबै मानिस सारै खुसी भए । <br /> <br /> राजकुमार दिनदिनैबढ्दै ठुला हुँदै गए । उनले लेखपढ गर्न, सिकार खेल्त तथा घोडा चढ्नराम्ररी जाने ।<br /> <br /> एक दिन उनलाई जङ्गलमा सिकार खेल्न जान मन लाग्यो । उनले आफनोबन्दुक भिरे अनि पूर्वतर्फको ढोकाबाट बाहिर निस्कन लागे । अचानकत्यहाँ एउटा अजङ्गको सर्पले उनको बाटो रोक्यो । उनी त्यो बाटो नगईपश्चिमतर्फको ढोकाबाट बाहिर निस्कन खोजे । त्यहाँ पनि उही सर्पले उनकोबाटो रोक्यो ।<br /> <br /> राजकुमारले विचार गरे, “आज ठिक साइत परेन । भोलि सिकार खेल्नजानुपर्ला ।” यति विचार गरी राजकुमार आफनो कोठामा फर्के ।<br /> <br /> उनले आफूनो बन्दुक थन्क्याए । बेलुकाको खानपिन गरेर राजकुमार सुते ।मध्यरातमा उनले सपना देखे । सपनामा दिउँसो देखेको सर्प एउटा मान्छेकोरूपमा राजकुमारका अगाडि उभिएको थियो । मान्छेको रूप लिएको सर्पलेभन्यो, “राजकुमार, दिउँसो तिमीले देखेको सर्प मै हुँ। म तिम्रो दाजु हुँ।”<br /> <br /> राजकुमारले सोधे, “कसरी तिमी मेरा दाजु हौ ?” सर्पले भन्यो, “एकदिन एउटा योगी आएर हाम्री मुमा महारानीलाई दुई ओटा फल दिएकोथियो । मुमाले ती फल ताछेर खानुपर्ने थियो तर उहाँले हतारमा एउटा फलनताछीकन खानुभयो, जसको कारणले ६ महिनामै उहाँ सुत्केरी हुनुभयो । त्यति बेला म जन्मँ। मानिसहरू डराएर उनीहरूले मलाई झयालबाट फाले ।”<br /> <br /> राजकुमारले फेरि सोधे, “त्यसपछि के भयो, सबै बताक ।” सर्पले बतायो,“नौ महिना बितेपछि तिमी जन्म्यौ । दोस्रो फल खाँदा मुमाले राम्ररी ताछेरखानुभएको हुनाले तिमी राम्रा जन्मिएका थियौ ।”<br /> <br /> राजकुमारले सोधे, “अब मैले के गर्दा राम्रो हुन्छ त ?” सर्पले भन्यो,“पूर्वपट्टि बगैँचामा मेरो काँचुली छ, त्यो काँचुली तिमीले राम्ररी जलाइदियौभने म मान्छेको रूप लिने छु।”<br /> <br /> यति भनी मान्छेको रूप लिएको सर्प त्यहीँ बिलायो । राजकुमारको सपनापनि टुट्यो । भोलिपल्ट बिहान राजकुमारले आफूले देखेको सपना रानीतथा दरबारका सबैलाई सुनाए । यो सुनेर दरबारका सबै मान्छेहरूले सर्पजन्मेको क्रा सत्य हो भनी राजकुमारलाई बताए ।<br /> <br /> केही समयपछि राजकुमार बगैँचामा गए । उनले सर्पको काँचुली पनि देखे । त्यसपछि उनले त्यो काँचुली दरबारमा ल्याएर जलाए । नभन्दै त्यस आगोबाटएउटा सुन्दर राजकुमार निस्के । दुवै दाजुभाइले अङकमाल गरे ।<br /> <br /> त्यस दिन रानीलाई ज्यादै खुसी लाग्यो । उनले योगीलाई मनमनै धन्यवाद दिइन्‌ ।<br /> <br /> ==बाँदरको पुच्छर==<br /> एउटा गाउँको झुपडीमा एउटा परिवार बस्थ्यो । त्यस परिवारमा सन्ते र चतुरे नाम गरेका दुई छोराहरू पनि थिए । ती दुवै छोराहरू चतुर थिए । उनीहरू छिमेकीका घरको खानेक्रा चोरेर खानमा सिपालु थिए ।<br /> <br /> सन्ते र चतुरेको झुपडी नजिकै अर्को एउटा सानो झुपडी थियो, जहाँ एउटा बाँदर बस्थ्यो । त्यस बाँदरलाई दही चिउरा अति मन पर्थ्यो । एक दिनको कुरा हो, त्यस बाँदरले दही चिउरा र अलिकति चिनी कहाँबाट ल्याएछ । त्यसपछि दही चिउरा र चिनी मुछेर खान तयार गरेछ । त्यो दृश्य सन्ते र चतुरेले एउटा कुनाबाट हेरिरहेका थिए । मौका पाउनासाथ चोरेर खाने भनी सोचेर बसेका थिए । बाँदरले एकदम मिठो हुने गरी दही, चिउरा र चिनी मुछेको थियो । खान बसेको बेला बाँदरलाई अचानक निद्रा लाग्यो । बाँदर एकछिन निदाउँछु भनेर सुत्यो । त्यसपछि त सन्ते र चत्रेले बाँदरकोदही चिउरा चोरेर खाने मौका पाइहाले । दुवैले दही चिउरा मिठोसँग खाइसकेपछि हातमा लागेको दही चिउरा भित्ताको ठाउँ ठाउँमा पुछे । अन्त्यमा बाँदरको पुच्छरमा समेत पुछिदिए ।<br /> <br /> बाँदर निद्राबाट बिउँझियो । त्यो दही चिउरा खान बस्यो, तर दही चिउराको नाउँमा त खाली भाँडो मात्र पायो । बाँदरलाई ज्यादै रिस उठ्यो । निद्राबाट बिउँझँदा भोक पनि लागेकाले त्यो एकदमै रिसाएर कराउन थाल्यो, “मेरो दही चिउरा कसले चोरेर खायो?” कोही बोलेन । यत्तिकैमा उसका आँखाभित्तामा परे, जहाँ दही चिउरा मुछिराखेको थियो । अनि बाँदरले रिसले यो भित्ताले पो चोरेर खाएको रहेछ भनी भित्तालाई चुप्पीले छ्यापछ्यापपाप्यो । बाँदरको रिस अझै पनि शान्त भएन । फेरि अर्को भित्तामा दही चिउरा देख्यो । त्यसलाई पनि चुप्पीले छ्यापछ्याप पास्यो ।<br /> <br /> अझै बाँदरको रिस मरेन । दही चिउरा खान नपाएको रिस ।बाँदरले आफतो पुच्छरमा पनि दही चिउरा लागेको देख्यो । अनि यस पुच्छरले पनि चोरेर खाएको रहेछ भनेर आफूनो पुच्छरलाई समेत दण्ड दिन तम्सियो ।<br /> <br /> बाँदरले एउटा पाँच पाथीजति तेल अटाउने खालको फोसी (ठुलो भाँडो)ल्याएर तेल हाल्यो । दनदन आगो बालेर तेल ततायो । उम्लने गरीतेल तातेपछि अब यस पुच्छरलाई सजाय दिन्छु भनी रिसले मुरमुरिएर बिस्तारै पुच्छरलाई तेलमा चोप्यो । अलिकति के चोप्न मात्र पुगेको थियो, पुच्छर त आफनै शरीरको न हो, उसलाई पोल्यो! बाँदर ऐप्या !आत्था! भनी उफ्रन थाल्यो तैपनि उसको रिस मरेन ।<br /> <br /> ==धर्मात्मा र पापी==<br /> <br /> एकादेशमा दुई जना दाजुभाइ रहेछन्‌ । तिनीहरूमा दाजु चाहिँ ज्यादै धर्मात्मार दयालु थियो तर भाइ चाहिँ भने बडो पापी, रिसाहा र दुष्ट स्वभावको थियो । त्यसैले ती दुवै जना आपसमा झगडा गरिरहन्थे ।<br /> <br /> एक दिनको कुरा हो, भाइ चाहिँले सारै रिसाएर दाजु चाहिँलाई एकअनकन्टार जङ्गलमा लग्यो । अनि उसले आफ्नो दाजुका दुई ओटै आँखाफ्षिकेर जमिनमा राखिदियो र दाजुलाई नजिकैको एउटा रुखको फेदमाछाडेर आफ्‌ भने घर फर्केर आयो । दाजु चाहिँ बसेको रुखमा देवचरी नामकचराको गुँड थियो । त्यस गुँडमा चार पाँच ओटा चराका बचेरा पनि थिए।<br /> <br /> तिनीहरूका बाबुआमा अन्यत्रै भोजमा गएर त्यस रात घर फर्केका थिएनन्‌ । राती भएपछि एउटा सर्प आयो र त्यसले ती चराको बचेराहरूलाई खान खोज्यो । यो थाहा पाएर चराका बचेराहरू चिच्याउन थाले ।<br /> <br /> त्यस बेला त्यसै रुखको फेदमा दृष्टिविहीन पारेर राखिएको मान्छे(दाजु चाहिँ) ले चराका बचेराहरूको चिच्याहट सुन्यो र हातले छाम्दै रुखमा मुडुकीले ठ्याकठ्याक हिर्काउँदै हा...हा... भनेर करायो । त्यो सुनेर सर्प,“आम्मै! यहाँ त मान्छे पनि पो रहेछ!” भन्दै डरले भाग्यो । बिहानीपख भयो, बचेराहरूका आमाबाबुले खानेकुरा (चारो) लिएर आए र बचेराहरूलाई खुवाउन खोजे । तर बचेराहरूले खान मानेनन्‌ । अनेक तरहले खुवाउनखोज्दा पनि बचेराहरूले खान नमानेको देखेर आमाबाबुले भने, “तिमीहरूलेजे भने पनि मान्छौँ, चारा चाहिँ खाइदे बाबा!” बचेराहरूले आफूलेचाहेको कुरा पुरा हुने सम्झेर खुसी हुँदै भने, “हाम्रो माग पक्का पुरा हुनेभए मात्रै खान्छौँ नत्र चारो नै खाँदैनौँ ।” “हुन्छ बाबा हुन्छ । बरु चाँडोभन ।” बाबुआमाले बाचा गरे ।<br /> यो सुनेर बचेराहरूले भने, “आज राती हामीहरू मर्ने थियौँ तर तल रुखकोफेदमा बसिरहेको दृष्टिविहीनले हामीलाई बचायो । त्यस कारण त्यसदृष्टिविहीनले आँखा देख्न पाउने उपाय गरिदिनुहोस्‌ र हामीलाई पनि यहाँ सर्पले देखेको हुँदा आजै अर्को ठाउँमा सारिदिनुहोस्‌ ।”<br /> <br /> बचेराहरूका आमाबाबुले भने, “हामी देवचरीहरूको तल खसेको बिष्टा हातमा थापेर तुरुन्तै दुवै आँखामा राखोस्‌ अनि पहिले झिकेको उसका आँखा खोजेर आँखा हुनुपर्ने ठाउँमा राखिहालोस्‌ । यति गरेपछि उसले आँखा देख्ने छ ।”<br /> <br /> त्यही रुखको फेदमा रातभरि केही खान नपाईं, सुत्न पनि नपाइएको दृष्टिविहीन मान्छेले त्यो सबै कुरा सुन्यो र हात थापेर बसिरहयो । संयोगवश उसको हातमा त्यस देवचरीको बिष्टा पर्न गयो । हत्तपत्त आँखा हुनुपर्ने ठाउँमा उसले त्यो बिष्टा राख्यो । उसले भुइँतिर छामछुम गर्दा उसका आँखा पनि भेट्टायो । उसले तुरुन्तै आँखा हुनुपर्ने ठाउँमा राखेको मात्रै के थियो, प्रस्टै देखिहाल्यो । अनि ज्यादै खुसी र आभारी भएर घरतिर जाने तरखरमा लाग्यो । उत्तिनैखेर ती देवचरीका बचेराहरूले भने, “तपाइँ बसेकोठाउँको जमिन भित्र रुपैयाँ पैसा, गर गहना आदि भएको एउटा गाग्री छ। त्यस गाग्रीको मुख माथि दही चामलको बटुको छ। त्यस बटुका माथि भ्यागुतोछ। त्यो भ्यागुतो झिकेर कागलाई दिनुहोस्‌ र ती रुपियाँ पैसा, गर गहनासबै तपाईँ नै लिनुहोस्‌ ।”<br /> <br /> यो सुनेर त्यस मान्छेले पनि भने जस्तै गस्यो । गाग्री त सुनकै पो रहेछ !यसरी सुनको गाग्रीभरि रुपियाँ पैसा र गर गहना लिएर क घर फर्क्यो । चराले पनि उत्तिनैखेर आफूनो गुँड अन्तै सास्यो ।<br /> <br /> आफूले आँखा भिकिदिएर जङ्गलमै छाडिदिएर आएको त सुनको गाग्रीभरिरुपैयाँ पैसा र गर गहना लिएर घरमा आएको दाजुलाई देख्दा भाइ चाहिँलाईआश्चर्य लाग्यो र मलीन हुँदै दाजुलाई सोध्यो, “कसरी त्यसो भएको हो?” दाजु चाहिँले पनि सबै बेलिबिस्तार लगायो ।<br /> <br /> पापी र लोभी भाइ मन किन थाम्न सक्थ्यो र! तुरुन्तै दाजुसँग बिन्तीभाउगर्न थाल्यो, “दाजु मेरा पनि आँखा झिकेर त्यही रुखको फेदमा मलाई बस्नेमौका दिनुहोस्‌ । कुन चाहिँ रुख हो, मैले भुलेँ। बरु म आफैँ आँखा भ्षिकेरभुइँमा राख्ने छु। एक दुई गाग्री रुपैयाँ पैसा, गर गहना र धन सम्पत्ति मपनि ल्याउनुपस्यो ।”<br /> <br /> भाइको आग्रहलाई नकार्न नसकेर दाजु चाहिँले त्यस लोभी भाइलाई त्यहीरुखको मुनि आँखा भ्षिकेर भुइँमा राखी बस्न लगाएर घर फर्कियो ।देवचरीले आफूनो गुँड नै अन्यत्र सारिसकेको हुँदा कागले आएर भुइँमाराखेका भाइ चाहिँका आँखा खाइदियो । पापी भाइ लोभले गर्दा त्यहीँबसिरहयो । उसले केही पाएन, भोकले त्यसै मस्यो ।<br /> <br /> ==गफाडी कछुवा==<br /> एकादेशमा एउटा कछुवा थियो । त्यो ज्यादै गफाडी थियो । त्यो गफगर्न पायो भने सबै कुरा बिर्सिन्थ्यो । कछुवा जससँग भेटे पनि गफ गर्नथालिहाल्थ्यो ।<br /> जाडोको महिना थियो । गफाडी कछुवा मजासित घाम ताप्दै थियो । त्यसलेदुई ओटा बकुल्लाहरू उड्दै आइरहेको देख्यो । कछुवा हात हल्लाउँदै करायो,“ए, बकुल्ला हो! के छ त हाल खबर? कता जान लागेका हो?”<br /> <br /> बकुल्लाहरूले जवाफ दिए, “अब जाडो सुरु हुन लाग्यो, त्यसैले हामी तजाडो छल्न तराईतिर जान लागेका छौँ । यदि मन लाग्छ भने तिमी पनिहामीसँगै घुम्न हिँड ।”<br /> <br /> कछुवा एक छिन घोरियो, “घुम्त जान त मन लाग्छ, तर कसरी जाने? यी बकुल्लाहरूसित पखेटा छन्‌ र पो उडेर जान्छन्‌ । म कसरी उडूँ। ”त्यसले आफनो पिर बकुल्लाहरूसित पोख्यो, “तिमीहरूको जस्तो भाग्य आफनोकहाँ छ र! तिमीहरूसित पखेटा छन्‌, मजाले उड्न सक्छौ । आफनो तपखेटा पनि छैनन्‌, उड्न पनि सक्दिनँ ।”<br /> पहिलो बकुल्लाले कछुवालाई सम्झाउँदै भन्यो, “यति सानो क्रामा पनिकिन पिर लिन्छौ, हामी छँदै छौँ नि । बरु तिमीले एउटा काम गर्नुपर्छ । गर्न सक्छौ?” “के काम होला त्यस्तो? फेरि मैले गर्न सक्ने काम पो होकि होइन?” कछुवाले सतर्क हुँदै सोध्यो ।<br /> <br /> बकुल्लाले उपाय सिकाउँदै भन्यो, “सुन, सबभन्दा पहिला तिमी कतैबाटएउटा लौरो खोजेर ल्याक अनि हामी तिमीलाई हामीसँगै तराईतिर लिएरजान्छौँ ।”<br /> <br /> कछुवा लौरो खोज्न हिँड्यो । बाटामा लौरो टेक्दै आइरहेको एक जना बुढामानिससँग त्यसको जम्काभेट भयो । त्यसले बुढा मानिसलाई अभिवादनगप्यो, “नमस्कार, बाजे!”<br /> <br /> “नमस्कार, कछुवा भाइ! अनि कता हिँडेका नि?” बुढा मानिसले कछुवालाईआफनो हातमा लिँदै सुमसुम्याए । कछुवाले भन्यो, “मलाई एउटा लौरो चाहिएको थियो । तपाईंको लौरो मलाई दिनुहोस्‌ न । म ठुलो गुन मान्नेथिएँ ।” बुढो मानिसले अचम्म मान्दै सोधे, “तिमी सानो कछुवालाई योठुलो लौरो के काम?”<br /> <br /> कछुवाले हात जोड्दै भन्यो, “बाजे, त्यसो नभन्नुहोस्‌ । म मेरा साथी बकुल्लाहरू सित तराई तिर घुम्न जान लागेको हुँ। त्यसैले तपाइँको लौरो पाएका खन्डमा उनीहरूले मलाई त्यसमा राखेर तराई तिर घुमाउन लैजाने थिए ।” बुढो मानिस दयालु थियो । उनले आफ्नो लौरो कछुवालाई दिए । कछुवा खुसी भएर लौरो लिँदै बकुल्लाहरू कहाँ पुग्यो, “ ल, साथी हो! मैले लौरो ल्याएँ । अब मैले के गर्नुपर्ने हो, भन ।”<br /> <br /> “अब तिमी हामीसँगै जान सक्छौ तर तिमीले हामीले भनेको कुरा मान्नुपर्छ नि ।” बकुल्लाले सम्झायो ।<br /> <br /> कछुवाले किरिया खाँदै भन्यो, “तिमीहरू जे जे भन्छौ, म त्यो मान्न तयार छु।”<br /> <br /> पहिलो बकुल्लाले भन्यो, “हेर, यस लौराको बिचमा तिमी मुखले च्यापेर झुन्डिनु अनि हामी दुई लौराको एक एक छेउ चुच्चाले च्यापेर तिमीलाई उडाउने छौँ ।”<br /> <br /> अर्को बकुल्लाले चेतावनी दियो, “तर खबरदार! तिमी असाध्यै गफाडी रचकचके छौ, तिमीले बढ्ता भएर मुख खोल्यौ भने तिमी जमिनमा बजारिनेछौ ।” “हेर बकुल्ला हो, आफ्‌ मरिने कुरामा पनि कोही मुख खोल्छ, लछिटै बरू उडेर जाऔँ ।” कछुवालाई उड्न आतुरी भइसकेको थियो ।केही छिनपछि उनीहरू उड्न थाले । आकाश माथिबाट तल पहाड जङ्गल,खोला, पोखरी, मानिस आदि सबै सानो देखिन्थ्यो । यो देखेर कछुवालाईसारै रमाइलो लागिरहेको थियो । त्यसले उड्नुअघि बकुल्लाहरूसित गरेकोवाचा बिर्सिसकेको थियो ।<br /> <br /> उनीहरू एउटा पोखरीमाथि उड्दै थिए । यत्तिकैमा तल पोखरीमा पौडिँदै गरेको आफनो साथी कछ्वालाई बोलाउन भनेर त्यस गफाडी कछुवाले मुख खोलेको मात्रै के थियो, त्यो सिधै तल खस्यो । पानीमा खसेकाले कछुवाकोज्यान त गएन तर उसको सातो भने उड्यो ।<br /> [[Category:पुरा भएका किताब]]</div>

Prakash https://editor.nepalikitab.org/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%A0%E0%A5%8B_%E0%A4%AB%E0%A4%B2&diff=22 2024-06-07T02:13:04Z

<p>Prakash: /* गफाडी कछुवा */</p> <hr /> <div>Source book: https://nepalikitab.org/nepal-government-anautho-fal/<br /> ==पुस्तक परिचय==<br /> सामग्री सङकलन<br /> <br /> इन्दिरा चालिसे, रत्नमान शाक्य, जयप्रसाद लम्साल, यरोगराज भट्टराई, लक्ष्मीभक्त बासुकला<br /> <br /> <br /> चित्राड्कन कर्तारवि साय्रमी<br /> <br /> नेपाल सरकारशिक्षा मन्त्रालयपाठ्यक्रम विकास केन्द्रसानोठिमी, भक्तपुर<br /> <br /> <br /> प्रकाशक : नेपाल सरकारशिक्षा मन्त्रालयपाठ्यक्रम विकास केन्द्रसानोठिमी, भक्तपुर<br /> <br /> परकाशकमा परिमार्जित संस्करण : २०७३<br /> <br /> अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय विकास नियोग (युएसएआइडी) को सहयोगमा यो सन्दर्भ सामग्री प्रकाशनभएको हो । यसमा समाविष्ट सामग्रीको जिम्मेवारी प्रकाशकमा निहित छ । यसमा रहेका सामग्रीलेग्रुएसएआइडी र अमेरिकी सरकारको अवधारणालाई प्रतिनिधित्व गर्दैनन्‌ ।<br /> <br /> ==हाम्रो भनाइ==<br /> बाल बालिकाको पठन सिप बढाउन, मनोरञ्जन प्रदान गर्न, मानसिक र बौद्धिक विकासकालागि सिकाइ सम्बद्ध सन्दर्भ सामग्रीहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । सन्दर्भ सामग्रीलेबाल बालिकालाई अध्ययनशील बनाउनका साथै पढाइ सिप विकास गरी पाठ्य पुस्तकमाभएका विषय वस्तु ग्रहण गर्नसमेत मदत गर्छ ।<br /> <br /> पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा राष्ट्रिय प्रारम्भिक कक्षा पढाइ कार्यक्रम कार्यान्वयनगर्ने क्रममा यो सन्दर्भ सामग्रीलाई अद्यावधिक गरी गुएसएआइडीको आर्थिक सहयोगमाप्रकाशनमा ल्याइएको हो । प्रस्तुत सन्दर्भ सामग्री कक्षा १ देखि ३ सम्मका विद्यार्थीहरूकालागि उपयोगी हुने गरी विकास गरिएको छ तापनि आवश्यकतानुसार जुनसुकै कक्षामा पनिप्रयोग गर्न सकिने छ।<br /> प्रस्तुत सामग्री शिक्षकहरूले सबै बाल बालिकाहरूलाई पढ्ने मौका दिई आपसमाछलफलसमेत गराई उनीहरूको पठन सिप विकासमा सहयोग गर्नुहुने छ भन्ने अपेक्षागरिएको छ । अन्त्यमा यस सामग्रीका सम्बन्धमा प्राप्त हुने सुझाव एवम्‌ प्रतिक्रियाकालागि पाठ्यक्रम विकास केन्द्र सदैव स्वागत गर्दछ ।<br /> <br /> <br /> बि.सं. २०७३ पाठयक्रम विकास केन्द्र<br /> <br /> ==कथाक्रम==<br /> क्रस. शीर्षक पृष्ठ सङ्ख्या<br /> <br /> १. अनौठो फल ५<br /> <br /> २. बाँदरको पुच्छर १३<br /> <br /> ३. धर्मात्मा र पापी १७. <br /> <br /> ४. गफाडी कछुवा २३<br /> <br /> ==अनौठो फल==<br /> एकादेशमा एउटा राजा थिए । ती राजाका सन्तान थिएनन्‌ । त्यसैले राजार रानी दुवै सारै चिन्तित थिए । एक दिन राजाको दरबारमा एउटा योगी आएर अलक जगाए ।रानी हातमा भिक्षा लिई योगीको छेउमा पुगिन्‌ । उनले भनिन्‌, “योगीमहाराज ! भिक्षा लिनुहोस्‌।”<br /> <br /> योगीले रानीको मुखमा पुलुक्क हेरेर भने, “महारानी ! हजुरका सन्तानछन्‌ कि छैनन्‌ ?” यो सुनेर रानीको आँखा आँसुले भरिए । उनले मसिनोस्वरमा भनिन्‌, “योगी महाराज ! म अभागिनीको भाग्यमा आमा हुनेसौभाग्य नै रहेनछ !” योगीले भने, “म निःसन्तान महिलाका हातमाभिक्षा लिन्नँ।” यति भनी योगी फटाफट आफूनो बाटो लागे । केही परपुगेपछि योगीका मनमा रानीप्रति दया जाग्यो । उनले विचार गरे, “तीरानीको उद्धार गर्नुपप्यो ।”<br /> <br /> यस्तो विचार गरेर योगी पुनः दरबारमा फर्के । उनले रानीलाई भने,“महारानी ! तपाइँको अवस्था देखेर मलाई पनि दुःख लाग्यो । तर चिन्ता गर्नुपर्दैन । म एउटा ओखती दिन्छु, त्यस ओखतीको बोक्रा ताछेरखानुहोला ।”<br /> <br /> योगीले आफनो झोलाबाट दुई ओटा फल फिकेर रानीलाई दिए । अनियोगीले भने, “ यो फल भरे बेलुका सुत्ने बेलामा ताछेर खानुहोला ।” यतिभनी योगी फटाफट हिँडे । योगीको हातबाट फल लिएपछि रानी एकदमै खुसी भइन्‌ । उनलाई कहिलेसाँझ पर्ला भनी हतार लाग्यो । बेलुका खानपिन गरिसकेपछि रानी आफ्नोखोपीमा गइन्‌ र हत्तपत्त एउटा फल झिकेर खाइन्‌ ।<br /> <br /> अनि भल्याँस्य भइन्‌, “ओहो ! मैले त फल ताछेर खानै बिर्सेछु ।” उनलेअर्को फल पनि हातमा लिइन्‌ । त्यस फललाई राम्ररी ताछिन्‌ । उनले त्योफल पनि खाइन्‌ ।<br /> <br /> फल खाएपछि रानी गर्भवती भइन्‌ । गर्भवती भएको ६ महिना पुगेपछिरानीलाई एकदमै पेट दुख्न थाल्यो । दरबारका धाई सुसारे सबै जम्मा भईमहारानीलाई के भयो भनी सबै रुन थाले । यत्तिकै बेला रानीले एउटासर्प जन्माइन्‌ । त्यो देखेर सब डराए । सर्पले टोक्ला भन्ने डरले उनीहरूलेत्यस सर्पलाई टिपेर पूर्वतिरको झ्यालबाट बाहिर फाले ।<br /> समय बित्दै गयो । सर्प जन्मेको कुरा सबैले बिर्से । <br /> <br /> रानीको गर्भ रहेको नौमहिना भएपछि रानीलाई फेरि पेट दुख्यो । दरबारका मानिस फेरि जम्माभए । रानी छटपटाएको देखेर सबै रुन थाले । वास्तवमा रानीलाई सुत्केरीहुने व्यथा लागेर पेट दुखेको रहेछ । उनले एउटा ज्यादै राम्रा राजकुमारजन्माइन्‌ । दरबारका सबै मानिस सारै खुसी भए । <br /> <br /> राजकुमार दिनदिनैबढ्दै ठुला हुँदै गए । उनले लेखपढ गर्न, सिकार खेल्त तथा घोडा चढ्नराम्ररी जाने ।<br /> <br /> एक दिन उनलाई जङ्गलमा सिकार खेल्न जान मन लाग्यो । उनले आफनोबन्दुक भिरे अनि पूर्वतर्फको ढोकाबाट बाहिर निस्कन लागे । अचानकत्यहाँ एउटा अजङ्गको सर्पले उनको बाटो रोक्यो । उनी त्यो बाटो नगईपश्चिमतर्फको ढोकाबाट बाहिर निस्कन खोजे । त्यहाँ पनि उही सर्पले उनकोबाटो रोक्यो ।<br /> <br /> राजकुमारले विचार गरे, “आज ठिक साइत परेन । भोलि सिकार खेल्नजानुपर्ला ।” यति विचार गरी राजकुमार आफनो कोठामा फर्के ।<br /> <br /> उनले आफूनो बन्दुक थन्क्याए । बेलुकाको खानपिन गरेर राजकुमार सुते ।मध्यरातमा उनले सपना देखे । सपनामा दिउँसो देखेको सर्प एउटा मान्छेकोरूपमा राजकुमारका अगाडि उभिएको थियो । मान्छेको रूप लिएको सर्पलेभन्यो, “राजकुमार, दिउँसो तिमीले देखेको सर्प मै हुँ। म तिम्रो दाजु हुँ।”<br /> <br /> राजकुमारले सोधे, “कसरी तिमी मेरा दाजु हौ ?” सर्पले भन्यो, “एकदिन एउटा योगी आएर हाम्री मुमा महारानीलाई दुई ओटा फल दिएकोथियो । मुमाले ती फल ताछेर खानुपर्ने थियो तर उहाँले हतारमा एउटा फलनताछीकन खानुभयो, जसको कारणले ६ महिनामै उहाँ सुत्केरी हुनुभयो । त्यति बेला म जन्मँ। मानिसहरू डराएर उनीहरूले मलाई झयालबाट फाले ।”<br /> <br /> राजकुमारले फेरि सोधे, “त्यसपछि के भयो, सबै बताक ।” सर्पले बतायो,“नौ महिना बितेपछि तिमी जन्म्यौ । दोस्रो फल खाँदा मुमाले राम्ररी ताछेरखानुभएको हुनाले तिमी राम्रा जन्मिएका थियौ ।”<br /> <br /> राजकुमारले सोधे, “अब मैले के गर्दा राम्रो हुन्छ त ?” सर्पले भन्यो,“पूर्वपट्टि बगैँचामा मेरो काँचुली छ, त्यो काँचुली तिमीले राम्ररी जलाइदियौभने म मान्छेको रूप लिने छु।”<br /> <br /> यति भनी मान्छेको रूप लिएको सर्प त्यहीँ बिलायो । राजकुमारको सपनापनि टुट्यो । भोलिपल्ट बिहान राजकुमारले आफूले देखेको सपना रानीतथा दरबारका सबैलाई सुनाए । यो सुनेर दरबारका सबै मान्छेहरूले सर्पजन्मेको क्रा सत्य हो भनी राजकुमारलाई बताए ।<br /> <br /> केही समयपछि राजकुमार बगैँचामा गए । उनले सर्पको काँचुली पनि देखे । त्यसपछि उनले त्यो काँचुली दरबारमा ल्याएर जलाए । नभन्दै त्यस आगोबाटएउटा सुन्दर राजकुमार निस्के । दुवै दाजुभाइले अङकमाल गरे ।<br /> <br /> त्यस दिन रानीलाई ज्यादै खुसी लाग्यो । उनले योगीलाई मनमनै धन्यवाद दिइन्‌ ।<br /> <br /> ==बाँदरको पुच्छर==<br /> एउटा गाउँको झुपडीमा एउटा परिवार बस्थ्यो । त्यस परिवारमा सन्ते र चतुरे नाम गरेका दुई छोराहरू पनि थिए । ती दुवै छोराहरू चतुर थिए । उनीहरू छिमेकीका घरको खानेक्रा चोरेर खानमा सिपालु थिए ।<br /> <br /> सन्ते र चतुरेको झुपडी नजिकै अर्को एउटा सानो झुपडी थियो, जहाँ एउटा बाँदर बस्थ्यो । त्यस बाँदरलाई दही चिउरा अति मन पर्थ्यो । एक दिनको कुरा हो, त्यस बाँदरले दही चिउरा र अलिकति चिनी कहाँबाट ल्याएछ । त्यसपछि दही चिउरा र चिनी मुछेर खान तयार गरेछ । त्यो दृश्य सन्ते र चतुरेले एउटा कुनाबाट हेरिरहेका थिए । मौका पाउनासाथ चोरेर खाने भनी सोचेर बसेका थिए । बाँदरले एकदम मिठो हुने गरी दही, चिउरा र चिनी मुछेको थियो । खान बसेको बेला बाँदरलाई अचानक निद्रा लाग्यो । बाँदर एकछिन निदाउँछु भनेर सुत्यो । त्यसपछि त सन्ते र चत्रेले बाँदरकोदही चिउरा चोरेर खाने मौका पाइहाले । दुवैले दही चिउरा मिठोसँग खाइसकेपछि हातमा लागेको दही चिउरा भित्ताको ठाउँ ठाउँमा पुछे । अन्त्यमा बाँदरको पुच्छरमा समेत पुछिदिए ।<br /> <br /> बाँदर निद्राबाट बिउँझियो । त्यो दही चिउरा खान बस्यो, तर दही चिउराको नाउँमा त खाली भाँडो मात्र पायो । बाँदरलाई ज्यादै रिस उठ्यो । निद्राबाट बिउँझँदा भोक पनि लागेकाले त्यो एकदमै रिसाएर कराउन थाल्यो, “मेरो दही चिउरा कसले चोरेर खायो?” कोही बोलेन । यत्तिकैमा उसका आँखाभित्तामा परे, जहाँ दही चिउरा मुछिराखेको थियो । अनि बाँदरले रिसले यो भित्ताले पो चोरेर खाएको रहेछ भनी भित्तालाई चुप्पीले छ्यापछ्यापपाप्यो । बाँदरको रिस अझै पनि शान्त भएन । फेरि अर्को भित्तामा दही चिउरा देख्यो । त्यसलाई पनि चुप्पीले छ्यापछ्याप पास्यो ।<br /> <br /> अझै बाँदरको रिस मरेन । दही चिउरा खान नपाएको रिस ।बाँदरले आफतो पुच्छरमा पनि दही चिउरा लागेको देख्यो । अनि यस पुच्छरले पनि चोरेर खाएको रहेछ भनेर आफूनो पुच्छरलाई समेत दण्ड दिन तम्सियो ।<br /> <br /> बाँदरले एउटा पाँच पाथीजति तेल अटाउने खालको फोसी (ठुलो भाँडो)ल्याएर तेल हाल्यो । दनदन आगो बालेर तेल ततायो । उम्लने गरीतेल तातेपछि अब यस पुच्छरलाई सजाय दिन्छु भनी रिसले मुरमुरिएर बिस्तारै पुच्छरलाई तेलमा चोप्यो । अलिकति के चोप्न मात्र पुगेको थियो, पुच्छर त आफनै शरीरको न हो, उसलाई पोल्यो! बाँदर ऐप्या !आत्था! भनी उफ्रन थाल्यो तैपनि उसको रिस मरेन ।<br /> <br /> ==धर्मात्मा र पापी==<br /> <br /> एकादेशमा दुई जना दाजुभाइ रहेछन्‌ । तिनीहरूमा दाजु चाहिँ ज्यादै धर्मात्मार दयालु थियो तर भाइ चाहिँ भने बडो पापी, रिसाहा र दुष्ट स्वभावको थियो । त्यसैले ती दुवै जना आपसमा झगडा गरिरहन्थे ।<br /> <br /> एक दिनको कुरा हो, भाइ चाहिँले सारै रिसाएर दाजु चाहिँलाई एकअनकन्टार जङ्गलमा लग्यो । अनि उसले आफ्नो दाजुका दुई ओटै आँखाफ्षिकेर जमिनमा राखिदियो र दाजुलाई नजिकैको एउटा रुखको फेदमाछाडेर आफ्‌ भने घर फर्केर आयो । दाजु चाहिँ बसेको रुखमा देवचरी नामकचराको गुँड थियो । त्यस गुँडमा चार पाँच ओटा चराका बचेरा पनि थिए।<br /> <br /> तिनीहरूका बाबुआमा अन्यत्रै भोजमा गएर त्यस रात घर फर्केका थिएनन्‌ । राती भएपछि एउटा सर्प आयो र त्यसले ती चराको बचेराहरूलाई खान खोज्यो । यो थाहा पाएर चराका बचेराहरू चिच्याउन थाले ।<br /> <br /> त्यस बेला त्यसै रुखको फेदमा दृष्टिविहीन पारेर राखिएको मान्छे(दाजु चाहिँ) ले चराका बचेराहरूको चिच्याहट सुन्यो र हातले छाम्दै रुखमा मुडुकीले ठ्याकठ्याक हिर्काउँदै हा...हा... भनेर करायो । त्यो सुनेर सर्प,“आम्मै! यहाँ त मान्छे पनि पो रहेछ!” भन्दै डरले भाग्यो । बिहानीपख भयो, बचेराहरूका आमाबाबुले खानेकुरा (चारो) लिएर आए र बचेराहरूलाई खुवाउन खोजे । तर बचेराहरूले खान मानेनन्‌ । अनेक तरहले खुवाउनखोज्दा पनि बचेराहरूले खान नमानेको देखेर आमाबाबुले भने, “तिमीहरूलेजे भने पनि मान्छौँ, चारा चाहिँ खाइदे बाबा!” बचेराहरूले आफूलेचाहेको कुरा पुरा हुने सम्झेर खुसी हुँदै भने, “हाम्रो माग पक्का पुरा हुनेभए मात्रै खान्छौँ नत्र चारो नै खाँदैनौँ ।” “हुन्छ बाबा हुन्छ । बरु चाँडोभन ।” बाबुआमाले बाचा गरे ।<br /> यो सुनेर बचेराहरूले भने, “आज राती हामीहरू मर्ने थियौँ तर तल रुखकोफेदमा बसिरहेको दृष्टिविहीनले हामीलाई बचायो । त्यस कारण त्यसदृष्टिविहीनले आँखा देख्न पाउने उपाय गरिदिनुहोस्‌ र हामीलाई पनि यहाँ सर्पले देखेको हुँदा आजै अर्को ठाउँमा सारिदिनुहोस्‌ ।”<br /> <br /> बचेराहरूका आमाबाबुले भने, “हामी देवचरीहरूको तल खसेको बिष्टा हातमा थापेर तुरुन्तै दुवै आँखामा राखोस्‌ अनि पहिले झिकेको उसका आँखा खोजेर आँखा हुनुपर्ने ठाउँमा राखिहालोस्‌ । यति गरेपछि उसले आँखा देख्ने छ ।”<br /> <br /> त्यही रुखको फेदमा रातभरि केही खान नपाईं, सुत्न पनि नपाइएको दृष्टिविहीन मान्छेले त्यो सबै कुरा सुन्यो र हात थापेर बसिरहयो । संयोगवश उसको हातमा त्यस देवचरीको बिष्टा पर्न गयो । हत्तपत्त आँखा हुनुपर्ने ठाउँमा उसले त्यो बिष्टा राख्यो । उसले भुइँतिर छामछुम गर्दा उसका आँखा पनि भेट्टायो । उसले तुरुन्तै आँखा हुनुपर्ने ठाउँमा राखेको मात्रै के थियो, प्रस्टै देखिहाल्यो । अनि ज्यादै खुसी र आभारी भएर घरतिर जाने तरखरमा लाग्यो । उत्तिनैखेर ती देवचरीका बचेराहरूले भने, “तपाइँ बसेकोठाउँको जमिन भित्र रुपैयाँ पैसा, गर गहना आदि भएको एउटा गाग्री छ। त्यस गाग्रीको मुख माथि दही चामलको बटुको छ। त्यस बटुका माथि भ्यागुतोछ। त्यो भ्यागुतो झिकेर कागलाई दिनुहोस्‌ र ती रुपियाँ पैसा, गर गहनासबै तपाईँ नै लिनुहोस्‌ ।”<br /> <br /> यो सुनेर त्यस मान्छेले पनि भने जस्तै गस्यो । गाग्री त सुनकै पो रहेछ !यसरी सुनको गाग्रीभरि रुपियाँ पैसा र गर गहना लिएर क घर फर्क्यो । चराले पनि उत्तिनैखेर आफूनो गुँड अन्तै सास्यो ।<br /> <br /> आफूले आँखा भिकिदिएर जङ्गलमै छाडिदिएर आएको त सुनको गाग्रीभरिरुपैयाँ पैसा र गर गहना लिएर घरमा आएको दाजुलाई देख्दा भाइ चाहिँलाईआश्चर्य लाग्यो र मलीन हुँदै दाजुलाई सोध्यो, “कसरी त्यसो भएको हो?” दाजु चाहिँले पनि सबै बेलिबिस्तार लगायो ।<br /> <br /> पापी र लोभी भाइ मन किन थाम्न सक्थ्यो र! तुरुन्तै दाजुसँग बिन्तीभाउगर्न थाल्यो, “दाजु मेरा पनि आँखा झिकेर त्यही रुखको फेदमा मलाई बस्नेमौका दिनुहोस्‌ । कुन चाहिँ रुख हो, मैले भुलेँ। बरु म आफैँ आँखा भ्षिकेरभुइँमा राख्ने छु। एक दुई गाग्री रुपैयाँ पैसा, गर गहना र धन सम्पत्ति मपनि ल्याउनुपस्यो ।”<br /> <br /> भाइको आग्रहलाई नकार्न नसकेर दाजु चाहिँले त्यस लोभी भाइलाई त्यहीरुखको मुनि आँखा भ्षिकेर भुइँमा राखी बस्न लगाएर घर फर्कियो ।देवचरीले आफूनो गुँड नै अन्यत्र सारिसकेको हुँदा कागले आएर भुइँमाराखेका भाइ चाहिँका आँखा खाइदियो । पापी भाइ लोभले गर्दा त्यहीँबसिरहयो । उसले केही पाएन, भोकले त्यसै मस्यो ।<br /> <br /> ==गफाडी कछुवा==<br /> एकादेशमा एउटा कछुवा थियो । त्यो ज्यादै गफाडी थियो । त्यो गफगर्न पायो भने सबै कुरा बिर्सिन्थ्यो । कछुवा जससँग भेटे पनि गफ गर्नथालिहाल्थ्यो ।<br /> जाडोको महिना थियो । गफाडी कछुवा मजासित घाम ताप्दै थियो । त्यसलेदुई ओटा बकुल्लाहरू उड्दै आइरहेको देख्यो । कछुवा हात हल्लाउँदै करायो,“ए, बकुल्ला हो! के छ त हाल खबर? कता जान लागेका हो?”<br /> <br /> बकुल्लाहरूले जवाफ दिए, “अब जाडो सुरु हुन लाग्यो, त्यसैले हामी तजाडो छल्न तराईतिर जान लागेका छौँ । यदि मन लाग्छ भने तिमी पनिहामीसँगै घुम्न हिँड ।”<br /> <br /> कछुवा एक छिन घोरियो, “घुम्त जान त मन लाग्छ, तर कसरी जाने? यी बकुल्लाहरूसित पखेटा छन्‌ र पो उडेर जान्छन्‌ । म कसरी उडूँ। ”त्यसले आफनो पिर बकुल्लाहरूसित पोख्यो, “तिमीहरूको जस्तो भाग्य आफनोकहाँ छ र! तिमीहरूसित पखेटा छन्‌, मजाले उड्न सक्छौ । आफनो तपखेटा पनि छैनन्‌, उड्न पनि सक्दिनँ ।”<br /> पहिलो बकुल्लाले कछुवालाई सम्झाउँदै भन्यो, “यति सानो क्रामा पनिकिन पिर लिन्छौ, हामी छँदै छौँ नि । बरु तिमीले एउटा काम गर्नुपर्छ । गर्न सक्छौ?” “के काम होला त्यस्तो? फेरि मैले गर्न सक्ने काम पो होकि होइन?” कछुवाले सतर्क हुँदै सोध्यो ।<br /> <br /> बकुल्लाले उपाय सिकाउँदै भन्यो, “सुन, सबभन्दा पहिला तिमी कतैबाटएउटा लौरो खोजेर ल्याक अनि हामी तिमीलाई हामीसँगै तराईतिर लिएरजान्छौँ ।”<br /> <br /> कछुवा लौरो खोज्न हिँड्यो । बाटामा लौरो टेक्दै आइरहेको एक जना बुढामानिससँग त्यसको जम्काभेट भयो । त्यसले बुढा मानिसलाई अभिवादनगप्यो, “नमस्कार, बाजे!”<br /> <br /> “नमस्कार, कछुवा भाइ! अनि कता हिँडेका नि?” बुढा मानिसले कछुवालाईआफनो हातमा लिँदै सुमसुम्याए । कछुवाले भन्यो, “मलाई एउटा लौरो चाहिएको थियो । तपाईंको लौरो मलाई दिनुहोस्‌ न । म ठुलो गुन मान्नेथिएँ ।” बुढो मानिसले अचम्म मान्दै सोधे, “तिमी सानो कछुवालाई योठुलो लौरो के काम?”<br /> <br /> कछुवाले हात जोड्दै भन्यो, “बाजे, त्यसो नभन्नुहोस्‌ । म मेरा साथी बकुल्लाहरू सित तराई तिर घुम्न जान लागेको हुँ। त्यसैले तपाइँको लौरो पाएका खन्डमा उनीहरूले मलाई त्यसमा राखेर तराई तिर घुमाउन लैजाने थिए ।” बुढो मानिस दयालु थियो । उनले आफ्नो लौरो कछुवालाई दिए । कछुवा खुसी भएर लौरो लिँदै बकुल्लाहरू कहाँ पुग्यो, “ ल, साथी हो! मैले लौरो ल्याएँ । अब मैले के गर्नुपर्ने हो, भन ।”<br /> <br /> “अब तिमी हामीसँगै जान सक्छौ तर तिमीले हामीले भनेको कुरा मान्नुपर्छ नि ।” बकुल्लाले सम्झायो ।<br /> <br /> कछुवाले किरिया खाँदै भन्यो, “तिमीहरू जे जे भन्छौ, म त्यो मान्न तयार छु।”<br /> <br /> पहिलो बकुल्लाले भन्यो, “हेर, यस लौराको बिचमा तिमी मुखले च्यापेर झुन्डिनु अनि हामी दुई लौराको एक एक छेउ चुच्चाले च्यापेर तिमीलाई उडाउने छौँ ।”<br /> <br /> अर्को बकुल्लाले चेतावनी दियो, “तर खबरदार! तिमी असाध्यै गफाडी रचकचके छौ, तिमीले बढ्ता भएर मुख खोल्यौ भने तिमी जमिनमा बजारिनेछौ ।” “हेर बकुल्ला हो, आफ्‌ मरिने कुरामा पनि कोही मुख खोल्छ, लछिटै बरू उडेर जाऔँ ।” कछुवालाई उड्न आतुरी भइसकेको थियो ।केही छिनपछि उनीहरू उड्न थाले । आकाश माथिबाट तल पहाड जङ्गल,खोला, पोखरी, मानिस आदि सबै सानो देखिन्थ्यो । यो देखेर कछुवालाईसारै रमाइलो लागिरहेको थियो । त्यसले उड्नुअघि बकुल्लाहरूसित गरेकोवाचा बिर्सिसकेको थियो ।<br /> <br /> उनीहरू एउटा पोखरीमाथि उड्दै थिए । यत्तिकैमा तल पोखरीमा पौडिँदै गरेको आफनो साथी कछ्वालाई बोलाउन भनेर त्यस गफाडी कछुवाले मुख खोलेको मात्रै के थियो, त्यो सिधै तल खस्यो । पानीमा खसेकाले कछुवाकोज्यान त गएन तर उसको सातो भने उड्यो ।</div>

Prakash